Διαταραχή Πανικού: Πώς οι προσπάθειες για ασφάλεια μπορεί να διατηρούν τον φόβο

Ο Νίκος, 42 ετών και λογιστής, έπαθε την πρώτη του κρίση πανικού πριν από τέσσερα χρόνια, σε επαγγελματική συνάντηση. Η καρδιά του χτυπούσε δυνατά, ζαλίστηκε και φοβήθηκε ότι θα λιποθυμούσε μπροστά στους συναδέλφους του.

Δρ. Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Ψυχολόγος / Γνωστικός Συμπεριφορικός Ψυχοθεραπευτής, MSc

Οι ιατρικές εξετάσεις δεν έδειξαν οργανικό πρόβλημα, ωστόσο ο Νίκος άρχισε να παίρνει ολοένα περισσότερα μέτρα προστασίας. Στις συναντήσεις διάλεγε θέση δίπλα στην έξοδο, κουβαλούσε πάντοτε νερό και κοιτούσε ξανά και ξανά τους παλμούς του στο smartwatch.

Όταν είχε μπροστά του σημαντικές υποχρεώσεις, τηλεφωνούσε στη σύζυγό του για να νιώσει πιο ήρεμος. Μόλις αισθανόταν δυσφορία, προφασιζόταν κάτι για να φύγει.

Με τον καιρό, περιόρισε τις επαγγελματικές συναντήσεις και απέφευγε να μετακινείται χωρίς παρέα. Πλέον έχει μειώσει σημαντικά τη δουλειά του, δεν αποδέχεται προσκλήσεις φίλων και σπάνια βγαίνει μόνος από το σπίτι. Η σύζυγός του διεκπεραιώνει τις περισσότερες εξωτερικές οικογενειακές υποχρεώσεις, ενώ εκείνος δυσκολεύεται ακόμη και να πάει σε σχολική εκδήλωση του παιδιού του. Οι ισχυρές κρίσεις εμφανίζονται πιο αραιά, όμως ο φόβος εξακολουθεί να ορίζει τη ζωή του. «Αν δεν κάνω όλα αυτά, μπορεί να πάθω κάτι», σκέφτεται.

Η περίπτωση του Νίκου φανερώνει έναν βασικό τρόπο με τον οποίο διατηρείται η Διαταραχή Πανικού. Όταν φοβάται ότι θα επαναληφθεί μια κρίση, κάποιος μπορεί είτε να αποφεύγει ορισμένες περιστάσεις είτε να καταφεύγει σε μικρά προστατευτικά τεχνάσματα, που αποκαλούνται συμπεριφορές ασφαλείας. Συχνά οι αντιδράσεις αυτές ανακουφίζουν προσωρινά, αλλά ενδέχεται να παρατείνουν τον φόβο σε βάθος χρόνου.

Σε κάποιες περιπτώσεις, οι αποφυγές μπορεί να σχετίζονται με την αγοραφοβία, όταν αφορούν περιστάσεις όπου το άτομο ανησυχεί ότι δεν θα μπορεί να φύγει ή να ζητήσει βοήθεια (Υπερσύνδεση άρθρου προς δημοσίευση: «Διαταραχή Πανικού και Αγοραφοβία: Όταν ο φόβος αρχίζει να περιορίζει τη ζωή μας»).

Υπάρχει, ωστόσο, ένα λιγότερο προφανές παράδοξο στις συμπεριφορές ασφαλείας: η μεγαλύτερη εξάρτηση από αυτές αφήνει λιγότερες ευκαιρίες στον άνθρωπο να ανακαλύψει πως μπορεί να τα καταφέρει και χωρίς αυτές.

Συμπεριφορές ασφαλείας: Πότε η προστασία μοιάζει απαραίτητη

Το να μεριμνούμε για την προστασία μας όταν νιώθουμε πως απειλούμαστε είναι φυσιολογικό. Στη Διαταραχή Πανικού, όμως, ακόμη και μια καθημερινή ενέργεια μπορεί να αποκτήσει άλλη σημασία. Δεν είναι υποχρεωτικά η ίδια η πράξη το πρόβλημα, αλλά η πεποίθηση που τη συνοδεύει. Είναι συνηθισμένο να έχουμε ένα μπουκάλι νερό μαζί μας. Αν, όμως, κάποιος θεωρεί ότι χωρίς αυτό θα λιποθυμήσει ή θα πάθει κάτι σοβαρό, αντιμετωπίζει το νερό ως αναγκαίο για την ασφάλειά του.

