PFAS και καρκίνος του μαστού: Γιατί τα παντοτινά χημικά απειλούν την υγεία

Τα PFAS (per- and polyfluoroalkyl substances — υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες) αποτελούν μια εκτεταμένη ομάδα συνθετικών χημικών, τα οποία χρησιμοποιούνται σε πολλά καταναλωτικά προϊόντα από τη δεκαετία του 1940. Έχουν χαρακτηριστεί «forever chemicals» (παντοτινά χημικά), καθώς παραμένουν στο περιβάλλον χωρίς να διασπώνται εύκολα και μπορεί να διατηρηθούν στο ανθρώπινο σώμα για χρόνια. Η ανθεκτικότητά τους οφείλεται στους πολύ ισχυρούς δεσμούς άνθρακα-φθορίου, οι οποίοι συγκαταλέγονται στους ισχυρότερους στη χημεία.

Η παρουσία των PFAS είναι ευρεία: εντοπίζονται σε αντικολλητικά σκεύη, συσκευασίες τροφίμων όπως τα κουτιά πίτσας, αδιάβροχα υφάσματα, αφρό πυρόσβεσης, καλλυντικά και ηλεκτρονικά, αλλά και στο νερό και στο έδαφος. Στο αίμα, ο χρόνος ημίσειας ζωής τους υπολογίζεται σε περίπου 3,5 χρόνια για το PFOA και 4,8 χρόνια για το PFOS. Σύμφωνα με τα CDC, PFAS ανιχνεύονται στο αίμα σχεδόν του 97% των Αμερικανών.

Η νέα μελέτη για τα PFAS και τον ER-αρνητικό καρκίνο του μαστού

Σε νέα έρευνα των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας (NIH) των ΗΠΑ, η οποία δημοσιεύτηκε στο Journal of Clinical Oncology, διαπιστώθηκε ότι γυναίκες με υψηλότερες συγκεντρώσεις δύο συνηθισμένων PFAS στο αίμα τους είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού.

ER-αρνητικός καρκίνος: Τι σημαίνει ο όρος

Οι ER-αρνητικοί όγκοι (estrogen receptor-negative) δεν έχουν τους υποδοχείς μέσω των οποίων το οιστρογόνο μπορεί να ενισχύσει την ανάπτυξη καρκινικών κυττάρων. Σε σχέση με τους όγκους που ανταποκρίνονται στο οιστρογόνο, είναι πιο επιθετικοί και συνδέονται με χειρότερη πρόγνωση. Παράλληλα, οι επιστήμονες διαθέτουν λιγότερα στοιχεία για τους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης αυτού του τύπου καρκίνου.

Τα αποτελέσματα της έρευνας

Στην έρευνα, οι επιστήμονες εξέτασαν 17 PFAS σε δείγματα αίματος που είχαν ληφθεί πολλά χρόνια πριν από τη διάγνωση καρκίνου. Τα ευρήματα ήταν τα εξής:

• Στις γυναίκες με τα υψηλότερα επίπεδα PFOA, το ποσοστό ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού ήταν 67% υψηλότερο σε σύγκριση με όσες είχαν χαμηλότερα επίπεδα.
• Για το PFOS, η αντίστοιχη διαφορά έφτανε το 93% υψηλότερο ποσοστό, σχεδόν διπλάσιο.
• Για τον συνολικό κίνδυνο καρκίνου του μαστού, δεν διαπιστώθηκε σαφής συσχέτιση με τα δύο χημικά.

Οι αριθμοί αυτοί, διευκρινίζουν οι ερευνητές, αφορούν σχετικές διαφορές ανάμεσα σε ομάδες και δεν εκφράζουν την πιθανότητα να εμφανίσει καρκίνο μια συγκεκριμένη γυναίκα.

Η ανάλυση εντάχθηκε στη μεγάλη έρευνα του NIEHS με την ονομασία Sister Study, στην οποία συμμετείχαν 50.884 γυναίκες ηλικίας 35-74 ετών από τις ΗΠΑ και το Πουέρτο Ρίκο, την περίοδο 2003-2009. Για την εξέταση των PFAS, συμπεριλήφθηκαν 1.609 γυναίκες που εμφάνισαν καρκίνο του μαστού και 2.269 γυναίκες που αποτέλεσαν την ομάδα σύγκρισης.

