Μήπως επαινούμε τα παιδιά για λάθος πράγματα;

Όταν ένα παιδί πετυχαίνει κάτι, συχνά σπεύδουμε να το επιβραβεύσουμε. Ίσως έλυσε μια απαιτητική άσκηση, πήρε καλό βαθμό ή τελείωσε μια ζωγραφιά. Με αυτόν τον τρόπο θέλουμε να αναγνωρίσουμε την επιτυχία του και να στηρίξουμε την αυτοπεποίθησή του. Ωστόσο, διαφέρει ο έπαινος για το ίδιο το παιδί από την αναγνώριση της προσπάθειας και των ενεργειών που το βοήθησαν να φτάσει στον στόχο του.

Η αναπτυξιακή ψυχολογία έχει μελετήσει την επίδραση που έχουν τα διαφορετικά είδη επαίνου στα κίνητρα των παιδιών. Τα ευρήματα δείχνουν πως οι λέξεις που χρησιμοποιούμε ενδέχεται να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά προσεγγίζουν τις προκλήσεις.

Γιατί το «είσαι τόσο έξυπνος» δεν αποτελεί πάντοτε την καλύτερη επιλογή;

Ο συνεχής έπαινος για την εξυπνάδα ή το ταλέντο ενός παιδιού μπορεί να το οδηγήσει να θεωρήσει αυτές τις ικανότητες μόνιμα χαρακτηριστικά, τα οποία οφείλει να αποδεικνύει ξανά και ξανά.

Μια απαιτητική άσκηση ή ένας χαμηλός βαθμός μπορεί τότε να φαίνονται πιο σημαντικά απ’ όσο είναι. Αντί να πει στον εαυτό του «χρειάζεται να προσπαθήσω διαφορετικά», το παιδί μπορεί να σκεφτεί «μήπως τελικά δεν είμαι τόσο έξυπνος;».

Όταν, αντίθετα, επισημαίνουμε τη στρατηγική, την επιμονή ή τον τρόπο με τον οποίο ξεπέρασε ένα εμπόδιο, βοηθάμε το παιδί να εστιάσει σε δεξιότητες που μπορεί να καλλιεργήσει και να εξελίξει.

Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να αποφεύγουμε να πούμε στο παιδί μας ότι είναι έξυπνο. Είναι, όμως, χρήσιμο ο ενθαρρυντικός μας λόγος να μην εξαντλείται σε χαρακτηρισμούς που εμφανίζουν τις ικανότητές του ως δεδομένες.

Τι συμπεράσματα προκύπτουν από τις έρευνες;

Σε έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Journal of Personality and Social Psychology, οι ερευνητές εξέτασαν πώς επηρεάζονται τα παιδιά όταν επαινούνται για την εξυπνάδα τους, σε σύγκριση με όταν ο έπαινος αφορά την προσπάθειά τους.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, τα παιδιά που άκουσαν έπαινο για την εξυπνάδα τους είχαν περισσότερες πιθανότητες να διαλέξουν ευκολότερες δραστηριότητες, αποφεύγοντας τον κίνδυνο της αποτυχίας. Όσα, αντίθετα, επαινέθηκαν για την προσπάθειά τους ήταν πιο πρόθυμα να δοκιμάσουν κάτι απαιτητικό.

Όταν προέκυψαν δυσκολίες, τα παιδιά που ανήκαν στη δεύτερη ομάδα διατήρησαν σε μεγαλύτερο βαθμό το ενδιαφέρον και την επιμονή τους.

Τα ευρήματα δείχνουν πως ο έπαινος ενδέχεται να επηρεάζει πέρα από τα συναισθήματα ενός παιδιού μετά από μια επιτυχία και την αντίδρασή του όταν η εξέλιξη δεν είναι αυτή που περίμενε.

Γιατί δεν αρκεί να λέμε μόνο «μπράβο για την προσπάθεια»

Η προσπάθεια είναι σημαντική, χωρίς να αποτελεί το μόνο πράγμα που αξίζει να επισημαίνουμε. Αν το παιδί συνεχίζει να χρησιμοποιεί μια μέθοδο που δεν λειτουργεί, η επανάληψη της φράσης «συνέχισε να προσπαθείς» μπορεί να μην προσφέρει ουσιαστική βοήθεια.

Χρειάζεται ακόμη να το ενθαρρύνουμε να δοκιμάζει άλλες λύσεις, να ζητά υποστήριξη όταν τη χρειάζεται και να μαθαίνει από τα λάθη του.

Για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε: «Είδα ότι η πρώτη σου ιδέα δεν λειτούργησε, αλλά δοκίμασες έναν διαφορετικό τρόπο και τα κατάφερες», αντί για «μπράβο που προσπαθούσες τόση ώρα».

Έτσι, ο έπαινος γίνεται πιο σαφής και το παιδί μπορεί να καταλάβει ποια ακριβώς στοιχεία συνέβαλαν στην πρόοδό του.

Πώς να αλλάξουμε τον τρόπο που επαινούμε το παιδί

Δεν απαιτούνται σύνθετες διατυπώσεις ή αδιάκοπες επιβραβεύσεις. Αρκούν ορισμένες μικρές αλλαγές στον καθημερινό μας τρόπο ομιλίας για να υπάρξει διαφορά.

Αντί να πούμε «είσαι ιδιοφυΐα στα μαθηματικά», μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι «μου άρεσε που δοκίμασες διαφορετικούς τρόπους μέχρι να βρεις τη λύση».

Αντί για το «είσαι ο καλύτερος ζωγράφος», μπορούμε να επισημάνουμε: «βλέπω πόση προσοχή έδωσες στις λεπτομέρειες της ζωγραφιάς σου».

Και στη θέση του «εσύ πάντα τα καταφέρνεις», μπορούμε να πούμε: «αυτό ήταν δύσκολο, αλλά βρήκες έναν τρόπο να το αντιμετωπίσεις».

Ο έπαινος χρειάζεται να είναι ειλικρινής, συγκεκριμένος και κατάλληλος για την περίσταση. Τα παιδιά δεν έχουν ανάγκη από συνεχή επιβεβαίωση για καθετί που κάνουν· χρειάζονται, όμως, να ξέρουν ότι προσέχουμε την πρόοδό τους και αναγνωρίζουμε όσα μαθαίνουν στη διαδρομή.

Το ουσιαστικό μάθημα ξεπερνά το «μπράβο»

Ο τρόπος με τον οποίο συζητάμε με τα παιδιά για τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους μπορεί να διαμορφώσει τη σχέση τους με τη μάθηση. Αν εστιάζουμε αποκλειστικά στο αποτέλεσμα, υπάρχει ο κίνδυνος να συνδέσουν την προσωπική τους αξία με τις επιδόσεις τους.

Όταν, αντίθετα, εξηγούμε στα παιδιά ότι τα λάθη είναι αναπόσπαστο μέρος της μάθησης και πως οι ικανότητές τους αναπτύσσονται με εξάσκηση, τις σωστές στρατηγικές και υποστήριξη, τα ενθαρρύνουμε να προσεγγίζουν τις προκλήσεις με περισσότερη αυτοπεποίθηση.

Σκοπός, άλλωστε, δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που έχουν διαρκώς ανάγκη να ακούν πόσο σπουδαία είναι. Θέλουμε να μπορούν να βλέπουν την πρόοδό τους, να αντλούν μαθήματα από τις δυσκολίες και να επιμένουν, ακόμη κι αν δεν πετύχουν κάτι με την πρώτη προσπάθεια.