Μερικές συμπεριφορές ασφαλείας είναι φανερές: κάποιος μπορεί να έχει μαζί του αγχολυτικό για κάθε ενδεχόμενο, να αναζητά διαρκώς καθησυχασμό ή να κάθεται κοντά στην έξοδο επειδή φοβάται νέα κρίση. Υπάρχουν και λιγότερο εμφανείς μορφές, όπως ο συχνός έλεγχος των παλμών, η προσπάθεια να ελέγχει αυστηρά την αναπνοή ή η αδιάκοπη παρατήρηση των σωματικών αισθήσεων. Η σημασία τους στην κλινική πράξη κρίνεται από τον σκοπό τους και τις πραγματικές ανάγκες του ατόμου.

Με τον καιρό ενδέχεται να διαμορφωθούν άκαμπτοι προσωπικοί κανόνες: «Δεν πηγαίνω πουθενά χωρίς το φάρμακό μου», «Πρέπει να ξέρω πού βρίσκεται η έξοδος», «Αν αισθανθώ ζάλη, πρέπει αμέσως να καθίσω». Το ουσιαστικό δεν είναι μόνο ποιες κινήσεις κάνει κάποιος για να αισθανθεί ασφαλής, αλλά και τι φοβάται ότι θα συμβεί αν τις παραλείψει.

Πώς οι συμπεριφορές ασφαλείας διατηρούν τον φόβο του πανικού

Το 1991, ο Βρετανός ψυχολόγος Paul Salkovskis, ο οποίος σήμερα είναι καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, ανέδειξε τη συμβολή των συμπεριφορών ασφαλείας στη διατήρηση του άγχους.

Το 2017, η Βρετανική Ψυχολογική Εταιρεία τίμησε τον Salkovskis για το έργο του στην Κλινική Ψυχολογία. Εκείνος είχε διατυπώσει μια σημαντική θέση: οι απόπειρες να προφυλαχθούμε από μια καταστροφή που φοβόμαστε μπορεί να μας εμποδίζουν να εξετάσουμε αν πράγματι κινδυνεύουμε. Αντί να σκεφτούμε ότι ίσως υπερεκτιμήσαμε εξαρχής τον κίνδυνο, θεωρούμε πως οι προφυλάξεις μας ήταν αυτές που απέτρεψαν την καταστροφή.

Ας γυρίσουμε στην περίπτωση του Νίκου. Τελειώνει μια επαγγελματική συνάντηση χωρίς να λιποθυμήσει, κάτι που θα μπορούσε να τον βοηθήσει να επανεξετάσει τον φόβο του. Αντί γι’ αυτό, σκέφτεται: «Ευτυχώς που καθόμουν κοντά στην έξοδο και είχα το νερό μου». Έτσι αποδίδει το ότι ήταν ασφαλής στις προφυλάξεις του.

Κατά συνέπεια, εξακολουθεί να πιστεύει ότι χωρίς τα μέτρα αυτά ίσως να είχε συμβεί κάτι σοβαρό. Η συνάντηση τελείωσε, αλλά η αίσθηση ότι κινδυνεύει δεν υποχώρησε.

Το 1996, η θεωρία απέκτησε ερευνητική στήριξη μέσα από τη συνεργασία του Salkovskis με δύο ακόμη σημαντικούς επιστήμονες της Οξφόρδης: τον David M. Clark, δημιουργό του γνωστικού μοντέλου του πανικού (1986), ο οποίος αργότερα τιμήθηκε με το παράσημο CBE, και τον Michael Gelder (1929–2018), πρωτοπόρο της συμπεριφορικής θεραπείας και ιδρυτή του Τμήματος Ψυχιατρικής της Οξφόρδης.

Οι ερευνητές μελέτησαν 147 ασθενείς με Διαταραχή Πανικού στο πλαίσιο της εργασίας τους Cognition–behaviour links in the persistence of panic, η οποία δημοσιεύτηκε στο Behaviour Research and Therapy. Τα αποτελέσματα στήριξαν τη σύνδεση των καταστροφικών πεποιθήσεων με τις συμπεριφορές ασφαλείας.

