Χαμόγελο: Όταν το επιβάλλουμε στον εαυτό μας, μπορεί να μας κάνει λιγότερο χαρούμενους

Ένα χαμόγελο μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση, όμως νέα έρευνα δείχνει ότι όταν αναγκαζόμαστε να χαμογελάμε ξανά και ξανά, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι το αντίθετο. Όταν το χαμόγελο γίνεται υποχρέωση, ειδικά υπό την πίεση μιας πιθανής οικονομικής απώλειας, μπορεί να μειώσει την ευτυχία και να αυξήσει τον εκνευρισμό.

Για χρόνια, ο ψυχολόγος Nicholas Coles, Ph.D., μελετούσε στοιχεία σύμφωνα με τα οποία ακόμη και ένα προσποιητό χαμόγελο μπορεί να κάνει κάποιον να νιώσει λίγο πιο χαρούμενος. Ωστόσο, τα ευρήματα αυτά δεν ταίριαζαν απόλυτα με τις δικές του εμπειρίες.

«Παλαιότερα εργαζόμουν στην εξυπηρέτηση πελατών. Μάλιστα, μου έγινε επίπληξη επειδή δεν μπορούσα να διατηρώ το χαμόγελό μου στη δουλειά, σε ένα θεματικό πάρκο στη Φλόριντα που δεν θα κατονομάσω», είπε γελώντας ο Coles, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα. «Κοιτούσα όλα αυτά τα στοιχεία που είχα συγκεντρώσει, σύμφωνα με τα οποία το χαμόγελο ενισχύει την ευτυχία, και συνειδητοποιούσα ότι έρχονταν σε αντίθεση με τις δικές μου εμπειρίες».

Αυτή η αντίφαση οδήγησε τον Coles και τους συνεργάτες του να εξετάσουν τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι πρέπει να χαμογελούν διαρκώς, αντί να δοκιμάσουν να χαμογελάσουν μόνο μία φορά. Τα ευρήματά τους αναδεικνύουν μια σημαντική διαφορά: ένα σύντομο, σκόπιμο χαμόγελο μπορεί να προσφέρει μια μικρή συναισθηματική ανάταση, αλλά η επαναλαμβανόμενη προσπάθεια να χαμογελά κανείς υπό πίεση μπορεί να υπονομεύσει την ευτυχία.

Πώς επηρεάζει την ευτυχία το αναγκαστικό χαμόγελο

Για να διερευνήσει αυτή τη διαφορά, ο Coles συνεργάστηκε με τις ερευνήτριες Annabel Dang και Joao Francisco Goes Braga Takayanagi, σχεδιάζοντας ένα πείραμα που προσομοίαζε περισσότερο τις απαιτήσεις της εργασίας στην εξυπηρέτηση πελατών. Τα ευρήματα δημοσιεύτηκαν την 1η Οκτωβρίου στο Journal of Experimental Social Psychology.

«Προσπαθήσαμε να συνδυάσουμε τον κλασικό τρόπο μελέτης σε εργαστηριακές συνθήκες με ορισμένα επιπλέον στοιχεία που συναντάμε στην πραγματική ζωή. Είπαμε στους συμμετέχοντες ότι θα τους πληρώναμε λιγότερο αν δεν χαμογελούσαν όπως τους ζητούσαμε», δήλωσε ο Coles. «Ελέγξαμε επίσης πόσες φορές θα έπρεπε να το κάνουν, γιατί στην εξυπηρέτηση πελατών κάθε αλληλεπίδραση σημαίνει κι ένα ακόμη προσποιητό χαμόγελο».

Στο διαδικτυακό πείραμα συμμετείχαν αρχικά 1.201 άτομα, ενώ στην τελική ανάλυση συμπεριλήφθηκαν τα δεδομένα 1.174. Οι συμμετέχοντες είδαν εικόνες που είχαν σχεδιαστεί ώστε να προκαλούν διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις. Ορισμένες απεικόνιζαν ευχάριστα θέματα, όπως γατάκια και λουλούδια, ενώ άλλες έδειχναν δυσάρεστες καταστάσεις, όπως κλοπή και κακομεταχείριση ζώων.

Κατά τη διάρκεια του πειράματος, οι συμμετέχοντες είτε σχημάτιζαν σκόπιμα ένα χαμόγελο είτε άφηναν τις εκφράσεις του προσώπου τους να διαμορφωθούν φυσικά. Ανάλογα με την ομάδα στην οποία είχαν κατανεμηθεί, έκαναν την άσκηση μία φορά ή την επαναλάμβαναν 10 φορές.

Για να προσθέσουν έναν παράγοντα πίεσης, οι ερευνητές προειδοποίησαν τους μισούς συμμετέχοντες ότι θα μπορούσαν να χάσουν 2 δολάρια από την αμοιβή των 6 δολαρίων αν δεν ακολουθούσαν τις οδηγίες για το χαμόγελο. Ωστόσο, κανείς δεν έχασε χρήματα και όλοι έλαβαν ολόκληρο το ποσό.

