Κάτοικοι περιοχών που απέχουν χιλιάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους έχουν αναφέρει μια παράξενη εμπειρία μετά την κατανάλωση ορισμένων άγριων μανιταριών: βλέπουν μικροσκοπικές ανθρώπινες φιγούρες να κινούνται στον πραγματικό χώρο, να περνούν γύρω από αντικείμενα, να σκαρφαλώνουν σε επιφάνειες και να αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους.
Τα οράματα αυτά ονομάζονται λιλιπούτειες παραισθήσεις, από τους μικροσκοπικούς κατοίκους των «Ταξιδιών του Γκιούλιβερ», που έχουν ύψος μόλις 15 εκατοστά. Για δεκαετίες, οι ερευνητές αναρωτιούνταν αν οι πολιτισμικές πεποιθήσεις και η λαογραφία εξηγούσαν γιατί άνθρωποι σε διαφορετικές περιοχές περιέγραφαν τόσο παρόμοιες εμπειρίες.
Νέα μελέτη παρέχει πλέον στοιχεία ότι το φαινόμενο έχει βιολογική εξήγηση.
Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Γιούτα χρησιμοποίησαν αλληλούχηση DNA και ταυτοποίησαν το μανιτάρι Lanmaoa asiatica ως το είδος που ευθύνεται για αυτές τις ασυνήθιστες παραισθήσεις στη νοτιοδυτική Κίνα και τις βόρειες Φιλιππίνες. Ωστόσο, δεν εντόπισαν κανένα από τα γνωστά ψυχοδραστικά συστατικά μανιταριών, συμπεριλαμβανομένης της ψιλοκυβίνης.
Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι το μανιτάρι ενδέχεται να παράγει μια εντελώς άγνωστη παραισθησιογόνο ουσία. Ο εντοπισμός της θα μπορούσε να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν καλύτερα τις νευρολογικές διαταραχές, τις ασυνήθιστες οπτικές εμπειρίες και τις διεργασίες με τις οποίες ο εγκέφαλος δημιουργεί την αντίληψή μας για την πραγματικότητα.
Την έρευνα διεξήγαγαν ο Colin Domnauer, υποψήφιος διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο της Γιούτα, και ο Bryn Dentinger, μυκητολόγος που συνδέεται με το πανεπιστήμιο και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Γιούτα. Τα ευρήματά τους δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Mycologia.
Ένα μυστήριο με ιστορία σχεδόν ενός αιώνα
Η επιστημονική διερεύνηση ξεκίνησε το 1934, όταν ερευνητές από τη Δύση έμαθαν ότι κάτοικοι της Παπούα Νέας Γουινέας έβλεπαν έντονα οράματα με μικροσκοπικούς ανθρώπους μετά την κατανάλωση άγριων μανιταριών. Το παράξενο φαινόμενο έγινε γνωστό ως «μανιταρομανία».
Τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, ανθρωπολόγοι και ειδικοί στα μανιτάρια ταξίδεψαν στην Παπούα Νέα Γουινέα για να το διερευνήσουν. Οι εργασίες τους υπέδειξαν αρκετά πιθανά είδη της οικογένειας Boletaceae.
Ωστόσο, οι χημικές αναλύσεις δεν εντόπισαν ουσίες που να εξηγούν τις παραισθήσεις. Τα δείγματα εξετάστηκαν ακόμη και από τον Albert Hofmann, τον επιστήμονα που απομόνωσε πρώτος την ψιλοκυβίνη και ανακάλυψε το LSD, χωρίς να μπορέσει να εντοπίσει δραστικό συστατικό.
Καθώς δεν υπήρχε χημική εξήγηση, ορισμένοι ερευνητές άρχισαν να αμφισβητούν ότι ευθύνονταν τα μανιτάρια. Πρότειναν ότι τα οράματα μπορεί να οφείλονταν στις πολιτισμικές προσδοκίες ή στις παραδοσιακές πεποιθήσεις. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960, η επιστημονική έρευνα για το φαινόμενο είχε σε μεγάλο βαθμό σταματήσει.
Το μυστήριο επανήλθε τη δεκαετία του 1990, όταν κάτοικοι της Γιουνάν, στη νοτιοδυτική Κίνα, ανέφεραν παρόμοιες παραισθήσεις μετά την κατανάλωση μανιταριών Boletaceae. Το ακριβές είδος παρέμενε αβέβαιο, αλλά οι ερευνητές υποψιάζονταν ένα μανιτάρι που είχε περιγραφεί πρόσφατα, το Lanmaoa asiatica.
