Περίπου οι μισοί άνθρωποι που θεωρούμε φίλους μας δεν μας περιλαμβάνουν στη δική τους αντίστοιχη λίστα, σύμφωνα με έρευνες. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι σχέσεις μας είναι λιγότερο σημαντικές: ο οργανωσιακός ψυχολόγος Adam Grant προτείνει να αναγνωρίζουμε τους διαφορετικούς ρόλους που έχουν οι άνθρωποι στη ζωή μας και να μην περιμένουμε από όλους να καλύπτουν κάθε ανάγκη μας.
Ο Grant, καθηγητής οργανωσιακής ψυχολογίας στο Wharton και συγγραφέας των μπεστ σέλερ των New York Times Originals και Hidden Potential, περιγράφει στο νέο του βιβλίο Vibe: The Secrets of Strong Connections in a Lonely World τέσσερις τύπους πλατωνικών δεσμών: γνωριμίες με συναλλακτικό χαρακτήρα, συμμάχους με κοινό σκοπό, φίλους με κοινή ιδέα για τη διασκέδαση και συνοδοιπόρους, με τους οποίους μας συνδέει η φροντίδα.
«Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν άνθρωποι που εμείς δεν θεωρούμε φίλους, αλλά εκείνοι μας βλέπουν ως φίλους — άρα ίσως έχουμε περισσότερες δυνατότητες σύνδεσης απ’ όσες αντιλαμβανόμαστε», λέει. Οι άνθρωποι μπορεί να ανήκουν σε περισσότερες από μία κατηγορίες. Το να κατανοούμε τον λόγο για τον οποίο συνδεόμαστε μπορεί, σύμφωνα με τον Grant, να μας βοηθήσει να ενδυναμώσουμε υπάρχουσες σχέσεις, να δημιουργήσουμε γρηγορότερα νέες και να απαλλαγούμε από μη ρεαλιστικές προσδοκίες.
Τι σημαίνει «χημεία» ανάμεσα σε δύο ανθρώπους
Πώς ορίζετε τη «χημεία» σε σχέση με άλλες πλευρές της σύνδεσης, όπως η συμβατότητα;
«Σκέφτομαι τη χημεία ως την ποιότητα της σύνδεσης ανάμεσα στους ανθρώπους. Βασίζεται, κατά κύριο λόγο, στη σύμπνοια: στη στιγμή, ως προς την ενέργεια, και με την πάροδο του χρόνου, ως προς τις ανάγκες, τους στόχους, τα ενδιαφέροντα ή τις αξίες.
»Οι έρευνες δείχνουν ότι ορισμένες από τις βασικές αντιλήψεις για τη συμβατότητα στη δυτική κουλτούρα είναι, τουλάχιστον εν μέρει, λανθασμένες. Τα αντίθετα δεν έλκονται. Άνθρωποι με υποτίθεται συμπληρωματικά χαρακτηριστικά δεν τα πηγαίνουν καλύτερα ούτε καταλήγουν πιο κοντά — είτε μιλάμε για γάμους, είτε για φιλίες, είτε για συνεργασίες στη δουλειά. Και, παρόλο που η ομοιότητα μπορεί να φέρει τους ανθρώπους κοντά, δεν είναι αυτή που δημιουργεί τον δεσμό τους».
Φαίνεται, λοιπόν, ότι συχνά υπερεκτιμούμε τη συμβατότητα — και ίσως την αμοιβαιότητα, αφού οι μισοί φίλοι μας ενδέχεται να μη μας θεωρούν φίλους τους.
«Το ότι δεν υπάρχει αμοιβαιότητα μπορεί να φαίνεται απογοητευτικό. Για μένα, όμως, καθώς έγραφα το βιβλίο, ανέδειξε πόσο σημαντικό είναι να ξεχωρίζουμε τα διαφορετικά είδη δεσμών.
