Αθηροσκλήρωση: Ο ρόλος της φλεγμονής από το ενδοθήλιο έως τα αφρώδη κύτταρα

Για πολλές δεκαετίες, η αθηροσκλήρωση θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά «ασθένεια της χοληστερόλης», με την υψηλή LDL να οδηγεί σε συσσώρευση λιπιδίων στις αρτηρίες, στένωση και έμφραγμα. Η νέα μελέτη PESA του CNIC (Κέντρο Εθνικό Καρδιαγγειακών Ερευνών Carlos III), η οποία δημοσιεύτηκε στο European Heart Journal τον Νοέμβριο του 2026, φωτίζει μια εξίσου θεμελιώδη αλλά διαφορετική πλευρά: η φλεγμονή δεν είναι απλώς παρατηρητής, αλλά ενεργός συμμετέχων από τα πρώτα κιόλας στάδια της νόσου, ανεξάρτητα από τις κλασικές τιμές χοληστερόλης και αρτηριακής πίεσης. Η σημασία της διαπιστώνεται εξετάζοντας όσα συμβαίνουν στο τοίχωμα των αγγείων, πολλές δεκαετίες προτού παρουσιαστεί το πρώτο σύμπτωμα.

Το αρχικό στάδιο: Δυσλειτουργία του ενδοθηλίου και προσέλκυση κυττάρων

Στο επίκεντρο βρίσκεται το ενδοθήλιο, η λεπτή κυτταρική επένδυση στο εσωτερικό των αρτηριών. Η υπερχοληστερολαιμία, η υπέρταση, ο διαβήτης και το κάπνισμα είναι παράγοντες κινδύνου που ενεργοποιούν και δυσλειτουργούν το ενδοθήλιο. Ως αποτέλεσμα, περιορίζεται η παραγωγή μονοξειδίου του αζώτου (NO) —του κύριου αγγειοδιασταλτικού και αντιφλεγμονώδους μορίου— και εμφανίζονται στην επιφάνειά του μόρια προσκόλλησης, μεταξύ των οποίων τα ICAM-1, VCAM-1 και E-σελεκτίνη.

Με τη δράση τους, τα μόρια αυτά παγιδεύουν από την κυκλοφορία τα μονοκύτταρα, έναν τύπο λευκών αιμοσφαιρίων. Έπειτα, τα μονοκύτταρα περνούν στον υποενδοθηλιακό χώρο, δηλαδή στην εσωτερική στιβάδα της αρτηρίας, και με την επίδραση του M-CSF (παράγοντα διέγερσης αποικιών μακροφάγων) διαφοροποιούνται σε μακροφάγα. Την ίδια στιγμή, η LDL που έχει εισχωρήσει στο τοίχωμα οξειδώνεται (ox-LDL) από δραστικές μορφές οξυγόνου (ROS) και ένζυμα, όπως η μυελοϋπεροξειδάση (MPO) και η NADPH οξειδάση (NOX-1). Η οξειδωμένη LDL (ox-LDL) είναι άμεσα προφλεγμονώδης και τοξική για τα κύτταρα.

Αφρώδη κύτταρα: Η απαρχή της αθηρωματικής πλάκας

Στα μακροφάγα υπάρχουν υποδοχείς «καθαριστές» (scavenger receptors), όπως οι CD36, LOX-1 και SR-A. Σε αντίθεση με τον φυσιολογικό υποδοχέα της LDL, οι υποδοχείς αυτοί δεν αναστέλλονται όταν έχει ήδη συσσωρευτεί πολλή χοληστερόλη στο κύτταρο. Έτσι, τα μακροφάγα καταβροχθίζουν ανεξέλεγκτα την ox-LDL και γεμίζουν το κυτταρόπλασμά τους με μεγάλες ποσότητες λιπιδίων και χοληστερόλης. Η μετατροπή τους σε αφρώδη κύτταρα (foam cells) αποτελεί χαρακτηριστικό της πρώιμης αθηρωματικής βλάβης.

