Πέτρες στα νεφρά: Γιατί αυξάνονται ακόμη και σε fit άτομα και ποιος είναι ο ρόλος της πρωτεΐνης

Οι πέτρες στα νεφρά γίνονται συχνότερες, ενώ ειδικοί αναφέρουν ότι βλέπουν πλέον περιστατικά και σε ανθρώπους που είναι fit και προσέχουν την υγεία τους. Ανάμεσα στους πιθανούς παράγοντες είναι οι δίαιτες με υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη, τα συμπληρώματα πρωτεΐνης και η αφυδάτωση.

Λίγες εβδομάδες πριν από τον γάμο της κόρης της, η Sarah Wolfensohn αισθάνθηκε τον γνώριμο, κυματοειδή πόνο στην αριστερή πλευρά και χαμηλά στην πλάτη. Ήξερε ότι επρόκειτο για νέα έξαρση των πετρών στα νεφρά, αυτή τη φορά όμως πιο έντονη από ποτέ, καθώς είχε και αίμα στα ούρα.

Οι πέτρες στα νεφρά είναι μικρά, σκληρά συσσωματώματα αλάτων και μετάλλων, όπως το ασβέστιο. Μπορεί να μην προκαλούν συμπτώματα μέχρι να μετακινηθούν στον ουρητήρα, τον σωλήνα που μεταφέρει τα ούρα από το νεφρό στην ουροδόχο κύστη, προκαλώντας έντονο πόνο. Αν σφηνώσουν εκεί, η κατάσταση μπορεί να γίνει απειλητική για τη ζωή.

Η Sarah έχει υποστεί 14 κρίσεις μέσα στα τελευταία 34 χρόνια και λέει ότι ο πόνος είναι χειρότερος από εκείνον του τοκετού. «Κάθε φορά που νιώθω ένα τράβηγμα στο πλάι ή στην πλάτη, φοβάμαι τα χειρότερα». Η πιο πρόσφατη κρίση της σημειώθηκε πριν από λίγους μήνες.

Επειδή η αφυδάτωση μπορεί να συμβάλει στον σχηματισμό λίθων, «πίνω τόσο πολύ νερό που τρέχω συνέχεια στην τουαλέτα», λέει. Παρ’ όλα αυτά, έχει χρειαστεί να νοσηλευτεί πολλές φορές. «Και δεν είναι ευχάριστο», αναφέρει η 71χρονη ακαδημαϊκός κτηνιατρικής επιστήμης και μητέρα δύο παιδιών, που ζει στο Oxfordshire με τον 73χρονο σύζυγό της, Simon, συνταξιούχο κτηνίατρο.

Αυξάνονται οι νοσηλείες για πέτρες στα νεφρά

Περίπου ένας στους 11 ανθρώπους εμφανίζει πέτρες στα νεφρά κάποια στιγμή στη ζωή του, ενώ συχνά αυτές υποτροπιάζουν. Νέα έρευνα δείχνει ότι τα περιστατικά αυξάνονται.

Οι εισαγωγές σε νοσοκομεία για θεραπεία πέτρας στα νεφρά αυξήθηκαν κατά 27,4% στην Αγγλία και κατά 17% στη Σκωτία από το 2020 έως το 2025, σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο British Journal of Urology.

Οι ερευνητές προβλέπουν περαιτέρω αύξηση κατά 33% έως το 2034-35. Εκτιμούν ότι, πέρα από την επιβάρυνση για τους ασθενείς, το κόστος για το NHS, το Εθνικό Σύστημα Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου, θα ανέλθει σε 1,82 δισ. λίρες, χαρακτηρίζοντας την τάση «αυξανόμενο βάρος».

Οι άνδρες έχουν περίπου διπλάσιες πιθανότητες από τις γυναίκες να εμφανίσουν πέτρες στα νεφρά. Αυτό ενδέχεται να σχετίζεται με την υψηλότερη τεστοστερόνη, η οποία αυξάνει την παραγωγή μιας φυσικής ουσίας που ονομάζεται οξαλικό στο ήπαρ. Στη συνέχεια, το οξαλικό συνδέεται με το ασβέστιο και σχηματίζει λίθους οξαλικού ασβεστίου.