Σε πειραματική μελέτη του 1999, στην οποία συμμετείχαν και άλλοι ερευνητές, ασθενείς με Διαταραχή Πανικού και αγοραφοβία έλαβαν μέρος σε έκθεση διάρκειας 15 λεπτών. Όσοι σταμάτησαν τις συμπεριφορές ασφαλείας εμφάνισαν, σε επαναληπτική δοκιμή τις επόμενες δύο ημέρες, σημαντικά μεγαλύτερη μείωση του άγχους και των καταστροφικών πεποιθήσεων σε σχέση με όσους εξακολούθησαν να τις εφαρμόζουν. Τα ευρήματα ενίσχυσαν τη γνωστική ερμηνεία.

Ο μηχανισμός αυτός εντάσσεται στον φαύλο κύκλο του φόβου, προσθέτοντας όμως ότι ρόλο δεν παίζει μόνο η ερμηνεία μιας σωματικής αίσθησης, αλλά και η αντίδρασή μας σε αυτή. Μια προφύλαξη που προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση από το άγχος κάνει πιθανότερη την επανάληψή της. Όσο περισσότερο αποδίδουμε σε αυτήν τη διάσωσή μας, τόσο πιο δύσκολο είναι να αντιληφθούμε ότι ενδέχεται να μην υπήρχε εξαρχής κίνδυνος.

Διαταραχή Πανικού: Πώς οι προφυλάξεις επηρεάζουν την καθημερινότητα

Στην αρχή, οι συμπεριφορές ασφαλείας μπορεί να φαίνονται σαν απλές αλλαγές. Σταδιακά, ωστόσο, κάποιοι χρειάζονται ολοένα περισσότερες προϋποθέσεις για καθημερινές δραστηριότητες: μια διαδρομή θέλει προγραμματισμό, μια επαγγελματική υποχρέωση απαιτεί προετοιμασία, ενώ ακόμη και μια αυθόρμητη έξοδος μπορεί να προκαλεί έντονη ανησυχία.

Κάποιες απόπειρες προστασίας είναι δυνατόν να εντείνουν τις σωματικές αισθήσεις που προκαλούν φόβο. Για παράδειγμα, ο συνεχής έλεγχος της αναπνοής μπορεί, χωρίς να το αντιλαμβάνεται το άτομο, να αλλάξει τον φυσιολογικό ρυθμό της.

Αντίστοιχα, όποιος αποφεύγει συστηματικά τη σωματική άσκηση από φόβο για την ταχυκαρδία μπορεί με τον χρόνο να χάσει μέρος της φυσικής του κατάστασης και να λαχανιάζει πιο εύκολα. Αργότερα, ενδέχεται να εκλάβει αυτές τις αισθήσεις ως σημάδια κινδύνου.

Οι συνέπειες αγγίζουν και τους γύρω του ατόμου. Η συνεχής αναζήτηση καθησυχασμού ή συνοδείας μπορεί να επιβαρύνει τις οικογενειακές σχέσεις: ο σύντροφος επωμίζεται περισσότερες υποχρεώσεις, ενώ τα κοινά σχέδια διαμορφώνονται με βάση τον φόβο.

Η υποστήριξη παρέχεται από ενδιαφέρον, όμως, αν εκλαμβάνεται ως αναγκαία για κάθε δραστηριότητα, μπορεί άθελά της να καλλιεργήσει μεγαλύτερη εξάρτηση.

Για τον Νίκο, το πρόβλημα πλέον αποτυπώνεται στον χρόνο που χάνει με το παιδί του, στις εξόδους που αφήνει για αργότερα και στην αίσθηση πως δεν μπορεί να εμπιστευτεί τις δικές του δυνατότητες.

Μπορεί οι κρίσεις να εμφανίζονται λιγότερο συχνά, αυτό όμως δεν συνεπάγεται ότι έχει αναβαθμιστεί και η ποιότητα ζωής του. Ακόμη και χωρίς κρίση, η Διαταραχή Πανικού είναι δυνατόν να περιορίζει τον Νίκο.

Θεραπευτικές προσεγγίσεις για τις συμπεριφορές ασφαλείας

Με τη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT), το άτομο μπορεί να εντοπίσει τις συμπεριφορές ασφαλείας και να διερευνήσει τις πεποιθήσεις που τις στηρίζουν. Η αλλαγή μιας συνήθειας από μόνη της δεν αρκεί· χρειάζεται να καταλάβει γιατί τη θεωρεί αναγκαία και τι πιστεύει ότι θα συμβεί αν δεν την ακολουθήσει.