Πώς ερμηνεύονται τα ευρήματα για τα PFAS

Ο Δρ. Robert F. Kennedy Jr., Υπουργός Υγείας των ΗΠΑ, ανέφερε: «Αυτή η μελέτη των NIH συνδέει δύο παντοτινά χημικά με υψηλότερο κίνδυνο ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού και απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση».

Η επικεφαλής της μελέτης, Δρ. Alexandra White, δήλωσε: «Τα ευρήματά μας, τα οποία επιβεβαιώσαμε χρησιμοποιώντας μια μετα-ανάλυση προηγούμενης έρευνας, δείχνουν ότι ορισμένα PFAS, συμπεριλαμβανομένων των PFOA και PFOS, σχετίζονται με υψηλότερο κίνδυνο ER-αρνητικού καρκίνου του μαστού, ενός πιο επιθετικού τύπου όγκου με λίγους γνωστούς παράγοντες κινδύνου».

Οι συγγραφείς εκτιμούν ότι τα PFAS ενδέχεται να επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου μέσω μη ορμονικών βιολογικών οδών, καθώς οι ισχυρότερες συσχετίσεις αφορούσαν όγκους χωρίς ορμονικούς υποδοχείς. Μεταξύ των πιθανών μηχανισμών αναφέρουν αλλαγές στη δραστηριότητα των γονιδίων ή στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Ωστόσο, η συγκεκριμένη μελέτη δεν εξέτασε αυτές τις υποθέσεις.

Η Che-Jung Chang, πρώτη συγγραφέας της μελέτης, υπογράμμισε: «Αν και τα PFAS είναι ανθεκτικά στο περιβάλλον και στο σώμα μας, η έκθεση σε αυτά είναι δυνητικά τροποποιήσιμη, που σημαίνει ότι οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν μέτρα για να μειώσουν την έκθεσή τους, και αυτά τα ευρήματα θα μπορούσαν να ανοίξουν νέους δρόμους για την πρόληψη».

Πώς συνδέονται τα PFAS με τον καρκίνο: Πιθανοί μηχανισμοί

Τα PFAS δεν θεωρούνται μόνο «ύποπτα», αλλά αποτελούν ενδοκρινικούς διαταράκτες που επηρεάζουν τα ορμονικά συστήματα. Η δράση τους μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους:

1. Διαταραχή ορμονών: Συνδέονται με υποδοχείς οιστρογόνων, ανδρογόνων και θυρεοειδούς και παρεμβαίνουν στη φυσιολογική σηματοδότηση.
2. Ενεργοποίηση PPAR: Η χημική τους δομή θυμίζει εκείνη των λιπαρών οξέων· έτσι μπορούν να τα μιμούνται και να ενεργοποιούν τους υποδοχείς PPAR, οι οποίοι ρυθμίζουν τον μεταβολισμό και τη φλεγμονή.
3. Ανοσοκαταστολή: Επηρεάζοντας τη λειτουργία των ανοσοκυττάρων, τα PFAS ενδέχεται να περιορίζουν την ικανότητα του οργανισμού να εντοπίζει και να καταστρέφει καρκινικά κύτταρα.
4. Επιγενετικές μεταβολές: Είναι δυνατόν να προκαλέσουν μεθυλίωση του DNA και να μεταβάλουν τη δραστηριότητα γονιδίων που σχετίζονται με τον καρκίνο.
5. Οξειδωτικό στρες: Μπορούν να οδηγήσουν στην παραγωγή ελεύθερων ριζών, οι οποίες ενδέχεται να βλάψουν το DNA.