Ορισμένοι ειδικοί επισημαίνουν ότι αλλάζει και το προφίλ των ανθρώπων που επηρεάζονται. Ο Vimoshan Arumuham, σύμβουλος ουρολόγος χειρουργός στο University College London Hospital, λέει ότι βλέπει όλο και περισσότερους νεότερους ασθενείς, ακόμη και παιδιά, ενώ η διαφορά στα περιστατικά μεταξύ ανδρών και γυναικών φαίνεται να περιορίζεται.

Πώς συνδέονται οι δίαιτες υψηλής πρωτεΐνης με τους λίθους

«Συνήθως, οι παράγοντες που ευνοούν τις πέτρες στα νεφρά είναι οι ίδιοι με εκείνους που συνδέονται με την αύξηση της παχυσαρκίας και του διαβήτη τύπου 2: διατροφή με πολύ αλάτι, ζάχαρη και υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, καθώς και ανεπαρκής πρόσληψη υγρών», λέει ο Arumuham.

«Όμως πλέον βλέπω ασθενείς που είναι fit και προσέχουν την υγεία τους, αλλά εμφανίζουν πέτρες λόγω διατροφής με υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη ή αποκλειστικά σε ζωικά προϊόντα, ή επειδή λαμβάνουν συμπληρώματα πρωτεΐνης».

Όπως εξηγεί, «η κατανάλωση πολλής πρωτεΐνης κάνει τα ούρα πιο όξινα, αυξάνοντας την ποσότητα ουρικού οξέος, αλλά και το ασβέστιο — εν μέρει επειδή η οξύτητα οδηγεί στην απελευθέρωσή του από τα οστά. Παράλληλα, μειώνει τα κιτρικά, τα οποία υπάρχουν φυσικά στον οργανισμό και εμποδίζουν τον σχηματισμό λίθων. Έτσι, οι πέτρες σχηματίζονται ευκολότερα».

Τα ευρήματα αυτά υποστηρίζονται από ανασκόπηση 14 μελετών με περισσότερους από 100.000 συμμετέχοντες, που δημοσιεύθηκε στο Advances in Nutrition το 2022. Η υψηλότερη πρόσληψη ζωικής πρωτεΐνης συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο για πέτρες στα νεφρά. Η μεγαλύτερη κατανάλωση κρέατος και προϊόντων κρέατος συνδέθηκε με αύξηση του κινδύνου κατά 22%, ενώ κάθε επιπλέον 100 γραμμάρια κόκκινου κρέατος την ημέρα συσχετίστηκαν με αύξηση κατά 39%.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Urology τον Ιανουάριο εξέτασε σκόνες πρωτεΐνης από ορό γάλακτος, μπιζέλι, σόγια και ρύζι. Διαπίστωσε ότι η πρωτεΐνη ορού γάλακτος, η οποία προέρχεται από το γάλα, συνδέθηκε με υψηλότερα επίπεδα ασβεστίου και πιο όξινα ούρα.

Ο Arumuham τονίζει ότι οι πέτρες στα νεφρά δεν έχουν μία μόνο αιτία. Στον σχηματισμό τους μπορεί να συμβάλλουν συνδυαστικά η διατροφή, τα γονίδια, η ανατομία του ουροποιητικού —για παράδειγμα, μια στένωση στο σύστημα παροχέτευσης του νεφρού μπορεί να δυσκολεύει την αποχέτευση των ούρων— και η αφυδάτωση.

Συμπτώματα και πιθανοί κίνδυνοι

Η αφυδάτωση παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας, καθώς κάνει τα ούρα πιο συμπυκνωμένα και ευνοεί τον σχηματισμό λίθων. Οι περισσότερες πέτρες με μέγεθος μικρότερο από 5 χιλιοστά αποβάλλονται φυσικά. Αντίθετα, όσες έχουν μέγεθος 7 χιλιοστά ή περισσότερο συνήθως δεν αποβάλλονται, εν μέρει επειδή ο ουρητήρας έχει συνήθως πλάτος περίπου 3 χιλιοστά.

«Η μεγαλύτερη πέτρα που έχω συναντήσει είχε το μέγεθος γροθιάς», λέει ο Arumuham, ο οποίος εργάζεται επίσης στην κλινική The Harley Street Clinic στο Λονδίνο.

Οι μεγαλύτερες πέτρες μπορεί να σφηνώσουν και να εμποδίσουν τη ροή των ούρων. Το συχνότερο σύμπτωμα είναι ο έντονος πόνος, που περιγράφεται συχνά ως κύματα σφυγμώδους ή διαπεραστικού πόνου από το πλάι ή τη μέση προς την κοιλιά και τη βουβωνική χώρα.

«Κατά κάποιον τρόπο μοιάζει με τον τοκετό, καθώς προσπαθείς να σπρώξεις κάτι μέσα από έναν σωλήνα που είναι πολύ στενός», εξηγεί η καθηγήτρια Sarah Howles, επίτιμη σύμβουλος ουρολόγος χειρουργός στο Churchill Hospital της Οξφόρδης και συνεπικεφαλής του ερευνητικού προγράμματος Oxford Stone Group. «Έχω ρωτήσει πολλές γυναίκες αν ο πόνος είναι αντίστοιχος με εκείνον του τοκετού και λένε ότι είναι χειρότερος».

Μπορεί επίσης να εμφανιστεί αίμα στα ούρα, καθώς οι ανώμαλες επιφάνειες των λίθων τραυματίζουν το εσωτερικό του ουροποιητικού συστήματος.

Ο σοβαρότερος κίνδυνος είναι να φράξει μια πέτρα τον ουρητήρα και να αναπτυχθεί λοίμωξη πίσω από την απόφραξη, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε σήψη. Οι επιπλοκές από πέτρες στα νεφρά προκαλούν περίπου 130 θανάτους τον χρόνο, σύμφωνα με το Royal College of Surgeons.

Και οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις μπορεί να έχουν συνέπειες. «Κάθε υποτροπή περίπου διπλασιάζει την πιθανότητα εξέλιξης σε χρόνια νεφρική νόσο», εξηγεί η Fiona Loud, διευθύντρια πολιτικής του Kidney Care UK.

Θεραπεία και αντιμετώπιση

Η θεραπεία εξαρτάται από το μέγεθος και τη θέση της πέτρας. Η συχνότερη μέθοδος είναι η λιθοτριψία, κατά την οποία εφαρμόζονται κρουστικά κύματα μέσω του δέρματος για να διασπαστεί ο λίθος. Αν αυτό δεν αποδώσει, μπορεί να γίνει ουρητηροσκόπηση: ένα μικροσκοπικό ενδοσκόπιο προωθείται στο ουροποιητικό για να εντοπιστεί και να αφαιρεθεί ή να διασπαστεί η πέτρα.

Οι μεγαλύτεροι λίθοι μπορεί να χρειαστεί να αφαιρεθούν χειρουργικά, μέσω μικρής τομής στην πλάτη, ώστε να αποκτηθεί πρόσβαση στο νεφρό.

Η Sarah γνωρίζει πόσο περίπλοκη μπορεί να γίνει η αντιμετώπιση. Η πρώτη της κρίση, το 1990, προκάλεσε τόσο έντονο πόνο ώστε έκανε εμετό. Η πέτρα αποβλήθηκε τελικά φυσικά. Δύο χρόνια αργότερα, ένας ακόμη λίθος σφήνωσε στον ουρητήρα και χρειάστηκε λιθοτριψία.

Οι γιατροί τής είπαν ότι οι πέτρες οφείλονταν σε υπερασβεστιουρία, δηλαδή στην υπερβολική απελευθέρωση ασβεστίου από τα νεφρά στα ούρα.