Η ταυτοποίηση του μανιταριού πίσω από τα οράματα
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο προέκυψε το 2024, όταν ο Domnauer έμαθε για παρόμοιες εμπειρίες σε μια αυτόχθονη κοινότητα της απομακρυσμένης περιοχής Βόρειας Κορδιλιέρας στις Φιλιππίνες.
Τα μέλη της κοινότητας περιέγραψαν ένα άγριο, βρώσιμο μανιτάρι που ονομάζεται «Sedesdem» και μπορεί ορισμένες φορές να προκαλέσει την εμφάνιση μικροσκοπικών ανθρώπινων φιγούρων. Παρόμοια μανιτάρια είναι γνωστά ως «Nonda» στην Παπούα Νέα Γουινέα και «Jian shou qing» στη Γιουνάν.
Τα μανιτάρια αυτά αποτελούν μέρος της τοπικής διατροφικής παράδοσης, αλλά η κατανάλωσή τους χωρίς να έχουν μαγειρευτεί καλά μπορεί να προκαλέσει τις ασυνήθιστες παραισθήσεις.
Οι αναφορές από τις Φιλιππίνες ήταν η τρίτη ανεξάρτητη καταγραφή άγριων μανιταριών που προκαλούν εντυπωσιακά παρόμοια οράματα με μικροσκοπικούς ανθρώπους.
Για να διερευνήσει το φαινόμενο, ο Domnauer ταξίδεψε στη Γιουνάν και στις Φιλιππίνες, μίλησε με κατοίκους και συνέλεξε δείγματα του L. asiatica, καθώς και άλλων μανιταριών του γένους Lanmaoa.
Η επιτόπια έρευνα περιλάμβανε την πρώτη επιστημονική καταγραφή των μυκήτων στις βόρειες Φιλιππίνες. Στη συνέχεια, οι ερευνητές ανέλυσαν το DNA των μανιταριών για να προσδιορίσουν την ταυτότητα και τις εξελικτικές σχέσεις τους.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα μανιτάρια που ονομάζονται «Jian shou qing» στην Κίνα και «Sedesdem» στις Φιλιππίνες ήταν και τα δύο L. asiatica. Το εύρημα ήταν απρόσμενο, καθώς οι επιστήμονες πίστευαν μέχρι τότε ότι το είδος απαντά μόνο στην Κίνα.
Ο Dentinger επισκέφθηκε επίσης την Παπούα Νέα Γουινέα, με την ελπίδα να συλλέξει δείγματα από την περιοχή όπου ξεκίνησε αρχικά το μυστήριο. Ωστόσο, ο ασυνήθιστα ξηρός καιρός δεν επέτρεψε τη συλλογή δειγμάτων για γενετική σύγκριση.
Παρότι το μανιτάρι της Παπούα Νέας Γουινέας δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί, τα στοιχεία από την Κίνα και τις Φιλιππίνες προσφέρουν μια ισχυρή σύνδεση. Τρεις πολιτισμοί σε διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές έχουν περιγράψει τις ίδιες, πολύ συγκεκριμένες παραισθήσεις, ενώ η ανάλυση DNA έχει συνδέσει δύο από τις περιπτώσεις με ένα και μόνο είδος μανιταριού.
Η ομοιότητα αυτή υποδηλώνει έντονα ότι υπάρχει κοινή χημική και νευρολογική εξήγηση, αντί για διαφορετικές πολιτισμικές επιρροές.
Παραπλανητικά ρεαλιστικές παραισθήσεις
Αυτό που κάνει τις παραισθήσεις ιδιαίτερα ασυνήθιστες είναι η εντυπωσιακή ομοιότητα μεταξύ των διαφορετικών περιγραφών.
Οι άνθρωποι συνήθως αναφέρουν ότι βλέπουν δεκάδες ή και εκατοντάδες μικροσκοπικές φιγούρες, με ύψος περίπου 3 έως 30 εκατοστά. Οι μορφές εμφανίζονται με εξαιρετική καθαρότητα και συχνά μοιάζουν τόσο συμπαγείς και πειστικές όσο οι πραγματικοί άνθρωποι.
Σύμφωνα με τον Domnauer, περίπου το 90% όσων βιώνουν τα οράματα περιγράφουν φιγούρες που θυμίζουν ξωτικά, κλόουν ή άλλα παραμυθένια πλάσματα, συχνά με έντονα χρωματιστά ρούχα.
