Τα 50 είναι η πιο δύσκολη ηλικία;

Στα 20, οι προοπτικές της ζωής φαίνονται ανοιχτές. Στα 30, οι επιδιώξεις αποκτούν συχνά σαφέστερο σχήμα. Όταν πλησιάζουν τα 40 και τα 50, όμως, αρκετοί διαπιστώνουν πως οι ευθύνες πληθαίνουν, ο διαθέσιμος χρόνος λιγοστεύει και οι απαιτήσεις της καθημερινότητας εντείνονται. Η δουλειά, η οικογένεια, τα οικονομικά βάρη και οι προσωπικές φιλοδοξίες ζητούν όλα την προσοχή μας. Υπάρχει, άραγε, κάποια φάση της ζωής όπου η ευτυχία υποχωρεί;

Το ερώτημα αυτό έχει απασχολήσει την επιστήμη, η οποία μελετά τις αλλαγές στην υποκειμενική ευημερία με την πάροδο των ετών. Μια ευρέως γνωστή θεωρία αποτυπώνει την πορεία της ευτυχίας ως καμπύλη U: βρίσκεται σε σχετικά υψηλά επίπεδα στα νεότερα χρόνια, υποχωρεί στη μέση ηλικία και αργότερα ανακάμπτει.

Αξιοσημείωτο είναι πως η συγκεκριμένη πορεία δεν μοιάζει να καθορίζεται μόνο από τις ατομικές μας αποφάσεις.

Ευτυχία σε 145 χώρες: Τα ευρήματα της μελέτης

Σε μελέτη που είχε δημοσιευτεί παλαιότερα στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Population Economics, ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Μπλαντσφλάουερ ανέλυσε στοιχεία από 145 χώρες, διερευνώντας τη σύνδεση της ηλικίας με την υποκειμενική ευημερία.

Η ανάλυση ανέδειξε ένα μοτίβο που επαναλαμβανόταν: σε πολλές χώρες, οι δείκτες ευημερίας υποχωρούσαν στη μέση ηλικία και ενισχύονταν ξανά σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Συχνά, το χαμηλότερο επίπεδο καταγραφόταν προς το τέλος της τέταρτης ή στην αρχή της πέμπτης δεκαετίας της ζωής. Η ακριβής ηλικία, ωστόσο, δεν ήταν ίδια σε όλους τους πληθυσμούς ούτε για κάθε δείκτη που μετρήθηκε.

Η διαπίστωση αυτή δεν υποδηλώνει ότι όλοι δυστυχούν όταν φτάσουν τα 50 ή ότι μετά τα 60 γίνονται αναγκαστικά πιο ευτυχισμένοι. Η καμπύλη αποτυπώνει μια στατιστική τάση, όχι την ατομική διαδρομή του καθενός. Εξάλλου, η ικανοποίηση από τη ζωή διαμορφώνεται από ποικίλους παράγοντες, μεταξύ των οποίων η υγεία, οι σχέσεις, η οικονομική κατάσταση και οι εμπειρίες.

Το παράδοξο: Αντίστοιχη καμπύλη ευημερίας και στους πιθήκους

Ένα ακόμη πιο απρόσμενο αποτέλεσμα καταγράφηκε σε μελέτη του επιστημονικού περιοδικού Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Οι ερευνητές εξέτασαν αξιολογήσεις για την ευημερία 508 χιμπατζήδων και ουρακοτάγκων, τις οποίες είχαν κάνει άνθρωποι με καλή γνώση των ζώων.

Στα αποτελέσματα διακρίθηκε μια πορεία που παρέπεμπε στην ανθρώπινη καμπύλη U: η εκτιμώμενη ευημερία ήταν υψηλότερη στις νεότερες και στις μεγαλύτερες ηλικίες, ενώ χαμηλότερη στο μέσο της ζωής.

Με βάση αυτή την παρατήρηση, οι επιστήμονες διατύπωσαν την υπόθεση ότι οι διακυμάνσεις της ευημερίας στη διάρκεια της ζωής μπορεί να περιλαμβάνουν και βιολογικούς παράγοντες.

Βεβαίως, δεν είναι δυνατό να ξέρουμε αν τα ζώα βιώνουν την «ευτυχία» όπως ακριβώς την περιγράφουν οι άνθρωποι. Η έρευνα στηρίχθηκε σε αξιολογήσεις της συμπεριφοράς τους και δεν αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι και οι μεγάλοι πίθηκοι περνούν μια πανομοιότυπη «κρίση» μέσης ηλικίας.

Παρά ταύτα, αποτελεί μια ενδιαφέρουσα ένδειξη πως το φαινόμενο μπορεί να είναι πιο πολύπλοκο από ό,τι εξηγούν οι επαγγελματικοί στόχοι και οι οικογενειακές υποχρεώσεις.

Μέση ηλικία και ευτυχία: Γιατί μπορεί να δυσκολεύει;

Η καμπύλη της ευτυχίας δεν έχει μία εξήγηση που να έχει αποδειχθεί επιστημονικά.