Δεν επιδιώκεται να απορριφθεί κάθε εύλογο μέτρο προστασίας. Στόχος είναι να διαχωριστούν οι πραγματικές προφυλάξεις από εκείνες που καθοδηγούνται κυρίως από τον φόβο.

Με εξατομικευμένα συμπεριφορικά πειράματα και ασκήσεις έκθεσης, το άτομο μπορεί να προσεγγίζει σταδιακά όσα φοβάται, μειώνοντας παράλληλα τις περιττές συμπεριφορές ασφαλείας.

Για παράδειγμα, με τη στήριξη θεραπευτή, ο Νίκος θα μπορούσε να πάει σε μια συνάντηση χωρίς να παρακολουθεί διαρκώς τους παλμούς του. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να υποχωρήσει το άγχος, αλλά και να ελεγχθεί η πεποίθηση ότι κινδυνεύει όταν δεν χρησιμοποιεί τις προφυλάξεις του.

Απαιτείται εξατομικευμένη προσέγγιση, επειδή ακόμη και μια τεχνική διαχείρισης του άγχους μπορεί να εξελιχθεί σε νέα συμπεριφορά ασφαλείας, εάν το άτομο πιστεύει ότι χρειάζεται για να αποτρέψει μια καταστροφή.

Στη θεραπεία χρειάζεται να γίνεται σαφής διάκριση ανάμεσα στις δυσλειτουργικές προφυλάξεις και στις πραγματικές ιατρικές ανάγκες. Ειδικά η συνταγογραφημένη φαρμακευτική αγωγή δεν πρέπει να αλλάζει ή να διακόπτεται χωρίς συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό.

Η αίσθηση ασφάλειας δεν προέρχεται πάντα από εκεί που την περιμένουμε

Ας γυρίσουμε για τελευταία φορά στον Νίκο. Έχουν περάσει τέσσερα χρόνια από την πρώτη κρίση πανικού του, κι όμως η ζωή του εξακολουθεί να διαμορφώνεται από τους φόβους του.

Ίσως το ουσιαστικότερο βήμα να μην είναι να αφήσει πίσω του το νερό ή το smartwatch, αλλά να ξαναβρεί την εμπιστοσύνη στις δικές του δυνατότητες. Να βρεθεί στη σχολική εκδήλωση του παιδιού του και να χαρεί μια οικογενειακή έξοδο, χωρίς να έχει προγραμματίσει εκ των προτέρων κάθε πιθανή διαδρομή διαφυγής.

Η επιμονή σε κανόνες που κάποτε φάνταζαν αναγκαίοι φέρνει στον νου μια σκηνή από τον «Μικρό Πρίγκιπα» (1943), το έργο του Γάλλου συγγραφέα Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ (1900–1944).

Στον πέμπτο πλανήτη που επισκέπτεται, τον αστεροειδή 329, ο μικρός ήρωας συναντά έναν φανοκόρο. Εκείνος ανάβει και σβήνει διαρκώς το φανάρι του, υπακούοντας σε μια εντολή που, μετά την αλλαγή των συνθηκών, δεν του αφήνει πια ούτε περιθώριο για ξεκούραση.

Ο Μικρός Πρίγκιπας δεν τον κοροϊδεύει, αλλά δείχνει κατανόηση και αναγνωρίζει την αφοσίωσή του. Μια τέτοια προσέγγιση ίσως είναι πολύτιμη και για κάποιον με Διαταραχή Πανικού, ο οποίος μπορεί να παγιδεύεται σε συμπεριφορές ασφαλείας και αποφυγής, υπακούοντας σε άκαμπτους προσωπικούς κανόνες. Ένας τέτοιος κανόνας μπορεί να είναι να μην απομακρύνεται από έναν χώρο, αν δεν ξέρει πού βρίσκεται η κοντινότερη έξοδος.

Είναι κατανοητό να αναζητά προστασία. Χρειάζεται, όμως, να αναρωτηθεί αν αυτές οι συμπεριφορές εξακολουθούν να τον ωφελούν ή αν, όπως η εντολή που ακολουθεί ο φανοκόρος, καταλήγουν να περιορίζουν τη ζωή την οποία θέλει να προφυλάξει.

Η θεραπεία δεν αποσκοπεί στο να ζούμε χωρίς κανένα μέτρο προφύλαξης. Στόχος είναι να μην εξαρτάται διαρκώς το αίσθημα ότι μπορούμε να ζήσουμε από την ανάγκη μιας προφύλαξης.