Εξάρτηση από τη νικοτίνη στην εφηβεία: Παιδιατρική νόσος με νευροβιολογικό υπόβαθρο

Οι έφηβοι που χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε δρόμους και πλατείες. Η εικόνα αυτή αναδεικνύει ένα ζήτημα δημόσιας υγείας που η επιστημονική κοινότητα δεν θεωρεί πια «κακή συνήθεια», αλλά παιδιατρική νόσο. Η κ. Παρασκευή Κατσαούνου, Καθηγήτρια Πνευμονολογίας στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και Γενική Γραμματέας της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, εξηγεί ότι η συντριπτική πλειονότητα των καπνιστών εξαρτάται από τη νικοτίνη από νεαρή ηλικία: το 88% έως τα 18 και το 99% έως τα 26 έτη. Κατά την εφηβεία, οι κοινωνικές πιέσεις συμπίπτουν με την ανάπτυξη του εγκεφάλου, δημιουργώντας ένα κρίσιμο «παράθυρο ευαλωτότητας».

Για ποιους λόγους αρχίζουν οι έφηβοι το κάπνισμα

Περιέργεια, ανάγκη κοινωνικής αποδοχής και έλξη προς το καινούργιο συγκαταλέγονται στα πρώτα κίνητρα. Ωστόσο, σύμφωνα με την κ. Κατσαούνου, καθοριστικότεροι προγνωστικοί παράγοντες είναι οι φίλοι καπνιστές και οι γονείς καπνιστές. Η επιρροή της παρέας μπορεί να επιταχύνει την έναρξη.

Τα μηνύματα της καπνοβιομηχανίας έχουν αλλάξει ανάλογα με την εποχή. Στο παρελθόν, τα «slim» τσιγάρα απευθύνονταν σε νεαρές γυναίκες, προβάλλοντας τον μύθο ότι βοηθούν στον έλεγχο του βάρους. Σήμερα, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα «μειωμένου κινδύνου» παρουσιάζονται ως μέρος της λύσης. «Η θεωρία της μειωμένης βλάβης και τα αρώματα λειτουργούν παραπλανητικά για τους νέους», σημειώνει. Στην πράξη, οι έφηβοι που δεν καπνίζουν και χρησιμοποιούν ηλεκτρονικό τσιγάρο έχουν δραματικά αυξημένη πιθανότητα να περάσουν στο συμβατικό τσιγάρο μέσα στον επόμενο χρόνο, με τη χρήση του να λειτουργεί ως «πύλη εισόδου» στον εθισμό.

Πόσο ισχυρή είναι η εξάρτηση από τη νικοτίνη

Στις ουσίες με την υψηλότερη εθιστική ισχύ συγκαταλέγεται η νικοτίνη. Ο βαθμός εξάρτησης που συνδέεται με αυτήν υπερβαίνει εκείνον του αλκοόλ, των αμφεταμινών και της κάνναβης, ενώ είναι κοντά σε αυτόν της κοκαΐνης και της ηρωίνης. Η κ. Κατσαούνου αναφέρει ότι μετά από μία μόνο χρήση, η πιθανότητα εθισμού στη νικοτίνη είναι 32%, έναντι 23% για την ηρωίνη και 17% για την κοκαΐνη.

Η «Θεωρία της Ανταμοιβής» περιγράφει τον μηχανισμό: όταν φτάσει γρήγορα στον εγκέφαλο, η νικοτίνη συνδέεται με τους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης α4β2. Η συγγένεια των υποδοχέων αυτών με τη νικοτίνη είναι οκτώ φορές μεγαλύτερη από εκείνη με τον φυσικό νευροδιαβιβαστή. Αρκούν τρεις εισπνοές για να δεσμευτεί το 75% τους, ενώ ένα τσιγάρο οδηγεί σχεδόν σε πλήρη κορεσμό, στο 99%. Ακολουθεί άμεση απελευθέρωση ντοπαμίνης, η οποία δημιουργεί τεχνητό αίσθημα ευχαρίστησης και ανταμοιβής.

Η συστηματική χρήση επιφέρει προσαρμογές στον εγκέφαλο: οι υποδοχείς γίνονται λιγότερο ευαίσθητοι και πληθαίνουν. Έτσι, οι μικρές ποσότητες ντοπαμίνης που παράγονται με καθημερινές, υγιείς δραστηριότητες παύουν να επαρκούν. Το κάπνισμα δεν συνεχίζεται πλέον για την ευχαρίστηση, αλλά για να αποτραπούν συμπτώματα στέρησης, όπως άγχος, ευερεθιστότητα, αϋπνία και δυσκολία συγκέντρωσης.

Γιατί ο εγκέφαλος των εφήβων είναι πιο ευάλωτος

Η ωρίμανση του ανθρώπινου εγκεφάλου συνεχίζεται έως την ηλικία των 20–25 ετών. Περίπου στα 11–12 αρχίζει το «κλάδεμα» των εγκεφαλικών συνδέσεων, κατά το οποίο απομακρύνονται άχρηστα κυκλώματα και δημιουργούνται ώριμες νευρωνικές συνδέσεις. Πρώτα αναπτύσσεται η περιοχή που επεξεργάζεται τα συναισθήματα και τις παρορμήσεις· τελευταίος ωριμάζει ο πρόσθιος μετωπιαίος φλοιός, που σχετίζεται με τη λογική και τον έλεγχο των αναστολών. Η κ. Κατσαούνου το περιγράφει χαρακτηριστικά: «το μυαλό του εφήβου μοιάζει με ένα αυτοκίνητο που είναι πλήρως λειτουργικό, αλλά δεν έχει φρένα».

Όταν η νικοτίνη εισάγεται σε αυτή την αναπτυξιακή περίοδο, προκαλεί μόνιμες νευροπλαστικές αλλαγές. Σε πειράματα με ζώα, τα έφηβα άτομα καταναλώνουν πολύ περισσότερη νικοτίνη σε σύγκριση με τα ενήλικα. Η πρώιμη έκθεση αυξάνει επίσης την ευαλωτότητα των κυκλωμάτων στις ανταμοιβές και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών αργότερα. Καθώς επηρεάζονται απευθείας οι περιοχές που ρυθμίζουν την κρίση, η νικοτίνη υποσκάπτει την ίδια την ελεύθερη βούληση του εφήβου.

Ο μύθος ότι το τσιγάρο χαλαρώνει

Η πεποίθηση ότι το κάπνισμα περιορίζει το άγχος είναι διαδεδομένη, όμως η κ. Κατσαούνου επισημαίνει ότι η διακοπή του καπνίσματος για έξι μήνες μειώνει κατακόρυφα το αντιλαμβανόμενο στρες. Το τσιγάρο προσφέρει μόνο προσωρινή ανακούφιση από το άγχος της στέρησης που το ίδιο έχει προκαλέσει. Με αυτόν τον τρόπο, οι έφηβοι εγκλωβίζονται σε έναν φαύλο κύκλο.

Η υποστήριξη που χρειάζονται οι έφηβοι καπνιστές

«Οι έφηβοι καπνιστές δεν χρειάζονται κηρύγματα, ενοχοποίηση ή κατηγορίες. Χρειάζονται εξειδικευμένη, επιστημονική υποστήριξη», τονίζει η κ. Κατσαούνου. Όπως αναφέρει, η επένδυση στην πρόληψη και η ορθή ενημέρωση για τα οφέλη της διακοπής αποτελούν «το μοναδικό αποτελεσματικό όπλο για να προστατευθεί η υγεία και η ελεύθερη βούληση της επόμενης γενιάς».