Οι επιπτώσεις των PFAS πέρα από τον καρκίνο του μαστού

Η έκθεση στα PFAS έχει συσχετιστεί με διάφορες σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία:

• Καρκίνος των νεφρών: Η έκθεση σε PFOA παρουσιάζει ισχυρή συσχέτιση με τη συγκεκριμένη μορφή καρκίνου.
• Καρκίνος των όρχεων: Σε πληθυσμούς που έχουν εκτεθεί, έχει καταγραφεί αυξημένος κίνδυνος.
• Διαβήτης τύπου 2: Σε μελέτη του 2022 με 1.237 γυναίκες, όσες βρίσκονταν στο υψηλότερο τρίτο έκθεσης εμφάνισαν 2,62 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο διαβήτη.
• Παχυσαρκία: Τα PFAS λειτουργούν ως παχυσογόνα (obesogens), καθώς διαταράσσουν τον μεταβολισμό και ενισχύουν την αποθήκευση λίπους.
• Μείωση της γονιμότητας: Έχουν συσχετιστεί με χειρότερη ποιότητα σπέρματος και μεγαλύτερη καθυστέρηση μέχρι την επίτευξη εγκυμοσύνης.
• Αναπτυξιακές διαταραχές: Η έκθεση στη διάρκεια της εγκυμοσύνης ενδέχεται να επηρεάσει την ανάπτυξη του εμβρύου.
• Ανοσοκαταστολή: Στα παιδιά, έχει παρατηρηθεί μειωμένη αποτελεσματικότητα των εμβολίων.

Πώς να περιορίσουμε την έκθεσή μας στα PFAS

Παρότι τα PFAS βρίσκονται παντού, μπορούμε να λάβουμε μέτρα για να περιορίσουμε την έκθεσή μας:

1. Σπιτική διατροφή: Σύμφωνα με τη Susmann και τους συνεργάτες της (2019), κάθε 100 θερμίδες από σπιτικό φαγητό συνδέονταν με χαμηλότερα επίπεδα PFAS, ενώ η κατανάλωση ποπ κορν μικροκυμάτων συνδεόταν με αύξηση έως και 5%.
2. Αποφυγή αντικολλητικών σκευών: Η αποφυγή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν τα σκεύη έχουν γρατσουνιές.
3. Φίλτρα νερού: Τα συστήματα ενεργού άνθρακα ή αντίστροφης όσμωσης μπορούν να περιορίσουν τα PFAS. Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή, καθώς στα φίλτρα ενδέχεται να συσσωρεύονται μικρόβια.
4. Έλεγχος καταναλωτικών προϊόντων: Επιλέξτε προϊόντα που αναγράφουν «απαλλαγμένα από PFC, PFOS και PFOA».
5. Δωρεά πλάσματος: Δοκιμή του 2025 σε 285 πυροσβέστες έδειξε ότι η δωρεά πλάσματος οδήγησε σε μείωση του PFOS κατά περίπου 30%.

Η σχέση PFAS και καρκίνου χρειάζεται περαιτέρω μελέτη

Η μελέτη των NIH προσθέτει νέα στοιχεία στη διερεύνηση της σύνδεσης ανάμεσα στα PFAS και τον καρκίνο, χωρίς να αποδεικνύει ότι τα PFAS προκαλούν καρκίνο. Καταγράφει μια ισχυρή συσχέτιση, η οποία χρειάζεται περαιτέρω έρευνα. Η Δρ. White επισημαίνει: «Χρειάζεται περισσότερη έρευνα, ιδιαίτερα αξιολογώντας τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού που σχετίζεται με τα νεότερα PFAS υποκατάστατα».

Η παρουσία των PFAS δείχνει ότι η περιβαλλοντική έκθεση δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά παράγοντας που ενδέχεται να επηρεάζει την υγεία με τρόπους τους οποίους μόλις αρχίζουμε να κατανοούμε. Ενώ η επιστήμη προχωρά, η πρόληψη παραμένει η ισχυρότερη στρατηγική, μέσα από πολιτικές που περιορίζουν τα PFAS στο νερό, στον αέρα και στα τρόφιμα. Όπως δήλωσε ο Δρ. Kennedy: «Θα επιδιώξουμε τα στοιχεία, θα αντιμετωπίσουμε τους περιβαλλοντικούς κινδύνους για την υγεία και θα δώσουμε στις γυναίκες τις πληροφορίες που χρειάζονται για να προστατεύσουν την υγεία τους».