Το déjà vu μπορεί να μας σταματήσει στη μέση μιας συζήτησης: για μια στιγμή, όλα μοιάζουν σαν να έχουν ξανασυμβεί. Όμως γνωρίζουμε ότι η σκηνή είναι καινούργια. Αυτή η σύγκρουση ανάμεσα στην οικειότητα και στη γνώση μας βρίσκεται στον πυρήνα της εμπειρίας.
Το περιστασιακό déjà vu είναι συνηθισμένο και δεν σημαίνει από μόνο του ότι υπάρχει πρόβλημα υγείας. Ο ακριβής μηχανισμός του, πάντως, δεν έχει ακόμη εξηγηθεί πλήρως.
Τι ακριβώς είναι το déjà vu;
Ο γαλλικός όρος déjà vu σημαίνει «ήδη ιδωμένο». Περιγράφει εκείνη την παράξενη αίσθηση ότι μια τωρινή στιγμή μάς είναι γνώριμη, παρότι ξέρουμε πως δεν την έχουμε ξαναζήσει με τον ίδιο τρόπο.
Ας φανταστούμε ότι μπαίνουμε σε έναν χώρο για πρώτη φορά και ξαφνικά νιώθουμε πως τον αναγνωρίζουμε. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια ανάμνηση που μπορούμε να τοποθετήσουμε στον χρόνο. Είναι περισσότερο μια εντύπωση οικειότητας που δεν ταιριάζει με όσα γνωρίζουμε για τη σκηνή.
Αυτή η αντίφαση κάνει το φαινόμενο τόσο ενδιαφέρον για την έρευνα. Είναι όμως και δύσκολο να μελετηθεί στο εργαστήριο: εμφανίζεται απρόβλεπτα και συνήθως κρατά λίγο.
Μήπως η μνήμη αναγνωρίζει κάτι που μας διαφεύγει;
Μία από τις εξηγήσεις που εξετάζονται αφορά την ομοιότητα με παλαιότερες εμπειρίες. Μια μυρωδιά, ένας ήχος ή η διάταξη ενός χώρου μπορεί να θυμίζουν κάτι που έχουμε συναντήσει στο παρελθόν, χωρίς να μπορούμε να ανακαλέσουμε καθαρά τη σχετική ανάμνηση.
Σε αυτή την περίπτωση, η νέα σκηνή θα μπορούσε να αποκτήσει μια αίσθηση οικειότητας χάρη σε ένα ή περισσότερα στοιχεία της. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε ξαναζήσει ολόκληρο το περιστατικό.
Μια άλλη υπόθεση, η λεγόμενη διπλή επεξεργασία, εξετάζει το ενδεχόμενο μιας στιγμιαίας ασυμφωνίας στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την πληροφορία. Η ασυμφωνία αυτή θα μπορούσε να δημιουργεί λανθασμένη εντύπωση αναγνώρισης.
Υπάρχει επίσης ένα μοντέλο που εστιάζει στην ίδια τη σύγκρουση: το αίσθημα αναγνώρισης εμφανίζεται την ώρα που εκτιμούμε ότι η κατάσταση είναι νέα. Οι ερμηνείες αυτές παραμένουν αντικείμενο έρευνας· καμία δεν έχει επιβεβαιωθεί ως πλήρης εξήγηση για κάθε περίπτωση.
Πόσο συχνή είναι αυτή η αίσθηση;
Δεν είμαστε μόνοι όταν μια στιγμή μάς φαίνεται ανεξήγητα γνώριμη. Η μετα-ανάλυση των Hadzic και Andersson, που δημοσιεύθηκε το 2024, εκτίμησε ότι περίπου το 74% των υγιών συμμετεχόντων είχε βιώσει déjà vu που δεν συνδεόταν με επιληπτική κρίση.