»Ένας λόγος για τον οποίο υπάρχει τόση ασυμμετρία στις φιλίες είναι ότι οι άνθρωποι έχουν διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει φίλος. Κάποιοι θα σε πουν φίλο αφού σε έχουν συναντήσει δεύτερη φορά και σε συμπαθήσουν. Άλλοι χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη μόνο για έναν πολύ μικρότερο κύκλο ανθρώπων: για εκείνους των οποίων έχουν γνωρίσει όλη την ευρύτερη οικογένεια ή στους οποίους μπορούν να περάσουν απροειδοποίητα για επίσκεψη.
»Νομίζω ότι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε τις σχέσεις μας είναι συχνά υπερβολικά αόριστες και γενικές, ώστε να αποδώσουν κάτι συγκεκριμένο».
Οι τέσσερις τύποι δεσμών και οι προσδοκίες μας
Ποιο είναι το όφελος του να χωρίζουμε τις σχέσεις σε φίλους, συμμάχους, γνωριμίες και συνοδοιπόρους;
«Αυτό αλλάζει λίγο τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τις σχέσεις. Στη Δύση τείνουμε να δημιουργούμε πυρηνικές οικογένειες και πυρηνικές φιλίες. Αντιμετωπίζουμε τον ερωτικό σύντροφο ως τον βασικό μας σύμμαχο, φίλο και συνοδοιπόρο, παρόλο που γνωρίζουμε από τα εμπειρικά δεδομένα ότι έτσι επιβαρύνουμε υπερβολικά τη σχέση. Κάνουμε το ίδιο και με τον “κολλητό” μας, υποθέτοντας ότι μπορούμε να βασιστούμε σε αυτόν για τα πάντα.
»Είναι μεγάλο βάρος για λίγους ανθρώπους. Προϋποθέτει επίσης ότι όλες οι δεξιότητες που αναζητούμε —η συνεργασία, η παιχνιδιάρικη διάθεση, η συμπόνια— θα συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο, κάτι που δεν συμβαίνει πάντα».
Γράφετε ότι είμαστε πιο ευτυχισμένοι όταν έχουμε ένα «ισορροπημένο χαρτοφυλάκιο» δεσμών. Πόσο συστηματικά πρέπει να το αντιμετωπίζουμε;
«Δεν χρειάζεται πάντα να μιλάμε ανοιχτά και ξεκάθαρα για τις κατηγορίες — μερικές φορές αυτό μπορεί να έχει αντίθετο αποτέλεσμα. Από τότε που κυκλοφόρησε το Vibe, έχω κάνει αρκετές διασκεδαστικές συζητήσεις με ανθρώπους που με ρωτούν: “Εσύ τι πιστεύεις ότι είμαστε;”. Ανακάλυψα ότι αρκετοί άνθρωποι που θεωρώ συμμάχους με βλέπουν ως φίλο της παρέας.
»Όταν έγραφα το βιβλίο, σκεφτόμουν τη σύμπνοια με την έννοια ότι συμφωνούμε και οι δύο πως είμαστε σύμμαχοι ή φίλοι. Τώρα καταλαβαίνω —και υπάρχουν ορισμένα στοιχεία που το υποστηρίζουν— ότι δεν πειράζει αν εγώ ζητώ τη στήριξή σου ως συμμάχου κι εσύ με βλέπεις ως φίλο. Σε λειτουργικές σχέσεις δεν χρειάζεται να παίζουμε τους ίδιους ρόλους ο ένας στη ζωή του άλλου, αρκεί να γνωρίζουμε και οι δύο ποιους ρόλους έχουμε».
Πώς βοηθά αυτή η κατηγοριοποίηση τις σχέσεις να αλλάξουν και να εξελιχθούν;
«Όταν οι άνθρωποι περιμένουν να περάσουν από μια γραμμική σειρά σταδίων —από άγνωστοι σε γνωστοί, μετά φίλοι και τέλος κολλητοί— συχνά καταλήγουν να βρίσκονται σε διαφορετικό μήκος κύματος.
»Ένα πράγμα που παρατηρώ συχνά είναι ότι, όταν οι άνθρωποι αποκτούν παιδιά, χάνουν τους φίλους με τους οποίους διασκέδαζαν. Ανάμεσα στην οικογένεια και τη δουλειά, δεν έχουν πολύ χρόνο για να βγουν και να περάσουν καλά. Αυτό, όμως, μπορεί να διακόψει τις σχέσεις χωρίς λόγο.
»Μπορεί να γνωρίσεις κάποιον, να τον συμπαθήσεις και να σκεφτείς ότι ίσως γίνει σύμμαχος ή συνεργάτης σου. Αν όμως πιστεύεις ότι πρέπει πρώτα να γίνετε φίλοι της παρέας, ενώ τον ελεύθερο χρόνο σου τον αφιερώνεις στην οικογένειά σου, κλείνεις την πόρτα σε έναν βαθύτερο δεσμό. Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι: μπορείτε να συνεργαστείτε επαγγελματικά ή να κάνετε μια ειλικρινή συζήτηση, χωρίς να χρειαστεί να πάτε πρώτα μαζί σε πολλά δείπνα.
»Αν σκεφτόμαστε με αυτούς τους όρους, απαλλασσόμαστε από την πίεση να εξελίσσουμε τις φιλίες όπως όταν ήμασταν έφηβοι: “γνωριζόμαστε από το σχολείο”, “βρισκόμαστε και εκτός σχολείου”, “λέμε τα πάντα ο ένας στον άλλον”».
Οι σχέσεις ενηλίκων δεν χρειάζεται να είναι όλες στενές
Οι κατηγορίες μπορούν να μειώσουν και τις προσδοκίες μας, για παράδειγμα όταν γινόμαστε νέοι γονείς. Αντί να συγκρίνουμε αρνητικά τους νέους μας φίλους, που γνωρίσαμε μέσα από την ιδιότητα του γονέα, με τους παλιούς «αληθινούς» φίλους μας, μπορούμε να τους δούμε ως συμμάχους στην ανατροφή των παιδιών.
«Είναι μια πολύ εύστοχη αλλαγή οπτικής. Καθώς στην ενήλικη ζωή γινόμαστε πιο επιλεκτικοί στις σχέσεις μας, νομίζω ότι έχουμε την μη ρεαλιστική προσδοκία πως κάθε άνθρωπος με τον οποίο επιλέγουμε να περνάμε χρόνο θα γίνει κοντινός μας φίλος. Στις ΗΠΑ, τουλάχιστον, η κυρίαρχη αντίληψη είναι πως, αν δεν νιώθεις ότι υπάρχει ουσιαστική προσωπική σύνδεση, πρέπει να διαγράψεις τον άλλον, να σταματήσεις να τον ακολουθείς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, να εξαφανιστείς ή να διακόψεις κάθε επαφή.
»Όμως οι σύμμαχοι και οι γνωριμίες μπορούν να έχουν σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Για παράδειγμα, οι γονείς των φίλων των παιδιών μας μπορεί να μην είναι άνθρωποι στους οποίους θα εκμυστηρευόμασταν κάτι ή με τους οποίους θα κάναμε παρέα, αλλά μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα για τα παιδιά μας».
Ο Grant λέει ότι, από τότε που έγινε γονιός, παραμέριζε πιθανούς φίλους επειδή δεν θεωρούσε ότι η διασκέδαση και η παρέα είχαν πλέον ουσιαστική θέση στη ζωή του. «Είναι, όμως, πολύ ωραίο να έχεις ανθρώπους στη ζωή σου από τους οποίους δεν χρειάζεσαι κάτι και οι οποίοι δεν θέλουν κάτι από εσένα — ανθρώπους με τους οποίους περνάς χρόνο μόνο για τη χαρά της ίδιας της συνάντησης».
