Κάποια παιδιά αφηγούνται με λεπτομέρειες όσα έζησαν μέσα στην ημέρα τους, ενώ άλλα δεν μοιράζονται τις σκέψεις, τους φόβους και τις ανησυχίες τους. Ένα παιδί μπορεί να γυρίσει από το σχολείο, να αφήσει την τσάντα, να καθίσει χωρίς να μιλά και, όταν οι γονείς το ρωτήσουν πώς πέρασε, να απαντήσει μόνο «καλά».
Γράφει η Χρύσα Δέδε,
Νοσηλεύτρια ΕΣΥ,
Μετεκπαίδευση σε ΜΕΘ, ΕΚΠΑ Αθηνών.
Πάρεδρος στην
Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου Για Αγγειακά Νοσήματα – ΕΜΠαΚΑΝ.
Μέλος του Ομίλου Εθελοντών κατά του Καρκίνου – ΑγκαλιάΖΩ
Αυτή η σύντομη απάντηση μπορεί να αντανακλά τη συνηθισμένη κούραση· σε άλλες περιπτώσεις, ίσως δείχνει κάτι που το παιδί δυσκολεύεται να εξηγήσει.
Το κλάμα δεν είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται μια συναισθηματική δυσκολία. Μπορεί να φανεί μέσα από θυμό, απομάκρυνση, μεταβολές στις συνήθειες ή ακόμη και σωματική ενόχληση. Έτσι, η παρατήρηση της συμπεριφοράς ενός παιδιού είναι ουσιαστικό κομμάτι της φροντίδας του.
Πώς δείχνει το παιδί με τη συμπεριφορά όσα δυσκολεύεται να εκφράσει
Τα παιδιά μικρότερης ηλικίας συχνά δεν μπορούν ακόμη να αναγνωρίσουν και να περιγράψουν πλήρως τα συναισθήματά τους. Μπορεί, για παράδειγμα, να φοβούνται χωρίς να καταλαβαίνουν την αιτία ή να αισθάνονται λύπη χωρίς να είναι σε θέση να εξηγήσουν από πού προέρχεται.
Ίσως ένα παιδί δεν πει «έχω άγχος», αλλά αρχίσει να θυμώνει πιο εύκολα. Μπορεί επίσης να αποφεύγει πράγματα που παλιότερα το ευχαριστούσαν, αντί να πει «κάτι με στενοχωρεί». Τέτοιες αλλαγές δεν υποδηλώνουν υποχρεωτικά σοβαρό πρόβλημα· αν όμως συνεχίζονται ή δυσκολεύουν την καθημερινότητά του, χρειάζεται να τους δοθεί προσοχή.
Κάθε παιδί ακολουθεί τον δικό του ρυθμό στη συναισθηματική ανάπτυξη. Ο τρόπος που εκφράζει όσα νιώθει επηρεάζεται από την ηλικία και την προσωπικότητά του, καθώς και από το οικογενειακό περιβάλλον και όσα βιώνει καθημερινά.
Επτά συμπεριφορές που ενδέχεται να δείχνουν συναισθηματική δυσκολία
1. Απότομη μεταβολή στη συμπεριφορά: Ένα παιδί που ήταν κοινωνικό μπορεί να αρχίσει να απομακρύνεται, ενώ ένα ήρεμο παιδί να έχει συχνά ξεσπάσματα θυμού. Οι αιφνίδιες αλλαγές δεν σημαίνουν αναγκαστικά ότι υπάρχει ψυχολογικό πρόβλημα. Αν είναι, ωστόσο, έντονες, διαρκούν ή επηρεάζουν την καθημερινή ζωή, χρειάζεται να διερευνηθούν.
2. Απομάκρυνση από φίλους και οικογένεια: Το παιδί μπορεί να αποφεύγει να βρεθεί με φίλους, να μην θέλει να συμμετέχει σε οικογενειακές δραστηριότητες ή να επιλέγει όλο και περισσότερο τη μοναξιά. Η αλλαγή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία όταν διαφέρει από τον χαρακτήρα και τις συνήθεις συνήθειές του.
3. Διαταραχές στον ύπνο: Η δυσκολία στην έλευση του ύπνου, οι επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες, τα συχνά ξυπνήματα τη νύχτα ή η ασυνήθιστη υπνηλία μπορεί να σχετίζονται με συναισθηματική ένταση, αλλά ενδέχεται να έχουν και άλλες αιτίες. Για τη σωματική ανάπτυξη, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ισορροπία των παιδιών είναι σημαντικός ο επαρκής, ποιοτικός ύπνος.
4. Επαναλαμβανόμενοι πονοκέφαλοι ή κοιλιακοί πόνοι: Το άγχος είναι δυνατό να εκφραστεί και μέσα από σωματικά συμπτώματα. Σε περιόδους έντασης, κάποια παιδιά μπορεί να έχουν πονοκέφαλο, πόνο στην κοιλιά ή ναυτία. Τα συμπτώματα που επανέρχονται, όμως, πρέπει να αξιολογούνται από παιδίατρο και δεν είναι σωστό να αποδίδονται αυτομάτως στην ψυχολογία.
5. Απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που αγαπά: Η διακοπή του παιχνιδιού, της ζωγραφικής ή άλλων αγαπημένων ασχολιών μπορεί να σημαίνει ότι το παιδί περνά μια δύσκολη φάση. Χρειάζεται προσοχή όταν η έλλειψη ενδιαφέροντος επιμένει, ιδίως αν συνυπάρχουν μεταβολές στη διάθεση ή στη συμπεριφορά.
6. Προβλήματα στο σχολείο: Δυσκολία στη συγκέντρωση, χαμηλότερη σχολική επίδοση ή άρνηση για το σχολείο μπορεί να συνδέονται με άγχος, μαθησιακές δυσκολίες, δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους ή άλλους παράγοντες. Και ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού. Η επικοινωνία και η συνεργασία γονέων και εκπαιδευτικών μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση των δυσκολιών του.
7. Έντονη ανάγκη για διαβεβαίωση: Το παιδί μπορεί να ζητά επανειλημμένα επιβεβαίωση ότι οι γονείς το αγαπούν, δεν θα το αφήσουν ή ότι δεν θα συμβεί κάτι κακό. Η αναζήτηση ασφάλειας είναι αναμενόμενη στην παιδική ηλικία. Αν όμως οι ανησυχίες είναι υπερβολικές, επίμονες ή περιορίζουν τις καθημερινές δραστηριότητες, ίσως χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.
Κανένα από τα σημάδια αυτά δεν αρκεί από μόνο του για να τεθεί διάγνωση. Η διάρκεια και η έντασή τους έχουν σημασία, όπως και η ηλικία του παιδιού και ο βαθμός στον οποίο επηρεάζεται η καθημερινή λειτουργικότητά του.
Για ποιους λόγους κάποια παιδιά δεν εκφράζουν όσα νιώθουν
Οι αιτίες μπορεί να διαφέρουν από παιδί σε παιδί. Ορισμένα διστάζουν επειδή φοβούνται ότι θα στενοχωρήσουν τους γονείς τους, ενώ άλλα ανησυχούν πως δεν θα τα καταλάβουν ή ότι θα αντιμετωπίσουν κριτική. Κάποια παιδιά δεν έχουν ακόμη αναπτύξει την ικανότητα να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους, ενώ άλλα χρειάζονται χρόνο μέχρι να νιώσουν εμπιστοσύνη.
Παράγοντες όπως οι απαιτήσεις της σχολικής ζωής, οι εντάσεις στην οικογένεια, ο εκφοβισμός και οι αλλαγές στο περιβάλλον είναι δυνατό να επηρεάσουν επίσης τη συναισθηματική κατάσταση των παιδιών.
Ανασφάλεια μπορεί να προκαλέσουν στο παιδί ένα διαζύγιο, η αλλαγή κατοικίας, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου ή μια σημαντική μεταβολή στην οικογενειακή ζωή, ακόμη κι αν δεν μιλήσει ανοιχτά γι’ αυτό. Ωστόσο, η σιωπή δεν σημαίνει πάντα ότι ένα παιδί είναι δυστυχισμένο: μερικά είναι εκ φύσεως πιο εσωστρεφή και έχουν ανάγκη από προσωπικό χώρο.
Σκοπός δεν είναι να μεταμορφώσουμε τον χαρακτήρα των παιδιών, αλλά να προσέχουμε αν η συμπεριφορά τους αλλάζει σε σχέση με όσα συνηθίζουν.
Με ποιους τρόπους μπορούν οι γονείς να βοηθήσουν το παιδί να μιλήσει
Δεν χρειάζεται κάθε συζήτηση να ξεκινά με ερώτηση· μπορεί να αρκεί η παρουσία του γονιού. Ένα ήσυχο απόγευμα, μια κοινή βόλτα ή λίγος χρόνος για μια δραστηριότητα μαζί προσφέρουν τις κατάλληλες συνθήκες ώστε το παιδί να νιώσει έτοιμο να ανοιχτεί.
Ένας γονιός μπορεί, αντί να επαναλαμβάνει «Τι έχεις;», να πει: «Σε βλέπω λίγο στενοχωρημένο τελευταία. Αν θέλεις να μου μιλήσεις, είμαι εδώ». Έτσι το παιδί δεν πιέζεται να απαντήσει αμέσως, και αυτή είναι μια ουσιαστική διαφορά.
Χρειάζεται, επίσης, να μη χρησιμοποιούνται φράσεις όπως «μην κάνεις έτσι», «δεν έγινε τίποτα» ή «είσαι υπερβολικός». Μια κατάσταση που μοιάζει μικρή στα μάτια ενός ενήλικα μπορεί να είναι πραγματικά δύσκολη για ένα παιδί.
Όταν αποδεχόμαστε το συναίσθημα, δεν σημαίνει πως επιδοκιμάζουμε κάθε αντίδραση. Σημαίνει ότι λαμβάνουμε ως αληθινό για το παιδί αυτό που νιώθει.
Ειδικά στα μικρότερα παιδιά, οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν να εκφραστούν τα συναισθήματα μέσω του παιχνιδιού, της ζωγραφικής ή της αφήγησης ιστοριών.
Το αίσθημα ασφάλειας μπορεί να ενισχυθεί με μια σταθερή καθημερινή ρουτίνα, συνήθειες που το παιδί μπορεί να προβλέψει και ουσιαστικό χρόνο με την οικογένεια.
Ο ρόλος των επαγγελματιών υγείας στην έγκαιρη αναγνώριση
Η φροντίδα της παιδικής υγείας αφορά όχι μόνο τη σωματική ανάπτυξη και την αντιμετώπιση των ασθενειών, αλλά και τις συναισθηματικές και κοινωνικές ανάγκες του παιδιού. Στο πλαίσιο της Παιδιατρικής Νοσηλευτικής, ξεχωριστή βαρύτητα έχουν η παρατήρηση, η επικοινωνία με το παιδί, καθώς και η ενημέρωση και στήριξη της οικογένειας.
Σημαντικά στοιχεία της πρόληψης και της αγωγής υγείας είναι να εντοπίζονται έγκαιρα οι αλλαγές στη συμπεριφορά και να αναζητείται βοήθεια. Σε παιδιατρικές, σχολικές και κοινοτικές δομές, οι νοσηλευτές μπορούν να ενημερώνουν τους γονείς, να αναγνωρίζουν πιθανά σημάδια συναισθηματικής δυσφορίας και να φροντίζουν για την κατάλληλη παραπομπή.
Η νοσηλευτική συμβολή συμπληρώνει την παιδιατρική και την εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας· δεν αντικαθιστά τη διάγνωση, η οποία ανήκει σε αρμόδιο επαγγελματία.
Συχνά, η πρόληψη ξεκινά με προσεκτική παρατήρηση και έγκαιρο εντοπισμό μιας μεταβολής που αλλιώς ενδέχεται να μη γίνει αντιληπτή.
Πότε οι αλλαγές στη συμπεριφορά του παιδιού απαιτούν βοήθεια ειδικού
Αν οι μεταβολές στη συμπεριφορά επιμένουν ή γίνονται εντονότερες, ή επηρεάζουν τον ύπνο, τη διατροφή, τη σχολική ζωή και τις κοινωνικές σχέσεις, χρειάζεται να ζητηθεί καθοδήγηση από παιδίατρο ή αρμόδιο επαγγελματία ψυχικής υγείας για παιδιά.
Η οικογένεια δεν είναι απαραίτητο να περιμένει ώσπου το πρόβλημα να γίνει σοβαρό. Με την έγκαιρη αναγνώριση μιας δυσκολίας, μπορεί να βοηθηθεί το παιδί να βρει τα κατάλληλα εργαλεία για τη διαχείριση των συναισθημάτων του.
Αν ένα παιδί αναφερθεί σε αυτοτραυματισμό ή αυτοκτονία, πρέπει να αξιολογηθεί άμεσα από επαγγελματία υγείας, ανεξάρτητα από τη διάρκεια των συμπτωμάτων. Σε περίπτωση άμεσης απειλής για την ασφάλειά του, χρειάζεται επείγουσα βοήθεια.
Το να ζητήσει μια οικογένεια επαγγελματική στήριξη δεν δείχνει αδυναμία ούτε αποτυχία. Αντίθετα, είναι μια υπεύθυνη κίνηση φροντίδας.
Οικογενειακό περιβάλλον εμπιστοσύνης και ασφάλειας για τα παιδιά
Τα παιδιά δεν περιμένουν από τους γονείς να γνωρίζουν τα πάντα. Έχουν ανάγκη από ανθρώπους που θα τα ακούσουν χωρίς να τα επικρίνουν.
Είναι σημαντικό να ξέρουν πως έχουν το δικαίωμα να κάνουν λάθη, να φοβούνται, να θυμώνουν ή να λυπούνται και πως η αγάπη και η αποδοχή της οικογένειας δεν εξαρτώνται από αυτό.
Η συναισθηματική ασφάλεια καλλιεργείται μέσα από απλές στιγμές της καθημερινότητας: ένα βλέμμα, μια αγκαλιά όταν τη ζητά το παιδί, μια συζήτηση με χρόνο και η βεβαιότητα πως υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να το ακούσει πραγματικά.
Η οικογένεια δεν είναι σε θέση να προφυλάξει ένα παιδί από όλες τις δυσκολίες. Μπορεί, ωστόσο, να διαμορφώσει ένα περιβάλλον όπου θα νιώθει αρκετά ασφαλές για να μιλήσει για όσα το απασχολούν. Συχνά, το ζητούμενο δεν είναι να κάνουμε ένα παιδί να μιλήσει.
Είναι να του καλλιεργήσουμε την ασφάλεια, ώστε να γνωρίζει πως, όταν νιώσει έτοιμο, θα έχει κάποιον να το ακούσει.
Επιστημονικές πηγές
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Anxiety and Depression in Children. Ενημέρωση σχετικά με τις εκδηλώσεις άγχους και κατάθλιψης στην παιδική ηλικία.
American Academy of Pediatrics (AAP) – HealthyChildren.org – HealthyChildren.org. Κατευθύνσεις για την επικοινωνία με τα παιδιά και τον εντοπισμό δυσκολιών ψυχικής υγείας.
World Health Organization (WHO) – Mental Health of Adolescents. Στοιχεία για την ψυχική υγεία, την πρόληψη και τους παράγοντες προστασίας στην εφηβεία.
National Health Service (NHS) – Anxiety Disorders in Children. Πληροφορίες για τα συμπτώματα άγχους στα παιδιά και συμβουλές σχετικά με την αναζήτηση βοήθειας.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/paidi-goneis/otan-to-paidi-den-milaei-gia-osa-niothei-7-simadia-poy-oi-goneis-den-prepei-na-agnooyn/28421
