Αντικαρκινικές θεραπείες: Οι μακροχρόνιες ενδοκρινολογικές επιπτώσεις τους

Από τις διαταραχές του θυρεοειδούς και τη γονιμότητα μέχρι την οστεοπόρωση και τον καρδιομεταβολικό κίνδυνο: οι συνέπειες των θεραπειών

Η πρόοδος των τελευταίων δεκαετιών στη διάγνωση και τη θεραπευτική προσέγγιση των νεοπλασματικών νοσημάτων έχει αυξήσει ουσιαστικά την επιβίωση των ασθενών. Καθώς τα ογκολογικά αποτελέσματα έχουν βελτιωθεί σημαντικά, αναδεικνύεται πλέον μια εξίσου σημαντική κλινική πρόκληση: να εντοπίζονται, να προλαμβάνονται και να αντιμετωπίζονται οι μακροχρόνιες επιπλοκές που συνδέονται με τις αντικαρκινικές θεραπείες.

Οι Ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα», Σταυρούλα (Λίνα) Πάσχου (Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας ΕΚΠΑ) και Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», τ. Πρύτανης ΕΚΠΑ), επισημαίνουν ότι οι ενδοκρινολογικές διαταραχές έχουν ιδιαίτερη σημασία: μπορούν να εκδηλωθούν όσο διαρκεί η θεραπεία, αλλά και χρόνια μετά το τέλος της, με σημαντικές συνέπειες για τη σωματική υγεία, τη μεταβολική ομοιόσταση, την αναπαραγωγική λειτουργία και την ποιότητα ζωής όσων έχουν νοσήσει από καρκίνο.

Οι συνέπειες των αντικαρκινικών θεραπειών

Διαταραχές σε πολλαπλούς ενδοκρινικούς άξονες είναι δυνατόν να προκαλέσουν η χημειοθεραπεία, η ακτινοθεραπεία, οι στοχευμένες αγωγές, οι ορμονικοί παράγοντες και, κυρίως, οι νεότερες μορφές ανοσοθεραπείας.

Στις πιθανές συνέπειες περιλαμβάνονται ο πρωτοπαθής ή κεντρικός υποθυρεοειδισμός, η θυρεοτοξίκωση, η υποφυσιακή ανεπάρκεια, ο υπογοναδισμός, τα προβλήματα γονιμότητας, η επινεφριδιακή ανεπάρκεια, η οστεοπόρωση και οι διαταραχές στον μεταβολισμό της γλυκόζης. Αντίστοιχα, ογκολογικές επεμβάσεις που περιλαμβάνουν αφαίρεση ενδοκρινούς αδένα ή γονάδων (ωοθηκών ή όρχεων) προκαλούν ανεπάρκεια των σχετικών ορμονών.

Ξεχωριστό κλινικό ενδιαφέρον έχουν οι ενδοκρινοπάθειες που συνδέονται με τους αναστολείς των σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος (immune checkpoint inhibitors).

Τα φάρμακα αυτά χρησιμοποιούνται ευρέως τα τελευταία χρόνια και είναι δυνατόν να προκαλέσουν ανοσολογικά επαγόμενες διαταραχές στον θυρεοειδή, την υπόφυση, το ενδοκρινές πάγκρεας και τα επινεφρίδια.

Η θυρεοειδίτιδα, η υποφυσίτιδα, η επινεφριδιακή ανεπάρκεια και ο αυτοάνοσος σακχαρώδης διαβήτης συγκαταλέγονται στις εκδηλώσεις. Κάποιες μπορεί να παρουσιαστούν αιφνίδια, γι’ αυτό ενδέχεται να χρειαστεί άμεση διάγνωση και θεραπευτική παρέμβαση.

Ιδιαίτερα για τους ασθενείς αναπαραγωγικής ηλικίας, η γοναδική λειτουργία και η γονιμότητα μπορεί να επηρεαστούν από τις αντικαρκινικές θεραπείες. Στη σύγχρονη ογκολογική φροντίδα είναι απαραίτητο να αξιολογείται έγκαιρα το αναπαραγωγικό δυναμικό και να παρέχεται ενημέρωση για τις διαθέσιμες επιλογές διατήρησης της γονιμότητας.