Τα αφρώδη κύτταρα παράγουν προφλεγμονώδεις κυτοκίνες (TNF-α, IL-1β, IL-6), χημειοκίνες (MCP-1) και αγγειοδραστικές ουσίες· επομένως δεν παραμένουν αδρανή. Οι ουσίες αυτές στρατολογούν περισσότερα λευκά αιμοσφαίρια, ενισχύοντας τον φαύλο κύκλο της φλεγμονής. Επιπρόσθετα, τα κύτταρα εκκρίνουν μεταλλοπρωτεϊνάσες (MMPs), οι οποίες διασπούν το κολλαγόνο της εξωκυττάριας ουσίας. Αυτό αποσταθεροποιεί την πλάκα και την καθιστά πιο επιρρεπή σε ρήξη.

NLRP3 και IL-1β: Ο βασικός πυρήνας της φλεγμονής

Η ενεργοποίηση του φλεγμονοσώματος NLRP3 αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς σύνδεσης των λιπιδίων με τη φλεγμονή. Καθώς τα μακροφάγα καταναλώνουν ox-LDL, στο εσωτερικό τους σχηματίζονται κρύσταλλοι χοληστερόλης, οι οποίοι δρουν ως σήμα κινδύνου (DAMP) και ενεργοποιούν τη συναρμολόγηση του NLRP3. Ακολουθεί ενεργοποίηση της κασπάσης-1, η οποία με τη σειρά της ωριμάζει και απελευθερώνει τις ισχυρές προφλεγμονώδεις κυτοκίνες IL-1β και IL-18.

Ιδιαίτερο ρόλο έχει η IL-1β, καθώς ενδυναμώνει την ενεργοποίηση του ενδοθηλίου, προσελκύει επιπλέον λευκά αιμοσφαίρια και συμμετέχει στην αστάθεια της πλάκας. Όταν το NLRP3 υπερδραστηριοποιείται, μπορεί επίσης να προκαλέσει πυρόπτωση (pyroptosis), έναν προγραμματισμένο κυτταρικό θάνατο. Κατά τη διαδικασία αυτή απελευθερώνονται επιπλέον φλεγμονώδη σήματα, τα οποία συμβάλλουν στη δημιουργία της νεκρωτικής λιπιδικής «καρδιάς» της πλάκας.

Από την ασυμπτωματική αθηρωματική πλάκα στην κλινική εκδήλωση

Η παραπάνω διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη δεκαετίες πριν από ένα έμφραγμα ή ένα εγκεφαλικό. Πρόκειται για μια σιωπηλή διαδικασία: λιπώδεις πλάκες και φλεγμονώδη κύτταρα συσσωρεύονται σταδιακά στις αρτηρίες, χωρίς συμπτώματα.

Για έξι χρόνια, η μελέτη PESA παρακολούθησε 3.471 μεσήλικες χωρίς γνωστή καρδιαγγειακή νόσο, με τη χρήση τρισδιάστατου αγγειακού υπερήχου και αξονικής τομογραφίας στεφανιαίων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η φλεγμονή (όπως μετράται με τον αριθμό των λευκών αιμοσφαιρίων) σχετίζεται με μεγαλύτερη επιβάρυνση και έκταση της αθηρωματικής πλάκας, ανεξάρτητα από την LDL και την αρτηριακή πίεση. Ως δείκτης φλεγμονής, ο αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων αποδείχθηκε ότι αντανακλά καλύτερα τόσο την παρουσία όσο και την εξέλιξη της πρώιμης νόσου.

Πώς η φλεγμονή επηρεάζει τον σχεδιασμό της πρόληψης

Η διαπίστωση ότι η φλεγμονή δρα ανεξάρτητα από τη χοληστερόλη έχει άμεση κλινική σημασία. Η αξιολόγηση μόνο της LDL δεν αρκεί για τον υπολογισμό του κινδύνου ενός ατόμου. Αν στην εκτίμηση προστεθούν φλεγμονώδεις βιοδείκτες, όπως ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων ή η hs-CRP, μπορούν να συμπληρώσουν τα δεδομένα για τους παραδοσιακούς παράγοντες και να συμβάλουν σε πιο εξατομικευμένη πρόληψη.