Πότε το προσποιητό χαμόγελο έχει αντίθετο αποτέλεσμα

Μετά από κάθε άσκηση, οι συμμετέχοντες ανέφεραν πόσο χαρούμενοι ένιωθαν. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η συναισθηματική επίδραση του χαμόγελου εξαρτιόταν από το πόσο συχνά έπρεπε να χαμογελούν και από το αν ένιωθαν πίεση.

Όταν έβλεπαν δυσάρεστες εικόνες, ένα χαμόγελο βελτίωνε σε μικρό βαθμό τη διάθεσή τους. Το όφελος καταγράφηκε ακόμη και σε όσους είχαν προειδοποιηθεί για πιθανή οικονομική ποινή. Ωστόσο, η θετική επίδραση εξασθενούσε όταν το χαμόγελο επαναλαμβανόταν και εξαφανιζόταν όταν οι επαναλαμβανόμενες προσπάθειες συνδυάζονταν με την απειλή απώλειας χρημάτων.

Η εικόνα ήταν ακόμη πιο αποκαλυπτική όταν οι συμμετέχοντες έβλεπαν ευχάριστες εικόνες. Ένα χαμόγελο μόνο μία φορά δεν πρόσφερε πολύ μεγαλύτερη χαρά σε σύγκριση με το να αφήνουν τις εκφράσεις τους να διαμορφώνονται φυσικά. Όταν, όμως, έπρεπε να χαμογελούν επανειλημμένα ή ένιωθαν πίεση να το κάνουν, οι βαθμολογίες ευτυχίας τους ήταν χαμηλότερες από εκείνες όσων αντιδρούσαν φυσικά.

Περαιτέρω ανάλυση ανέδειξε και μια απρόσμενη συνέπεια. Όταν οι συμμετέχοντες έβλεπαν ευχάριστες εικόνες, το αναγκαστικό χαμόγελο συνδεόταν επίσης με αυξημένο εκνευρισμό και θυμό.

«Αν αναγκαστείτε να χαμογελάσετε μόνο μία φορά, χωρίς οικονομικές ποινές, μπορείτε να δείτε βελτίωση στην ευτυχία. Άρα, αυτό που παρατηρούσαν οι ψυχολόγοι στο εργαστήριό τους ισχύει», είπε. «Όταν, όμως, κάνετε τη συνθήκη λίγο πιο κοντινή στην πραγματική ζωή, όπου πρέπει να επαναλαμβάνετε το χαμόγελο και, αν δεν το κάνετε καλά, αντιμετωπίζετε οικονομικές ποινές, βλέπετε το αποτέλεσμα να αντιστρέφεται εντελώς».

Το συναισθηματικό κόστος του χαμόγελου στην εργασία

Τα ευρήματα μπορεί να βοηθήσουν να εξηγηθεί γιατί η προσδοκία να δείχνει κανείς ευδιάθετος σε όλη τη διάρκεια της εργάσιμης ημέρας μπορεί να γίνει πηγή εκνευρισμού, αντί να βελτιώσει τη διάθεση.

Το ζήτημα έχει προκαλέσει αντιδράσεις στον εργασιακό χώρο. Τα τελευταία χρόνια, η Target δέχθηκε εκτεταμένη κριτική για μια πολιτική που απαιτούσε από τους εργαζομένους να χαμογελούν όταν οι πελάτες βρίσκονταν σε συγκεκριμένη απόσταση. Παρότι στόχος ήταν να ενθαρρύνονται οι φιλικές αλληλεπιδράσεις, ο Coles υποστηρίζει ότι τέτοιες απαιτήσεις μπορεί να εμποδίζουν τους ανθρώπους να εκφράζουν φυσικά τα συναισθήματά τους.

Το πρόβλημα μπορεί να αφορά και τους πελάτες. Εκείνοι ενδέχεται επίσης να αισθάνονται υποχρεωμένοι να ανταποκριθούν θετικά σε μια φιλικότητα που επιβάλλεται και δεν εκφράζεται αυθόρμητα. Σύμφωνα με τον Coles, τέτοιες προσδοκίες περιορίζουν τη συναισθηματική ελευθερία και των δύο πλευρών.

Μπορεί να είμαστε πιο χαρούμενοι αν προσπαθούμε λιγότερο;

Έπειτα από χρόνια μελέτης των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να βελτιώσουν τη συναισθηματική τους ευεξία, ο Coles άρχισε να εξετάζει ένα ευρύτερο ερώτημα: αντί να αναζητούν διαρκώς τρόπους να αυξήσουν την ευτυχία τους, μήπως οι άνθρωποι θα ήταν καλύτερα να δίνουν μεγαλύτερη αξία στην απλή αίσθηση ικανοποίησης;

Η έρευνά του δείχνει ότι οι προσπάθειες να δημιουργήσουμε θετικά συναισθήματα δεν έχουν πάντα το επιθυμητό αποτέλεσμα. Μερικές φορές, η υπερβολική προσπάθεια να φαινόμαστε χαρούμενοι κάνει την εμπειρία λιγότερο ευχάριστη.

«Ως κοινωνία, έχουμε δώσει υπερβολικά μεγάλη έμφαση στην προσπάθεια να κάνουμε τον εαυτό μας πιο χαρούμενο από όσο είναι αυτή τη στιγμή», είπε, «και πολύ λιγότερη έμφαση στο να είμαστε απλώς ικανοποιημένοι με όσα έχουμε».