Ακόμη πιο αξιοσημείωτος είναι ο τρόπος με τον οποίο φαίνεται να συμπεριφέρονται οι φανταστικές μορφές. Δεν αιωρούνται μέσα από τοίχους ούτε αγνοούν το περιβάλλον τους: μοιάζουν να υπακούουν στους συνηθισμένους φυσικούς κανόνες. Περνούν γύρω από εμπόδια, κινούνται πάνω σε καθημερινά αντικείμενα και μερικές φορές πέφτουν από την άκρη τραπεζιών.
Ο Domnauer θυμήθηκε μια ιδιαίτερα ασυνήθιστη περιγραφή από κάποιον που έτρωγε σούπα. Το άτομο ανέφερε ότι είδε μικροσκοπικούς ανθρώπους να πηδούν από το κουτάλι στο μπολ και να αρχίζουν να κολυμπούν. Όταν έφαγε άλλη μια κουταλιά, οι μικροσκοπικές φιγούρες φέρεται να παρέμεναν ορατές μέσα στο στόμα του.
Αυτές οι λεπτομερείς αλληλεπιδράσεις διαφοροποιούν τα οράματα από πολλές άλλες παραισθήσεις που προκαλούνται από ουσίες.
Άγνωστη ψυχοδραστική ουσία
Οι επιστήμονες διερεύνησαν αν το L. asiatica περιέχει κάποια από τις χημικές ουσίες που είναι ήδη γνωστό ότι προκαλούν ψυχεδελικές εμπειρίες. Με χημικές αναλύσεις και γενετικό έλεγχο αναζήτησαν γνωστές ψυχοδραστικές ενώσεις που εντοπίζονται σε άλλα είδη μανιταριών, αλλά δεν βρήκαν ίχνη τους.
Η απουσία γνωστών παραισθησιογόνων έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς οι επιδράσεις του μανιταριού διαφέρουν σημαντικά από εκείνες των γνωστών ψυχεδελικών ουσιών.
Οι ερευνητές υποψιάζονται πλέον ότι το L. asiatica παράγει μια άγνωστη ψυχοδραστική ουσία, η οποία ευθύνεται για τις παραισθήσεις με τους μικροσκοπικούς ανθρώπους. Η ουσία δεν έχει ακόμη απομονωθεί ή ταυτοποιηθεί χημικά, επομένως η ακριβής φύση και ο μηχανισμός δράσης της παραμένουν άγνωστα.
Ο εντοπισμός της θα μπορούσε να ανοίξει έναν νέο δρόμο έρευνας για το πώς ορισμένες χημικές ουσίες μεταβάλλουν την οπτική αντίληψη.
Τι μπορεί να αποκαλύψει το μανιτάρι για τον εγκέφαλο
Οι λιλιπούτειες παραισθήσεις δεν εμφανίζονται μόνο μετά την κατανάλωση του L. asiatica. Ιστορίες για μικροσκοπικά ανθρωπόμορφα πλάσματα υπάρχουν στη λαογραφία πολλών περιοχών του κόσμου. Παρόμοιες παραισθήσεις έχουν επίσης καταγραφεί σε άτομα με στερητικό σύνδρομο από το αλκοόλ, άνοια, εκφύλιση της ωχράς κηλίδας και άλλες νευρολογικές παθήσεις.
Οι συσχετίσεις αυτές υποδηλώνουν ότι τα οράματα μπορεί να σχετίζονται με έναν θεμελιώδη τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες. Ωστόσο, οι επιστήμονες δεν κατανοούν ακόμη πλήρως τους νευρολογικούς μηχανισμούς που ευθύνονται για αυτές τις εμπειρίες ή τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισής τους σε ιατρικά πλαίσια.
Εδώ θα μπορούσε να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμο το μανιτάρι. Σε αντίθεση με τις νευρολογικές και ιατρικές καταστάσεις, στις οποίες οι λιλιπούτειες παραισθήσεις εμφανίζονται σχετικά σπάνια, το L. asiatica μπορεί να προκαλέσει το φαινόμενο με πιο σταθερό και αναγνωρίσιμο τρόπο.
Αν οι ερευνητές απομονώσουν τη χημική ουσία που ευθύνεται, ενδέχεται να αποκτήσουν ένα χρήσιμο εργαλείο για τη μελέτη των εγκεφαλικών κυκλωμάτων και διεργασιών που δημιουργούν αυτές τις ασυνήθιστα λεπτομερείς οπτικές εμπειρίες. Η έρευνα θα μπορούσε μελλοντικά να βελτιώσει την επιστημονική κατανόηση των παραισθήσεων που σχετίζονται με νευρολογικές παθήσεις.