Ανάμεσα στις σημαντικές μακροχρόνιες συνέπειες συγκαταλέγονται οι επιπτώσεις στην οστική υγεία και ο καρδιομεταβολικός κίνδυνος. Απώλεια οστικής μάζας και οστεοπόρωση εμφανίζονται ιδιαίτερα σε όσους λαμβάνουν ορμονικό αποκλεισμό: όπως αναστολείς αρωματάσης ή καταστολή της λειτουργίας των ωοθηκών σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού, αλλά και ανδρογονική στέρηση σε άνδρες με καρκίνο του προστάτη.

Οστική απώλεια μπορεί επίσης να συνδεθεί με τη χημειοθεραπεία, όταν αυτή οδηγεί σε πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια ή υπογοναδισμό. Επιπλέον επιβάρυνση στον οστικό μεταβολισμό προκαλεί η παρατεταμένη χρήση γλυκοκορτικοειδών.

Ορισμένες στοχευμένες αντικαρκινικές αγωγές συνδέονται με υψηλότερο καρδιομεταβολικό κίνδυνο, καθώς επηρεάζουν το βάρος, την ευαισθησία στην ινσουλίνη, τα λιπίδια και την αρτηριακή πίεση. Η ανδρογονική στέρηση, ειδικότερα, μπορεί να ευνοήσει την αύξηση του λιπώδους ιστού, την αντίσταση στην ινσουλίνη και τη δυσλιπιδαιμία. Τα γλυκοκορτικοειδή, από την άλλη, είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε υπεργλυκαιμία, αύξηση βάρους και διαταραχές των λιπιδίων.

Η σημασία της συστηματικής παρακολούθησης

Για να προληφθούν κατάγματα, σακχαρώδης διαβήτης και καρδιαγγειακά συμβάματα, είναι καθοριστικό να αναγνωρίζονται και να αντιμετωπίζονται εγκαίρως αυτές οι επιπλοκές.

Η διαχείριση των προβλημάτων απαιτεί τακτική παρακολούθηση προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε ασθενούς, με συνεκτίμηση του είδους της νεοπλασίας, της ηλικίας, του ιστορικού θεραπείας, της έκθεσης σε ακτινοβολία και της χορήγησης συγκεκριμένων αντικαρκινικών παραγόντων.

Κλινικές εξετάσεις και εργαστηριακός έλεγχος σε τακτά διαστήματα μπορούν να διευκολύνουν καθοριστικά την έγκαιρη διάγνωση και αποτελεσματική αντιμετώπιση των ενδοκρινολογικών επιπλοκών. Ο έλεγχος περιλαμβάνει στοχευμένη αξιολόγηση της λειτουργίας του θυρεοειδούς, της υπόφυσης, των γονάδων και των επινεφριδίων, καθώς και του οστικού μεταβολισμού και της γλυκόζης.

Όταν υπάρχει ορμονική ανεπάρκεια, όπως υποθυρεοειδισμός ή ανεπάρκεια των επινεφριδίων, οι ειδικοί χορηγούν εξωτερικά την ορμόνη που λείπει, όπως λεβοθυροξίνη ή υδροκορτιζόνη, αντίστοιχα.

Για τη διατήρηση της οστικής υγείας χορηγούνται ασβέστιο και βιταμίνη D, ενώ, ανάλογα με την περίπτωση, προστίθεται αντιοστεοπορωτική αγωγή. Σε υπογοναδισμό ή πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια, εξετάζεται το ενδεχόμενο χορήγησης τεστοστερόνης στους άνδρες ή ορμονικής θεραπείας με οιστρογόνα και προγεστερόνη στις γυναίκες.

Για την ολοκληρωμένη φροντίδα των ασθενών είναι απαραίτητη η στενή συνεργασία ογκολόγων και ενδοκρινολόγων. Η ένταξη της ενδοκρινολογικής αξιολόγησης στα προγράμματα μακροχρόνιας παρακολούθησης των ανθρώπων που έχουν νοσήσει από καρκίνο αποτελεί πλέον ουσιαστικό μέρος της σύγχρονης ογκολογικής πρακτικής.

Η επιτυχία της αντικαρκινικής θεραπείας κρίνεται τελικά όχι μόνο από την ογκολογική ύφεση ή την παράταση της επιβίωσης, αλλά και από τη διαφύλαξη της ενδοκρινικής και μεταβολικής υγείας, την αποτροπή όψιμων επιπλοκών της θεραπείας και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών σε βάθος χρόνου. Δεν αρκεί να προσθέτουμε χρόνια στη ζωή· χρειάζεται να διασφαλίζουμε ότι αυτά συνοδεύονται και από ποιότητα ζωής.