«Μου συνταγογράφησαν διουρητικά, ώστε να αυξηθεί η παραγωγή ούρων και να αποβάλλω τυχόν μικρές πέτρες, αλλά δυσκολευόμουν να ζήσω φυσιολογικά, καθώς έτρεχα συνέχεια στην τουαλέτα, οπότε σταμάτησα να τα παίρνω», θυμάται η Sarah.

Η πιο έντονη κρίση της σημειώθηκε το 2015, λίγο πριν από τον γάμο της κόρης της. Η πέτρα είχε μέγεθος 14 χιλιοστά. Υποβλήθηκε σε λιθοτριψία, αλλά επέστρεψε στο νοσοκομείο λίγες ημέρες αργότερα, καθώς θραύσματα της πέτρας είχαν φράξει τον ουρητήρα.

«Τοποθετήθηκε ένας σωλήνας στην ουροδόχο κύστη μου και ένα στεντ, ένας μικρός σωληνοειδής μηχανισμός, για να διασταλεί ο ουρητήρας, να παροχετεύονται τα υγρά και να αφαιρεθεί η πέτρα», λέει.

Πώς μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος

Οι συμβουλές πρόληψης εξαρτώνται από τον τύπο της πέτρας. Γι’ αυτό συχνά ζητείται από τους ασθενείς να συλλέξουν έναν λίθο που αποβάλλεται, ώστε να αναλυθεί.

Οι περισσότερες πέτρες αποτελούνται από οξαλικό ασβέστιο. Ο οργανισμός παράγει οξαλικά, αλλά ορισμένες τροφές, όπως το σπανάκι, οι ξηροί καρποί, τα προϊόντα σόγιας, η σοκολάτα και οι φράουλες, περιέχουν μεγάλες ποσότητες. Σε αυτούς τους ασθενείς συνιστάται να τις αποφεύγουν και να μην πίνουν περισσότερα από δύο έως τρία φλιτζάνια τσάι την ημέρα, καθώς και το τσάι περιέχει οξαλικά.

Ανεξάρτητα από τον τύπο της πέτρας, οι γενικές συμβουλές είναι:

• Περιορισμός του αλατιού στα 6 γραμμάρια την ημέρα, καθώς αυξάνει το ασβέστιο στα ούρα.
• Μεγαλύτερη κατανάλωση φυτικών ινών, οι οποίες μειώνουν την ποσότητα ασβεστίου στα ούρα.
• Επαρκής πρόσληψη υγρών.

Σε αντίθεση με ό,τι πιστεύουν πολλοί, δεν συνιστάται η αποφυγή γαλακτοκομικών που είναι πλούσια σε ασβέστιο. Μια τέτοια επιλογή μπορεί στην πραγματικότητα να αυξήσει τον κίνδυνο για πέτρες, ανεβάζοντας τα επίπεδα οξαλικών στα ούρα.

Οι επιστήμονες διερευνούν επίσης έναν απρόσμενο πιθανό παράγοντα: τα βακτήρια. Πρόσφατη μελέτη του University of California έδειξε ότι οι πέτρες περιέχουν βακτηριακά βιοϋμένια, δηλαδή κοινότητες βακτηρίων που προστατεύονται από ένα γλοιώδες περίβλημα.

«Πρόκειται για συναρπαστική έρευνα, επειδή υποδηλώνει ότι τα βακτήρια μπορεί να συμβάλλουν στον σχηματισμό και την ανάπτυξη των λίθων στα νεφρά», λέει η καθηγήτρια Howles. Το εύρημα αυτό ενδέχεται στο μέλλον να οδηγήσει σε θεραπείες για την πρόληψή τους.

Για την πρόληψη ή τη θεραπεία των πετρών στα νεφρά, οι αποφάσεις για διατροφή, συμπληρώματα και φαρμακευτική αγωγή πρέπει να λαμβάνονται σε συνεννόηση με τον γιατρό.