Μια ενδεχόμενη ερμηνεία αφορά το χάσμα ανάμεσα σε όσα περιμένουμε από τη ζωή όταν είμαστε νέοι και σε όσα τελικά συμβαίνουν καθώς περνούν τα χρόνια.

Καθώς φτάνουν στη μέση ηλικία, πολλοί ξανακοιτάζουν τους στόχους, τις αποφάσεις και τις επιθυμίες τους. Την ίδια περίοδο, μπορεί να έχουν περισσότερες επαγγελματικές ευθύνες, να φροντίζουν παιδιά ή γονείς μεγαλύτερης ηλικίας και να αναζητούν χρόνο για τον εαυτό τους.

Σε μεταγενέστερα χρόνια, κάποιοι ίσως συμφιλιώνονται περισσότερο με τις επιλογές τους, προσαρμόζουν όσα περιμένουν και στρέφουν το ενδιαφέρον τους στις σχέσεις και τις εμπειρίες που έχουν ουσιαστική αξία για τους ίδιους.

Ανατροπή στις έρευνες: Μεταβάλλεται η καμπύλη της ευτυχίας;

Ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο να βρίσκεται στα ευρήματα των νεότερων ερευνών.

Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2024 από το Εθνικό Γραφείο Οικονομικών Ερευνών των ΗΠΑ (NBER), οι Ντέιβιντ Μπλαντσφλάουερ, Άλεξ Μπράισον και Σιαοβέι Σου εξέτασαν πώς εξελίσσεται η ψυχική δυσφορία σε ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών.

Τα ευρήματα κατέδειξαν ότι το καθιερωμένο μοτίβο, όπου η ψυχική δυσφορία έφτανε στο υψηλότερο σημείο της στη μέση ηλικία, είχε περιοριστεί ή δεν εμφανιζόταν πλέον σε αρκετά από τα δεδομένα της ανάλυσης.

Αυτό δεν οφειλόταν αναγκαστικά σε μεγάλη αύξηση της ευτυχίας των μεσήλικων. Αντίθετα, στις νεότερες ηλικιακές ομάδες καταγράφονταν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής δυσφορίας.

Η διάκριση αυτή έχει σημασία: το ότι εξασθενεί η καμπύλη της δυστυχίας δεν συνεπάγεται πως έχει χαθεί κάθε αντίστοιχη τάση στην ικανοποίηση από τη ζωή. Η ευτυχία και η ψυχική δυσφορία συνδέονται, αλλά μετρούν διαφορετικά πράγματα.

Τα πρόσφατα ευρήματα δείχνουν πως η σύνδεση ανάμεσα στην ηλικία και την ψυχική ευημερία δεν παραμένει ίδια με το πέρασμα του χρόνου. Ενδέχεται να αλλάζει ανάλογα με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες.

Τι συμπεράσματα μπορούμε να κρατήσουμε;

Το γεγονός ότι αρκετοί άνθρωποι περνούν στη μέση ηλικία μια φάση με λιγότερη ικανοποίηση μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε διαφορετικά την κατάσταση. Όταν οι καθημερινές υποχρεώσεις μοιάζουν να έχουν πληθύνει, δεν είναι απαραίτητο να θεωρούμε αμέσως ότι αυτό αποτελεί προσωπική αποτυχία.

Ταυτόχρονα, δεν χρειάζεται να μένουμε άπραγοι περιμένοντας να περάσει ο καιρός για να νιώσουμε καλύτερα.

Η προσωπική ευημερία μπορεί να ενισχυθεί μέσα από ουσιαστικές σχέσεις, τη μέριμνα για τη σωματική και ψυχική υγεία, δραστηριότητες με νόημα και την αναθεώρηση προσδοκιών που δεν είναι ρεαλιστικές.

Αν η θλίψη, το άγχος ή η έλλειψη ενδιαφέροντος διαρκούν και δυσκολεύουν την καθημερινή ζωή, η βοήθεια από ειδικό ψυχικής υγείας έχει μεγαλύτερη σημασία από οποιαδήποτε στατιστική εκτίμηση.

Η ευτυχία δεν ακολουθεί ένα προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα…

Η καμπύλη σε σχήμα U μπορεί να δώσει ελπίδα, αφού μια δύσκολη φάση δεν προδιαγράφει την πορεία της υπόλοιπης ζωής. Παρ’ όλα αυτά, δεν υπάρχει αυστηρό ηλικιακό πρόγραμμα για την ευτυχία: κάποιοι νιώθουν καλύτερα στα 30, άλλοι στα 50, ενώ άλλοι βρίσκουν νέες πηγές ικανοποίησης αρκετά αργότερα.

Ίσως το βασικότερο συμπέρασμα των ερευνών να μην είναι ότι η ευτυχία επιστρέφει αναγκαστικά μετά τη μέση ηλικία, αλλά πως η σχέση μας με τη ζωή έχει τη δυνατότητα να μεταβάλλεται και να εξελίσσεται. Και αυτή η δυνατότητα υπάρχει, σε κάθε ηλικία.