Στην αθηροσκλήρωση, η αντιφλεγμονώδης θεραπεία έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης εδώ και αρκετό καιρό. Τα αποτελέσματα της δοκιμής CANTOS το 2017 έδειξαν ότι η καταστολή της IL-1β με κανακινουμάμπη περιόρισε τα καρδιαγγειακά επεισόδια, ενισχύοντας την υπόθεση για τον ρόλο της φλεγμονής. Επειδή, ωστόσο, το φάρμακο δεν διατίθεται για καρδιαγγειακή χρήση, οι ερευνητές στράφηκαν στην κολχικίνη, ένα φθηνό αντιφλεγμονώδες που κυκλοφορεί ευρέως. Σε χαμηλή δόση (0,5 mg/ημέρα), το σκεύασμα μείωσε κατά 25% τα επεισόδια σε ασθενείς με χρόνια σταθερή αθηροσκλήρωση, σύμφωνα με τις μελέτες COLCOT και LoDoCo2. Η χαμηλή δόση κολχικίνης είναι πλέον εγκεκριμένη από τον FDA για τη μείωση του κινδύνου εμφράγματος, εγκεφαλικού και καρδιαγγειακού θανάτου σε ασθενείς με εγκατεστημένη αθηροσκληρωτική νόσο.

Το ερώτημα που θέτει ο Borja Ibáñez (CNIC) είναι αν η αντιμετώπιση της φλεγμονής στα πρώιμα στάδια, προτού η πλάκα αποκτήσει επικίνδυνα χαρακτηριστικά, μπορεί να έχει καλύτερα αποτελέσματα από την παρέμβαση όταν η νόσος έχει ήδη προχωρήσει. «Προηγούμενες κλινικές δοκιμές σε αυτόν τον τομέα παρήγαγαν αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, αλλά διεξήχθησαν στο πλαίσιο πολύ πιο προχωρημένης αθηροσκλήρωσης. Η στόχευση της φλεγμονής σε πρώιμα στάδια μπορεί να αποδειχθεί πιο ωφέλιμη».

Μια νέα οπτική για μια νόσο που γνωρίζουμε από παλιά

Η αθηροσκλήρωση δεν περιορίζεται στην εικόνα ενός σωλήνα που βουλώνει. Αποτελεί χρόνια φλεγμονώδη νόσο, κατά την οποία το ανοσοποιητικό σύστημα, τα λιπίδια και το αγγειακό τοίχωμα αλληλεπιδρούν σε μια σύνθετη διαδικασία βλάβης και αποκατάστασης. Η φλεγμονή υπάρχει ήδη από την πρώτη στιγμή: αρχίζει με την ενεργοποίηση του ενδοθηλίου, συνεχίζεται με τον σχηματισμό αφρωδών κυττάρων και συνδέεται με την ενεργοποίηση του NLRP3, ενώ είναι ανεξάρτητη από τη χοληστερόλη. Τα ευρήματα της μελέτης PESA, που βασίζονται στα πιο σύγχρονα απεικονιστικά μέσα, επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα και ανοίγουν τον δρόμο για πιο έγκαιρη, πιο στοχευμένη και πιο εξατομικευμένη πρόληψη. Η καρδιολογία του μέλλοντος δεν θα στηρίζεται μόνο στη μείωση της LDL, αλλά και στην κατανόηση και στη διαχείριση της φλεγμονής που παραμένει ενεργή επί δεκαετίες μέσα στις αρτηρίες.

Βιβλιογραφία

1. Mendieta, G., et al. (2026). Inflammation and early atherosclerosis beyond traditional risk factors: an imaging study (PESA). European Heart Journal. https://academic.oup.com/eurheartj
2. CNIC (2026, 12 Νοεμβρίου). Inflammation is involved in the earliest stages of atherosclerosis. https://www.cnic.es/en/noticias/european-heart-journal-inflammation-involved-earliest-stages-atherosclerosis
3. PMC3837590: Molecular mechanisms of inflammation and oxidative stress in atherosclerotic plaques. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3837590/
4. European PMC (2025): Atherosclerosis: from lipid-lowering and anti-inflammatory therapies to targeting arterial retention of ApoB-containing lipoproteins. https://europepmc.org/article/MED/40552286
5. PubMed (2026): Is atherosclerosis an autoimmune disease? https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
6. Journal of the American College of Cardiology: 2025 ACC Scientific Statement: Inflammation and Cardiovascular Disease. https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jacc.2025.08.047
7. ScienceDirect (2025): Colchicine in Coronary Artery Disease: A Contemporary Review. https://www.sciencedirect.com