Πώς δημιουργούμε αίσθημα κοινότητας
Πώς μπορεί αυτό το πλαίσιο να βοηθήσει στη δημιουργία κοινότητας;
«Τα κοινωνικά μας δίκτυα από πυκνά πλέγματα συνδέσεων έχουν μετατραπεί σε μεμονωμένους κόμβους με αποκομμένες ακτίνες. Στο βιβλίο το παρουσιάζω σαν τροχό ποδηλάτου, αλλά στην πραγματική ζωή αυτός ο τροχός θα διαλυόταν: οι ακτίνες δεν συνδέονται μεταξύ τους.
»Αν θέλουμε να δημιουργήσουμε μια κοινότητα ή να νιώσουμε πραγματικά ότι ανήκουμε κάπου, το πρώτο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να γνωρίσουμε τους φίλους μας μεταξύ τους. Είναι ένας από τους τρόπους που συχνά παραβλέπουμε για να ενδυναμώσουμε τους δεσμούς, επειδή παίρνει απομονωμένες σχέσεις ανάμεσα σε δύο ανθρώπους και δημιουργεί γύρω τους αίσθημα ομάδας.
»Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται αυτή την περίοδο να βρουν την παρέα τους. Δεν έχουμε τόσα μέρη συνάντησης όσο παλιότερα, ούτε τα επισκεπτόμαστε με τον ίδιο τρόπο. Αν δεν μπορείς να βρεις την ομάδα σου, δημιούργησέ την».
Τα μικρά μηνύματα μπορούν να δείξουν ότι νοιαζόμαστε
Ο Grant θεωρεί ότι το να στέλνουμε memes, βίντεο και συνδέσμους μπορεί να είναι ένας ουσιαστικός τρόπος να διατηρούμε την επαφή.
«Πολλοί απορρίπτουν αυτές τις ανταλλαγές ως κάτι ασήμαντο, επειδή δεν απαιτούν μεγάλη προσπάθεια. Μερικές φορές πράγματι είναι απλώς η ανταλλαγή τυχαίων πραγμάτων από το διαδίκτυο. Όταν, όμως, αφιερώνεις χρόνο για να στείλεις κάτι σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, επειδή σκέφτηκες ότι θα του άρεσε ή θα του φαινόταν σημαντικό, δείχνεις ότι νοιάζεσαι. Είναι μια κίνηση που επιδιώκει τη σύνδεση ή την επανασύνδεση. Λέει στον άλλον: “Θυμάμαι τι σου άρεσε, έδωσα προσοχή στα ενδιαφέροντά σου και ήθελα να μοιραστώ αυτό το πράγμα μαζί σου”. Είναι ένας πολύ πιο ουσιαστικός τρόπος να δείξεις ότι σκέφτεσαι κάποιον από το να πεις απλώς: “Γεια, τι κάνεις;”».
Αυτή η πρακτική λέγεται «pebbling», από τη συνήθεια ορισμένων πιγκουίνων να μαζεύουν βότσαλα και να τα προσφέρουν σε πιθανούς συντρόφους. «Το πρώτο βήμα είναι να επιλέξεις το βότσαλο που θα έχει νόημα. Μερικές φορές μπορεί να είναι κάτι νοσταλγικό, μια υπενθύμιση μιας κοινής σας εμπειρίας: “Μόλις βρήκα αυτή τη φωτογραφία μας από πριν από δέκα χρόνια και ήθελα να σου πω ότι μου λείπεις”».
Πώς ισορροπούμε ανάμεσα στα σύντομα μηνύματα και στις ουσιαστικές συζητήσεις ή στον ποιοτικό χρόνο;
«Θα ήθελα να έχουμε καλύτερα δεδομένα γι’ αυτό. Η εκτίμησή μου είναι ότι εξαρτάται από το είδος του δεσμού.
