Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και όρια: Η συζήτηση για την «ηλικία» της επιθυμίας για ένα παιδί

Σήμερα, η ιατρική επιτρέπει την κρυοσυντήρηση εμβρύων, τον γενετικό έλεγχο εμβρυϊκού ιστού πριν από την εμφύτευση και την υποστήριξη ζευγαριών που πριν από λίγες δεκαετίες δεν είχαν ελπίδα. Ωστόσο, υπάρχουν νομοθετικά όρια, με εκείνο που αφορά την ηλικία της γυναίκας να βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο της συζήτησης.

Γράφει η Ρούλα Σκουρογιάννη

Όταν τα ηλικιακά όρια αφορούν μια πραγματική οικογένεια και έμβρυα που παραμένουν στην κατάψυξη, τίθεται το ερώτημα πώς αντιμετωπίζεται η επιθυμία της να μεγαλώσει. Το ζήτημα συζητήθηκε στο διεθνές συνέδριο που φιλοξένησε το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος».

Οι δυνατότητες της επιστήμης και τα όρια που τίθενται

Στις 23 και 24 Οκτωβρίου, στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας Βιοηθικής 2026, το Κεντρικό Αμφιθέατρο «Θέμις Κανελλόπουλος» φιλοξένησε σε υβριδική μορφή το Διεθνές Συνέδριο «Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή: Επιστημονικά ζητήματα και Βιοηθικές προκλήσεις». Στις εργασίες πήραν μέρος πανεπιστημιακοί, επιστήμονες, νομικοί, εκπρόσωποι της πολιτείας, δημοσιογράφοι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Τη διοργάνωση πραγματοποίησαν το Ελληνικό Κλιμάκιο του International Chair in Bioethics του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ, μαζί με την Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής. Την επιστημονική και οργανωτική ευθύνη είχε ο Καθηγητής Ευάγγελος Πρωτοπαπαδάκης.

Από την κρυοσυντήρηση μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη

Στη θεματολογία περιλήφθηκαν το νομικό καθεστώς του ανθρώπινου εμβρύου και των πλεοναζόντων εμβρύων, η κρυοσυντήρηση, η δωρεά γαμετών, η παρένθετη μητρότητα, καθώς και η διατήρηση της γονιμότητας και η ογκογονιμότητα. Εξετάστηκαν επίσης τεχνολογικές εξελίξεις, μεταξύ των οποίων ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος, η τεχνητή νοημοσύνη, η in vitro γαμετογένεση και η γονιδιακή επεξεργασία. Στο τραπέζι τέθηκαν ακόμη η ενημερωμένη συναίνεση, η διαφύλαξη των προσωπικών δεδομένων, τα δικαιώματα του παιδιού, η ισότιμη πρόσβαση στις υπηρεσίες και ο αναπαραγωγικός τουρισμός.

Τα ηλικιακά όρια στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή και οι προσωπικές ιστορίες

Στη συνεδρία για τα ηλικιακά όρια, που συγκαταλέχθηκε στις πιο έντονες συζητήσεις, μίλησε η δικηγόρος Ειρήνη Αψοκάρδου και μοιράστηκε την προσωπική της διαδρομή. Ανέφερε ότι έκανε εμβρυομεταφορά έναν μήνα προτού φτάσει το προβλεπόμενο όριο ηλικίας και απέκτησε παιδί. Τώρα επιθυμεί να αποκτήσει και δεύτερο, μεταξύ άλλων για να έχει όφελος και το πρώτο παιδί, καθώς έχει έμβρυα σε κρυοσυντήρηση. Για την περίπτωσή της είπε πως σκοπεύει να χρησιμοποιήσει όλα τα νόμιμα μέσα και πρόσθεσε: «το ηλικιακό όριο φαίνεται να μην είναι απόλυτο, σύμφωνα με ορισμένες δικαστικές αποφάσεις, και ο νόμος επιδέχεται και άλλη ερμηνεία». Η εμπειρία της αποτέλεσε αφορμή για ευρύτερη επιστημονική και νομική συζήτηση, χωρίς να προεξοφλείται η έκβαση οποιασδήποτε δικαστικής διαδικασίας.

Το ζήτημα της συνταγματικότητας και η άνιση αντιμετώπιση

Ο Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων, Καθηγητής Βασίλειος Τζέμος, σημείωσε στην ίδια ενότητα ότι, ανάλογα με τις προϋποθέσεις και τον τρόπο εφαρμογής του, το ηλικιακό όριο για τις γυναίκες μπορεί να θέσει ζήτημα δυσανάλογου περιορισμού της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας, δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος. Παράλληλα, υπογραμμίστηκε πως υπάρχει συγκεκριμένο όριο για τις γυναίκες, αλλά όχι αντίστοιχο απόλυτο όριο για τους άνδρες. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι απαιτείται προσεκτική στάθμιση της ασφάλειας της γυναίκας και του παιδιού, των επιστημονικών στοιχείων, της ισότητας και της αναλογικότητας των περιορισμών.

Ο Γενικός Γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής και γυναικολόγος, κ. Κωνσταντίνος Πάντος, δήλωσε: «Χωρίς να παραγνωρίζονται οι αρχές που πρέπει να διέπουν την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, κάθε περίπτωση ίσως χρειάζεται να εξετάζεται και εξατομικευμένα. Πίσω από κάθε αίτημα υπάρχουν άνθρωποι με τη δική τους ιστορία. Ένα δίκαιο πλαίσιο οφείλει να συνδυάζει την επιστημονική ασφάλεια με σεβασμό στην ανθρώπινη διάσταση».

Η ιατρική δεν αρκεί για να αντιμετωπιστεί το δημογραφικό

Η υπογεννητικότητα και η γήρανση του πληθυσμού αποτέλεσαν σημαντικό μέρος των εργασιών. Στο συνέδριο βρέθηκε η Υφυπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, κυρία Έλενα Ράπτη, ενώ τοποθετήθηκαν εκπρόσωποι της πολιτείας και της αυτοδιοίκησης. Κοινή διαπίστωση ήταν ότι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή προσφέρει βοήθεια σε ανθρώπους με προβλήματα γονιμότητας, χωρίς όμως να μπορεί από μόνη της να δώσει λύση στο δημογραφικό. Χρειάζονται συνολικότερες πολιτικές για την οικογένεια, την απασχόληση, τη στέγαση, την υγεία και την κοινωνική προστασία.

Οι νέοι και η Διακήρυξη της Μεσογείου στο συνέδριο

Το συνέδριο παρακολούθησαν 300 μαθητές λυκείων της Αττικής, φοιτητές και κοινό που παρακολούθησε διαδικτυακά. Παράλληλα, παρουσιάστηκε η εικαστική έκθεση «Ίχνη ζωής: Από το μικροσκόπιο στο μέλλον», την οποία δημιούργησε το 3ο Γενικό Λύκειο Γλυφάδας.

Οι εργασίες έκλεισαν με την ανακοίνωση της «Διακήρυξης της Μεσογείου για τη Βιοηθική της Εξέλιξης και της Ζωής». Στα δώδεκα σημεία του, το κείμενο αναδεικνύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε θεμελιώδη αρχή της τεχνολογικής και ιατρικής εξέλιξης, αναγνωρίζει την υπογονιμότητα ως θέμα υγείας και ισότητας και επισημαίνει ότι η πρόσβαση, η ποιότητα της περίθαλψης και η πλήρης ενημέρωση συνιστούν ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης.