Φύση και στρες: Τι έδειξαν 108 μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου

Μια βόλτα σε ένα πάρκο ή ένα διάλειμμα σε εξωτερικό χώρο μπορεί να βοηθήσει το μυαλό να ηρεμήσει. Ανασκόπηση 108 μελετών απεικόνισης του εγκεφάλου εξετάζει τους μηχανισμούς που ενδέχεται να εξηγούν πώς η επαφή με τη φύση συνδέεται με λιγότερο στρες και καλύτερη αποκατάσταση της προσοχής.

Τι έδειξαν οι 108 μελέτες εγκεφάλου

Η ανασκόπηση δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Neuroscience & Biobehavioral Reviews και συγκέντρωσε ευρήματα από 108 μελέτες νευροαπεικόνισης σχετικά με την απόκριση του εγκεφάλου στη φύση.

Οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια ανασκόπηση χαρτογράφησης, αναλύοντας τα αποτελέσματα διαφορετικών μελετών για να εντοπίσουν κοινά μοτίβα, αντί να εξετάσουν ένα μόνο πείραμα. Στις μελέτες χρησιμοποιήθηκαν διάφορες τεχνολογίες απεικόνισης του εγκεφάλου, όπως ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG), λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) και μαγνητική τομογραφία (MRI).

Οι συμμετέχοντες ήρθαν σε επαφή με τη φύση με διαφορετικούς τρόπους: κάποιοι περπάτησαν σε πραγματικούς χώρους πρασίνου, ενώ άλλοι παρακολούθησαν φυσικά τοπία σε εργαστηριακό περιβάλλον ή σε καθηλωτικές εικονικές αναπαραστάσεις δασών, ωκεανών και βουνών. Οι ερευνητές συνέκριναν τις εγκεφαλικές αποκρίσεις με εκείνες σε αστικά ή έντονα ερεθιστικά περιβάλλοντα.

Παρά τις διαφορές στον σχεδιασμό των μελετών, τα ευρήματα έδειξαν παρόμοιες μεταβολές στη λειτουργία του εγκεφάλου όταν οι άνθρωποι βρίσκονταν σε φυσικά περιβάλλοντα.

Τέσσερις αλλαγές στον εγκέφαλο που συνδέονται με τη φύση

Η συνολική εικόνα από τα ευρήματα υποδηλώνει ότι η φύση μπορεί να προκαλεί αλλαγές σε αρκετά βασικά συστήματα του εγκεφάλου.

Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται ευκολότερα τις φυσικές εικόνες

Ένας λόγος για τον οποίο η φύση μπορεί να μας χαλαρώνει είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται όσα βλέπουμε.

Τα φυσικά περιβάλλοντα περιέχουν fractal μοτίβα, δηλαδή επαναλαμβανόμενα σχήματα που απαντώνται σε δέντρα, ακτογραμμές, σύννεφα και φύλλα. Ο εγκέφαλος φαίνεται να τα επεξεργάζεται ευκολότερα από τα πυκνά και γρήγορα εναλλασσόμενα ερεθίσματα που συναντώνται συχνά στις πόλεις ή στα ψηφιακά περιβάλλοντα.

Όταν ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να καταβάλλει τόση προσπάθεια για να ερμηνεύσει το περιβάλλον, μειώνεται το συνολικό γνωστικό φορτίο. Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος ξεκουράζεται.

Μειώνεται η δραστηριότητα που σχετίζεται με το στρες

Καθώς μειώνονται οι απαιτήσεις από τις αισθήσεις, αρχίζει να μεταβάλλεται και η απόκριση του οργανισμού στο στρες.

Σε πολλές μελέτες απεικόνισης του εγκεφάλου, οι ερευνητές παρατήρησαν μειωμένη δραστηριότητα στην αμυγδαλή, μια περιοχή του εγκεφάλου που συμμετέχει στην ανίχνευση απειλών και στην αντίδραση «μάχης ή φυγής».

Παράλληλα, συχνά μεταβάλλονται και φυσιολογικά σήματα: ο καρδιακός ρυθμός επιβραδύνεται, η αναπνοή γίνεται βαθύτερη και το νευρικό σύστημα στρέφεται προς μια πιο ήρεμη κατάσταση, στην οποία κυριαρχεί η παρασυμπαθητική δραστηριότητα.

Η προσοχή αρχίζει να ανακάμπτει

Στην καθημερινότητα χρησιμοποιούμε σε μεγάλο βαθμό αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν κατευθυνόμενη προσοχή: την προσπάθεια που απαιτείται για να συγκεντρωθούμε σε εργασίες, να λύσουμε προβλήματα και να αγνοήσουμε τους περισπασμούς.