»Υπερεκτιμούμε τη σημασία της συχνής επικοινωνίας για τη διατήρηση μιας σχέσης. Σχέσεις που έχουν μείνει σε αδράνεια μπορούν να επιστρέψουν στη ζωή μας και να αποδειχθούν πολύ σημαντικές, ακόμη κι αν έχουν περάσει μήνες ή χρόνια από την τελευταία φορά που επικοινωνήσαμε. Ελπίζω να απαλλάξω τους ανθρώπους από την πίεση της προσδοκίας ότι πρέπει να είμαστε διαρκώς σε επαφή για να είμαστε κοντά.
»Για παράδειγμα, όταν αποφοιτήσαμε, ένας συγκάτοικός μου από το πανεπιστήμιο κι εγώ κάναμε μια συμφωνία. Βάλαμε κάτι στο ημερολόγιο για έξι μήνες αργότερα και συμφωνήσαμε ότι οποιοσδήποτε από τους δύο θα μπορούσε να το ακυρώσει ανά πάσα στιγμή, αρκεί να το προγραμματίζαμε ξανά. Έτσι έχουμε παραμείνει κοντά τα τελευταία —Θεέ μου— 23 χρόνια».
Η ειλικρίνεια μπορεί να δυναμώσει τους δεσμούς
Τι άλλο μπορούμε να κάνουμε για να βελτιώσουμε τις σχέσεις μας;
«Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι έχουν ανείπωτες προσδοκίες για τη φιλία γενικά ή για τον άλλον, αλλά δεν τις συζητούν. Ο ένας μπορεί να φοβάται ότι ο άλλος περιμένει ένα τηλεφώνημα κάθε εβδομάδα και ένα γεύμα κάθε μήνα, ενώ στην πραγματικότητα εκείνος σκέφτεται: “Εμένα μου αρκεί μία φορά τον χρόνο”. Κανείς τους δεν γνωρίζει ότι ο άλλος είναι ικανοποιημένος με πιο αραιές αλλά ουσιαστικές συναντήσεις.
»Οι άνθρωποι δεν κάνουν αρκετά συχνά τέτοιες συζητήσεις. Όμως μια σχέση στην οποία δεν μπορείς να μιλήσεις ανοιχτά δεν είναι πραγματική σχέση, αλλά προσποίηση. Οι άνθρωποι πιστεύουν λανθασμένα ότι, αν αποφεύγουν προσεκτικά τις διαφωνίες, θα διατηρήσουν την ηρεμία. Αυτό που καταφέρνουν είναι να κρατούν τους άλλους σε απόσταση.
»Η σύγκρουση μπορεί στην πραγματικότητα να μας φέρει πιο κοντά. Αυτό με εξέπληξε: δώδεκα πειράματα έδειξαν ότι, όταν οι άνθρωποι ενθαρρύνονται να μιλήσουν ειλικρινά σε έναν φίλο, συγγενή ή συνάδελφο για κάτι που μέχρι τότε κρατούσαν μέσα τους, μία ή δύο εβδομάδες αργότερα, κατά μέσο όρο, οι περισσότεροι νιώθουν πιο κοντά στο πρόσωπο στο οποίο μίλησαν. Και εκείνο το πρόσωπο νιώθει επίσης πιο κοντά τους.
»Μπορούμε να αρχίσουμε ανοίγοντας την πόρτα για μια τέτοια συζήτηση: “Αν έχω κάνει ποτέ κάτι που σε αναστάτωσε ή σε πλήγωσε, θέλω να το μάθω”. Όταν δείχνουμε ο ένας στον άλλον ότι μπορούμε να συζητάμε αυτά τα ζητήματα και να εμπιστευόμαστε περισσότερο ο ένας τον άλλον μετά, έτσι δυναμώνουν οι πραγματικοί δεσμοί με την πάροδο του χρόνου».
Το βιβλίο Vibe: The Secrets of Strong Connections in a Lonely World του Adam Grant κυκλοφορεί τώρα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/filia-giati-den-chreiazetai-na-eimaste-diarkos-se-epafi-me-toys-filoys-mas/30248