Με άλλα λόγια, η εκτίμηση αντιστοιχεί περίπου σε τρεις στους τέσσερις ανθρώπους. Οι μελέτες όμως διέφεραν σημαντικά μεταξύ τους, επομένως το ποσοστό δεν αποτελεί ακριβή μέτρηση για κάθε χώρα ή πληθυσμό.
Στα στοιχεία που αναλύθηκαν στην ίδια μετα-ανάλυση, το 42,8% ανέφερε μη επιληπτικό déjà vu λίγες φορές τον χρόνο, ενώ το 22,5% ανέφερε ότι το βίωνε λιγότερο από μία φορά τον χρόνο. Ως προς τη διάρκεια, το 66,1% περιέγραψε επεισόδια λίγων δευτερολέπτων και το 19,5% ανέφερε διάρκεια ενός ή δύο λεπτών.
Οι αριθμοί αυτοί περιγράφουν τις συγκεκριμένες μελέτες και δεν αποτελούν διαγνωστικά όρια. Για την ιατρική αξιολόγηση έχει σημασία η συνολική εικόνα του επεισοδίου.
Μπορεί να σχετίζεται με επιληπτική κρίση;
Το déjà vu μπορεί να εμφανιστεί ως «αύρα», δηλαδή ως αίσθηση που συνδέεται με εστιακή κρίση η οποία ξεκινά από τον κροταφικό λοβό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε déjà vu είναι επιληπτική κρίση.
Οι εστιακές κρίσεις δεν προκαλούν πάντα σπασμούς. Μπορεί να περιλαμβάνουν ασυνήθιστες αισθήσεις, κενά μνήμης ή προσωρινή δυσκολία στην ομιλία. Σε μια κροταφική κρίση μπορεί επίσης να συνυπάρχουν παράξενη μυρωδιά ή γεύση, αίσθημα ανόδου στο στομάχι, επίμονο κοίταγμα ή επαναλαμβανόμενες κινήσεις του στόματος και των χεριών.
Μετά το επεισόδιο μπορεί να εμφανιστούν σύγχυση, υπνηλία, δυσκολία στην ομιλία ή αδυναμία ανάκλησης όσων συνέβησαν. Η παρουσία τέτοιων συμπτωμάτων είναι λόγος να ζητήσουμε ιατρική εκτίμηση, όχι να προσπαθήσουμε να βγάλουμε μόνοι μας διάγνωση.
Πότε χρειάζεται να μιλήσουμε με γιατρό;
Αξίζει να συζητήσουμε με επαγγελματία υγείας αν το déjà vu εμφανίζεται συχνά, διαρκεί περισσότερο από λίγα δευτερόλεπτα ή συνοδεύεται από σύγχυση, απώλεια επίγνωσης, αδυναμία, πονοκέφαλο ή σπασμούς. Ιατρική αξιολόγηση χρειάζεται επίσης αν πιστεύουμε ότι είχαμε κρίση ή αν εμφανίζονται νέα συμπτώματα.
Αν τα επεισόδια επαναλαμβάνονται, είναι χρήσιμο να σημειώνουμε πότε συνέβησαν, περίπου πόσο κράτησαν και τι άλλο νιώσαμε. Ο γιατρός μπορεί να ρωτήσει τι έγινε πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το επεισόδιο· αν ήταν παρών κάποιος άλλος, η περιγραφή του μπορεί επίσης να βοηθήσει.
Σε ένα πρώτο πιθανό επεισόδιο κρίσης χρειάζεται επείγουσα ιατρική συμβουλή. Αν μια κρίση διαρκεί πάνω από πέντε λεπτά ή ακολουθούν διαδοχικές κρίσεις χωρίς ανάνηψη ανάμεσά τους, ζητάμε άμεσα βοήθεια από τις υπηρεσίες επείγουσας ιατρικής βοήθειας στην Ελλάδα.
Τις περισσότερες φορές, η αίσθηση ότι η στιγμή μάς είναι γνώριμη περνά γρήγορα. Σημασία έχει αν το déjà vu επαναλαμβάνεται ή συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/deja-vu-giati-symvainei/29818