Αυτό το σύστημα κουράζεται εύκολα. Τα φυσικά περιβάλλοντα φαίνεται να ενεργοποιούν έναν διαφορετικό τρόπο προσοχής, που ορισμένες φορές αποκαλείται «ήπια γοητεία». Αντί να απαιτείται προσπάθεια συγκέντρωσης, ο εγκέφαλος ακολουθεί απαλά τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, όπως το νερό που κινείται, τα φύλλα που θροΐζουν ή το φως που αλλάζει.

Έτσι, το σύστημα προσοχής που απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια μπορεί να ξεκουραστεί και να ανακάμψει.

Περιορίζεται η μηρυκαστική σκέψη

Μια ακόμη μεταβολή αφορά τα δίκτυα του εγκεφάλου που συνδέονται με την εστίαση στον εαυτό.

Οι εγκεφαλικές απεικονίσεις δείχνουν μειωμένη δραστηριότητα σε περιοχές που σχετίζονται με τη μηρυκαστική σκέψη, δηλαδή με τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψεων που συχνά τροφοδοτούν το στρες, την ανησυχία και την υπερανάλυση.

Με άλλα λόγια, η έξοδος στη φύση μπορεί να βοηθήσει να διακοπούν οι νοητικοί κύκλοι στους οποίους μπορεί να εγκλωβίζεται κανείς μέσα σε μια απαιτητική ημέρα.

Πώς να εντάξετε τη φύση στην καθημερινότητα

Η ιδέα ότι η φύση υποστηρίζει την ψυχική υγεία δεν είναι καινούργια. Η ανασκόπηση, ωστόσο, προσφέρει σαφέστερη εικόνα για τους μηχανισμούς του εγκεφάλου που μπορεί να εμπλέκονται.

Σε δεκάδες πειράματα, η έκθεση στη φύση συνδεόταν σταθερά με εγκεφαλικά μοτίβα που σχετίζονται με τη χαλάρωση, τη ρύθμιση των συναισθημάτων και την αποκατάσταση της προσοχής.

Δεν χρειάζεται απαραίτητα μια εκδρομή με πεζοπορία για να υπάρξουν οφέλη. Ορισμένες μελέτες της ανασκόπησης εντόπισαν μετρήσιμες αλλαγές στον εγκέφαλο έπειτα από λίγα μόλις λεπτά έκθεσης σε φυσικό περιβάλλον. Οι μεγαλύτερες περίοδοι, περίπου 15 λεπτών ή περισσότερο, έτειναν να έχουν ισχυρότερα αποτελέσματα.

Μικρές καθημερινές συνήθειες μπορούν να συμβάλουν, όπως:

• Μια σύντομη βόλτα σε κοντινό πάρκο.
• Ένα διάλειμμα καθισμένοι σε εξωτερικό χώρο.
• Άσκηση σε μια δεντρόφυτη διαδρομή αντί για διάδρομο γυμναστικής.
• Γεύμα σε εξωτερικό χώρο.
• Επιλογή πιο πράσινων διαδρομών για καθημερινό περπάτημα ή μετακίνηση.

Η παρακολούθηση εικόνων φύσης ή εικονικών τοπίων μπορεί επίσης να προσφέρει κάποια οφέλη. Ωστόσο, σύμφωνα με την έρευνα, τα πραγματικά περιβάλλοντα έχουν ισχυρότερη και πιο παρατεταμένη επίδραση, επειδή ενεργοποιούν ταυτόχρονα περισσότερες αισθήσεις.

Το βασικό συμπέρασμα

Η σύγχρονη ζωή εκθέτει τον εγκέφαλο σε συνεχή ερεθίσματα, θόρυβο και νοητικές απαιτήσεις. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό το αισθητηριακό φορτίο συμβάλλει στο στρες, στην κόπωση της προσοχής και στην ψυχική εξάντληση. Η φύση φαίνεται να δρα προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Μειώνοντας την προσπάθεια επεξεργασίας των ερεθισμάτων, ηρεμώντας τα κυκλώματα του στρες και βοηθώντας την προσοχή να ανακάμψει, τα φυσικά περιβάλλοντα μπορεί να λειτουργούν σαν ένα είδος επανεκκίνησης για τον εγκέφαλο.

Όταν αισθάνεστε ότι πιέζεστε ή ότι οι σκέψεις σας γίνονται επίμονες, λίγα λεπτά σε εξωτερικό χώρο μπορεί να προσφέρουν μια ευκαιρία για νοητική ανάπαυλα.