Ο επόμενος σημαντικός στόχος της ερευνητικής ομάδας είναι να απομονώσει και να ταυτοποιήσει την ύποπτη ψυχεδελική ουσία.
Η ανάλυση DNA αποκάλυψε τέσσερα άγνωστα είδη μανιταριών
Η έρευνα έφερε στο φως και σημαντικά στοιχεία για τη βιοποικιλότητα των μυκήτων. Ο Domnauer και ο Dentinger δεν μελέτησαν μόνο το L. asiatica, αλλά πραγματοποίησαν την πρώτη ολοκληρωμένη γονιδιωματική ανάλυση του γένους Lanmaoa.
Εξέτασαν 53 δείγματα μανιταριών που είχαν συλλεχθεί από φυσικά περιβάλλοντα και φυλάσσονταν σε συλλογές μυκήτων σε όλο τον κόσμο. Η γενετική αλληλούχηση αποκάλυψε 17 είδη, μεταξύ των οποίων τέσσερα που ήταν άγνωστα στην επιστήμη.
Αξιοσημείωτο είναι ότι δύο από τα νέα είδη βρίσκονταν ήδη σε συλλογές στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η ξεχωριστή τους ταυτότητα δεν είχε αναγνωριστεί μέχρι οι ερευνητές να εξετάσουν το DNA τους.
Η ανάλυση έδειξε επίσης ότι το L. asiatica είναι το μόνο είδος του γένους που είναι σήμερα γνωστό ότι προκαλεί ψυχοδραστικές επιδράσεις. Οι επιστήμονες προσπαθούν τώρα να ανασυνθέσουν την εξελικτική ιστορία της ομάδας, ώστε να διαπιστώσουν πώς αναπτύχθηκε αυτό το ασυνήθιστο χημικό χαρακτηριστικό και αν συγγενικά μανιτάρια παράγουν παρόμοιες ουσίες.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν επίσης την επιστημονική αξία των μουσειακών συλλογών: δείγματα που έχουν διατηρηθεί για χρόνια μπορεί να κρύβουν βιολογικές ανακαλύψεις, οι οποίες γίνονται ορατές μόνο όταν εφαρμόζονται νεότερες αναλυτικές τεχνικές.
Για τον Domnauer, η κρυμμένη ποικιλομορφία που εντοπίστηκε στις συλλογές υπενθυμίζει ότι πολλά είδη και δυνητικά σημαντικά βιολογικά χαρακτηριστικά παραμένουν άγνωστα, ακόμη και σε οργανισμούς που έχουν ήδη συλλεχθεί από επιστήμονες.
Η μελέτη των μυκήτων μπορεί να οδηγήσει σε νέες ανακαλύψεις
Οι ευρύτερες προεκτάσεις της έρευνας ξεπερνούν κατά πολύ τις ασυνήθιστες παραισθήσεις. Οι μύκητες παραμένουν μία από τις λιγότερο διερευνημένες ομάδες οργανισμών και οι επιστήμονες θεωρούν ότι η χημική ποικιλομορφία τους μπορεί να προσφέρει σημαντικά στοιχεία για τη βιολογία, την ιατρική και το νευρικό σύστημα.
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι η πενικιλίνη, το αντιβιοτικό που προήλθε αρχικά από μύκητα, άλλαξε τη θεραπεία των βακτηριακών λοιμώξεων και αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες ιατρικές ανακαλύψεις του περασμένου αιώνα.
Οι επιστήμονες ελπίζουν ότι η συνεχής διερεύνηση της ποικιλομορφίας των μυκήτων θα αποκαλύψει και άλλες ουσίες με ιατρική χρησιμότητα, καθώς και άγνωστες έως σήμερα βιολογικές διεργασίες.
Οι μυστηριώδεις επιδράσεις του L. asiatica δείχνουν πόσα παραμένουν να μάθουμε για το βασίλειο των μυκήτων. Ένα μανιτάρι που καταναλώνεται εδώ και καιρό από κοινότητες στην Ασία ενδέχεται να περιέχει μια ουσία ικανή να προσφέρει νέες πληροφορίες για τον ανθρώπινο εγκέφαλο και τον τρόπο με τον οποίο δημιουργεί τη συνειδητή εμπειρία.
Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Ίδρυμα Επιστημών των ΗΠΑ (National Science Foundation), μέσω της επιχορήγησης #DEB-2114785.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/news/manitari-prokalei-oramata-me-ekatontades-mikroskopikoys-anthropoys/25850
