Έλλειψη σιδήρου: Τι αλλάζει στις νέες οδηγίες για τη διάγνωση

Η επίμονη κόπωση ή η δυσκολία στη συγκέντρωση μπορεί να σχετίζονται με έλλειψη σιδήρου. Οι νέες οδηγίες της Αμερικανικής Αιματολογικής Εταιρείας (ASH) θέτουν υψηλότερα όρια φερριτίνης για τη διάγνωση, με αποτέλεσμα ορισμένοι άνθρωποι που παλαιότερα θεωρούνταν ότι έχουν φυσιολογικές τιμές να μπορεί πλέον να διαγνωστούν με έλλειψη σιδήρου.

Έως και ένας στους τρεις Αμερικανούς εκτιμάται ότι έχει είτε έλλειψη σιδήρου είτε τη σοβαρότερη μορφή της, τη σιδηροπενική αναιμία, ενώ πολλοί μπορεί να μην το γνωρίζουν.

«Η έλλειψη σιδήρου και η σιδηροπενική αναιμία είναι από τις συχνότερες, αλλά ταυτόχρονα παραμελημένες, ιατρικές παθήσεις παγκοσμίως», δήλωσε σε πρόσφατη ανακοίνωση ο πρόεδρος της ASH, Robert S. Negrin, MD. «Πολλοί ασθενείς ζουν με συμπτώματα όπως κόπωση, αδυναμία, ζάλη ή δυσκολία συγκέντρωσης για μήνες ή ακόμη και χρόνια προτού αναγνωριστεί η έλλειψη σιδήρου». Η έλλειψη σιδήρου μπορεί επίσης να αποτελεί ένδειξη σοβαρού υποκείμενου προβλήματος υγείας.

Αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί να εξελιχθεί σε σιδηροπενική αναιμία. Οι νέες οδηγίες αυξάνουν το όριο της εξέτασης αίματος που χρησιμοποιείται για τη διάγνωση, οπότε άνθρωποι που προηγουμένως θα χαρακτηρίζονταν «φυσιολογικοί» μπορεί πλέον να θεωρηθούν ότι έχουν έλλειψη σιδήρου.

«Οι νέες οδηγίες είναι πολύ σημαντικές, επειδή ιστορικά δεν εντοπίζαμε πολλούς ανθρώπους που είχαν έλλειψη, ακόμη κι όταν είχαν κάνει ειδικές εξετάσεις για τον σίδηρο», λέει η Angela Weyand, MD, μέλος της ομάδας της ASH που ανέπτυξε τις οδηγίες και κλινική καθηγήτρια παιδιατρικής αιματολογίας-ογκολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν.

Τι είναι η έλλειψη σιδήρου και η σιδηροπενική αναιμία

Η έλλειψη σιδήρου και η σιδηροπενική αναιμία είναι δύο στάδια του ίδιου προβλήματος: ο οργανισμός δεν διαθέτει επαρκή αποθέματα σιδήρου, ενός απαραίτητου μετάλλου που χρησιμοποιείται για την παραγωγή της αιμοσφαιρίνης, μιας πρωτεΐνης στα ερυθρά αιμοσφαίρια. Αυτό μπορεί να συμβεί όταν δεν προσλαμβάνεται αρκετός σίδηρος, όταν ο οργανισμός δεν τον απορροφά επαρκώς, όταν χάνει σίδηρο πολύ γρήγορα ή όταν οι ανάγκες του είναι αυξημένες.

Όταν η έλλειψη γίνει αρκετά έντονη, προκαλεί αναιμία, δηλαδή χαμηλό αριθμό ερυθρών αιμοσφαιρίων. Τα ερυθρά αιμοσφαίρια μεταφέρουν οξυγόνο στα όργανα και στους ιστούς του σώματος.

Ωστόσο, η χαμηλή αιμοσφαιρίνη δεν είναι η μόνη ανησυχία. «Ο σίδηρος είναι απαραίτητος για πολύ περισσότερα από τα ερυθρά αιμοσφαίρια, όπως για τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών και τη μεταφορά οξυγόνου μέσω της μυοσφαιρίνης», λέει η Kelsey Martin, MD, αιματολόγος στο Yale Medicine και επίκουρη καθηγήτρια Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Yale. «Αυτό είναι σημαντικό, επειδή πολλοί ασθενείς αισθάνονται διαρκώς εξαντλημένοι και κουρασμένοι, αναφέρουν πνευματική θολούρα και δύσπνοια ακόμη και πριν εμφανιστεί αναιμία».

Συχνά συμπτώματα της έλλειψης σιδήρου είναι η κόπωση και η διαταραχή της γνωστικής λειτουργίας. Κάποιοι, όμως, δεν παρατηρούν συμπτώματα μέχρι να αναπτύξουν σιδηροπενική αναιμία, η οποία προκαλεί εντονότερες εκδηλώσεις. Σύμφωνα με την ASH, αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν:

• Κόπωση
• Ωχρό ή κιτρινωπό δέρμα
• Δύσπνοια
• Πόνο στο στήθος
• Αδυναμία
• Γρήγορο καρδιακό ρυθμό
• Έντονο ή «βουητό» στα αυτιά
• Πονοκέφαλο
• Επιθυμία για πάγο ή άργιλο
• Πόνο στη γλώσσα ή λεία επιφάνειά της
• Εύθραυστα νύχια
• Τριχόπτωση
• Κακό ύπνο
• Αίσθημα λιποθυμίας ή ζάλη
• Δυσανεξία στο κρύο
• Σύνδρομο ανήσυχων ποδιών

Η θεραπεία συνήθως περιλαμβάνει την αναπλήρωση των αποθεμάτων σιδήρου με φάρμακα από το στόμα ή ενδοφλέβια. Αν υπάρχει υποκείμενη αιτία, όπως κοιλιοκάκη, συνήθως προβλέπεται και θεραπευτικό πλάνο για αυτήν.

Πώς άλλαξαν τα όρια διάγνωσης της έλλειψης σιδήρου

Παρότι οι ειδικοί αναγνωρίζουν ολοένα περισσότερο τη σημασία της αντιμετώπισης της έλλειψης σιδήρου πριν εξελιχθεί σε αναιμία και γνωρίζουν ότι είναι συχνή, δεν υπήρχαν «τεκμηριωμένες οδηγίες για τον γενικό πληθυσμό», εξηγεί η Dr. Weyand.

Η έλλειψη σιδήρου διαγιγνώσκεται με εξετάσεις αίματος που μετρούν τη φερριτίνη. Η πρωτεΐνη αυτή προσφέρει μια πολύ ακριβή εκτίμηση των αποθεμάτων σιδήρου του οργανισμού, λέει ο Jerry Spivak, MD, αιματολόγος και ομότιμος καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Johns Hopkins. Ένας λόγος που η έλλειψη συχνά δεν εντοπίζεται είναι ότι πολλές εξετάσεις ρουτίνας δεν περιλαμβάνουν μέτρηση φερριτίνης. Συχνά ελέγχονται δείκτες όπως η αιμοσφαιρίνη, οι οποίοι δεν δίνουν πλήρη εικόνα, σε αντίθεση με την ξεχωριστή μέτρηση της φερριτίνης, σημειώνει η Dr. Martin.

Παλαιότερα, οι τιμές φερριτίνης αξιολογούνταν με βάση εργαστηριακά δεδομένα από τον γενικό πληθυσμό και θεωρούνταν μη φυσιολογικές οι τιμές στα δύο άκρα, δηλαδή στο ανώτερο και το κατώτερο 2,5%. Όμως, η έλλειψη σιδήρου αφορά πολύ μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. Επιπλέον, τα εργαστήρια χρησιμοποιούσαν διαφορετικά όρια αναφοράς, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει συνέπεια από το ένα εργαστήριο στο άλλο.

Οι νέες οδηγίες της ASH καθορίζουν συγκεκριμένα όρια φερριτίνης:

• Παιδιά από 9 μηνών έως 4 ετών: 20 ng/mL
• Ενήλικες: 30 ng/mL
• Ομάδες υψηλού κινδύνου, όπως έγκυοι με αναιμία και άτομα με έντονη εμμηνορρυσιακή αιμορραγία: 50 ng/mL
• Ενήλικες με φλεγμονή, όπως άτομα με καρκίνο, φλεγμονώδη νόσο του εντέρου ή λοιμώδη νόσο: 100 ng/mL ή κορεσμός τρανσφερρίνης κάτω από 20%

Επομένως, αν η φερριτίνη είναι κάτω από το όριο που αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα, θεωρείται ότι υπάρχει έλλειψη σιδήρου.

Τα όρια είναι υψηλότερα για ορισμένες ομάδες επειδή η φερριτίνη είναι πρωτεΐνη «οξείας φάσης». «Οποιοσδήποτε σημαντικός στρεσογόνος παράγοντας μπορεί να προκαλέσει αύξησή της», λέει η Dr. Weyand. «Έτσι, σε άτομα με φλεγμονή ή λοίμωξη, η φερριτίνη μπορεί να είναι τεχνητά αυξημένη και, γι’ αυτό, το όριο είναι υψηλότερο».

Γιατί έχουν σημασία οι νέες οδηγίες για τη φερριτίνη

«Τα συμπτώματα της έλλειψης σιδήρου είναι πραγματικά και εμφανίζονται πριν αναπτυχθεί αναιμία», λέει η Dr. Martin. Οι νέες οδηγίες μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό της κατάστασης σε πρώιμο στάδιο, πριν εμφανιστούν εντονότερα συμπτώματα αναιμίας ή σοβαρές επιπλοκές.

Η έγκαιρη διάγνωση είναι σημαντική, επειδή μπορεί να επιτρέψει την αναπλήρωση των αποθεμάτων σιδήρου νωρίτερα, ώστε να βελτιωθούν τα συμπτώματα πιο γρήγορα, αλλά και να οδηγήσει τους γιατρούς στην αναζήτηση της αιτίας. Η έλλειψη μπορεί να προκύψει όταν ο οργανισμός χάνει σίδηρο υπερβολικά γρήγορα ή δεν τον απορροφά επαρκώς και ενδέχεται να αποτελεί ένδειξη σοβαρών παθήσεων, όπως η κοιλιοκάκη ή η φλεγμονώδης νόσος του εντέρου. Μπορεί επίσης να σχετίζεται με έντονη εμμηνορρυσιακή αιμορραγία ή αιμορραγία από το γαστρεντερικό, που χρειάζεται αξιολόγηση από γιατρό.

Επομένως, οι τιμές φερριτίνης μπορούν να προσφέρουν σημαντικές πληροφορίες για τη γενικότερη υγεία. «Οι ασθενείς θα πρέπει να ζητούν να ελέγχεται η φερριτίνη τους», λέει η Dr. Martin. Οι αποφάσεις για εξετάσεις και θεραπεία πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό.