Το φαινόμενο Baader-Meinhof, γνωστό και ως ψευδαίσθηση συχνότητας, είναι η αίσθηση ότι κάτι που παρατήρησες για πρώτη φορά εμφανίζεται στη συνέχεια παντού γύρω σου. Η γνωστική αυτή προκατάληψη σχετίζεται με δύο μηχανισμούς: την επιλεκτική προσοχή και την προκατάληψη επιβεβαίωσης.
Ο εγκέφαλος επιλέγει ποιες πληροφορίες θα επεξεργαστεί και επικεντρώνεται σε όσες εκλαμβάνει ως σημαντικές. Έτσι, μπορεί να θεωρήσουμε ότι ένα νέο αντικείμενο ή μια έννοια εμφανίζεται συχνότερα απ’ όσο συμβαίνει στην πραγματικότητα. Το φαινόμενο είναι δυνατό να επηρεάσει σημαντικά τις αποφάσεις μας, από τις αγορές μέχρι τις πεποιθήσεις μας.
Δεν είναι δυνατό να αποφύγουμε εντελώς αυτή την τάση, μπορούμε όμως να την προσεγγίζουμε με κριτική σκέψη και ανοιχτό μυαλό.
Έχεις μάθει ποτέ μια νέα λέξη, έχεις ακούσει ένα τραγούδι ή έχεις ανακαλύψει ένα αντικείμενο και ύστερα σου φαίνεται πως το συναντάς παντού; Δεν πρόκειται ούτε για σύμπτωση ούτε για μήνυμα από το σύμπαν. Η εξήγηση είναι πιο ανθρώπινη: το φαινόμενο Baader-Meinhof, που αποκαλείται και ψευδαίσθηση συχνότητας (frequency illusion).
Τι σημαίνει το φαινόμενο Baader-Meinhof;
Η γνωστική αυτή προκατάληψη εμφανίζεται όταν, αφού προσέξεις κάτι για πρώτη φορά, αρχίζεις να το παρατηρείς ξανά και ξανά σε διαφορετικά σημεία. Δεν αυξάνεται στην πραγματικότητα η συχνότητά του· απλώς εσύ αποκτάς μεγαλύτερη ευαισθησία σε αυτό.
Η εμπειρία αυτή εξηγείται από δύο γνωστικές λειτουργίες:
- Επιλεκτική προσοχή: ο εγκέφαλός σου στρέφεται σε ορισμένες πληροφορίες.
- Προκατάληψη επιβεβαίωσης: τείνεις να ενισχύεις όσα ήδη πιστεύεις ή έχεις ήδη προσέξει.
Πώς προέκυψε το όνομα Baader-Meinhof;
Η ονομασία συνδέθηκε με έναν αναγνώστη εφημερίδας στη Μινεσότα. Αφού διάβασε για την τρομοκρατική οργάνωση Baader-Meinhof, που έδρασε τη δεκαετία του ’70, άρχισε να συναντά αναφορές της παντού. Ο όρος «κόλλησε», αν και σήμερα οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν την ονομασία ψευδαίσθηση συχνότητας.
Πώς επεξεργάζεται ο εγκέφαλος τις πληροφορίες;
Ο εγκέφαλος αδυνατεί να επεξεργαστεί κάθε τι που συμβαίνει γύρω μας, γι’ αυτό και φιλτράρει τα δεδομένα, δίνοντας βάρος σε όσα θεωρεί «σημαντικά». Μόλις κάτι κεντρίσει την προσοχή μας, είτε είναι ένα νέο θέμα είτε ένα χρώμα, μια λέξη ή ένα μοντέλο αυτοκινήτου, μπορούμε πλέον να το αναγνωρίζουμε ευκολότερα και συχνότερα.
Η διαδικασία, με απλά λόγια:
- Αποκτάς μια νέα πληροφορία.
- Αρχίζεις να την προσέχεις περισσότερο λόγω της επιλεκτικής προσοχής.
- Τη συναντάς ξανά και ξανά και αυτό ενδυναμώνει την εντύπωση ότι βρίσκεται παντού — πρόκειται για την προκατάληψη επιβεβαίωσης.
Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, ο εγκέφαλος κάνει ένα «mental tally», σαν να καταγράφει νοερά πόσες φορές βλέπουμε κάτι. Έτσι δημιουργείται η εντύπωση ότι είναι πιο διαδεδομένο απ’ όσο είναι στην πραγματικότητα.
Παραδείγματα του φαινομένου στην καθημερινή ζωή
- Αναζητάς για αγορά ένα συγκεκριμένο μοντέλο αυτοκινήτου και ξαφνικά το βλέπεις σε κάθε φανάρι.
- Μαθαίνεις έναν όρο, όπως το «gaslighting», και μετά συναντάς τη λέξη παντού στα social media.
- Ακούς από κάποιον μια θεωρία ή μια τάση και νιώθεις ότι εμφανίζεται σε κάθε άρθρο και συζήτηση.
Συχνά, η εντύπωση αυτή δυναμώνει εξαιτίας των αλγορίθμων στα social media. Οι πλατφόρμες προτείνουν περισσότερο περιεχόμενο σχετικό με όσα έχεις ήδη παρακολουθήσει ή στα οποία έχεις πατήσει «μου αρέσει».
Πώς επηρεάζει το φαινόμενο τις αποφάσεις μας;
Ναι, η επίδραση μπορεί να είναι σημαντική. Αν πιστέψεις ότι κάτι έχει μεγαλύτερη διάδοση ή σημασία απ’ όση έχει πραγματικά, είναι πιθανό να επηρεαστούν:
- Οι επιλογές σου όταν αγοράζεις κάτι
- Οι πεποιθήσεις σου
- Η αντίληψή σου για όσα θεωρούνται «φυσιολογικά» ή «δημοφιλή»
- Ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι τις ειδήσεις ή τις κοινωνικές ομάδες
Σε πιο σοβαρές περιστάσεις, η προκατάληψη μπορεί να τροφοδοτήσει στερεότυπα ή να μας παγιδεύσει σε συγκεκριμένες αντιλήψεις, καθώς παραβλέπουμε δεδομένα που δεν συμφωνούν με τις αρχικές μας εντυπώσεις.
Γίνεται να αποφύγουμε την ψευδαίσθηση συχνότητας;
Δεν μπορούμε να την αποτρέψουμε πλήρως, καθώς αποτελεί φυσικό τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου.
Υπάρχουν, ωστόσο, τρόποι να την αντιμετωπίζεις με μεγαλύτερη επίγνωση:
- Αναγνώρισε πότε συμβαίνει: Αν κάτι μοιάζει να βρίσκεται παντού, αναρωτήσου «Μήπως απλώς το έμαθα πρόσφατα;»
- Δώσε χώρο σε διαφορετικές απόψεις: Απόφυγε να περιοριστείς σε μία μόνο εκδοχή της αλήθειας.
- Έλεγχε από πού ενημερώνεσαι: Η χρήση ενός μόνο καναλιού ή πλατφόρμας μπορεί να σε εκθέσει σε φίλτρα και αλγόριθμους που ενισχύουν την ψευδαίσθηση.
- Δείξε περιέργεια αντί για βεβαιότητα: Αντί να πεις «αυτό είναι σίγουρα έτσι», μπορείς να σκεφτείς «είναι ενδιαφέρον που το βλέπω τόσο συχνά, ας το ψάξω λίγο παραπάνω».
Ο εγκέφαλος φιλτράρει τις πληροφορίες και ενισχύει όσα έχουμε ήδη προσέξει ή θεωρήσει σωστά. Η κατανόηση του φαινομένου δεν σημαίνει ότι πρέπει να πάψουμε να εμπιστευόμαστε τις αισθήσεις μας· μας υπενθυμίζει, όμως, την αξία της κριτικής σκέψης.
Σε λίγα λόγια
- Με τον όρο φαινόμενο Baader-Meinhof, γνωστό και ως ψευδαίσθηση συχνότητας, περιγράφεται η αίσθηση ότι, αφού προσέξεις κάτι για πρώτη φορά, αρχίζεις να το συναντάς παντού.
- Η επιλεκτική προσοχή και η προκατάληψη επιβεβαίωσης συμβάλλουν σε αυτή την εμπειρία, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και κρίνουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας.
- Καθώς ο εγκέφαλος διαχωρίζει τις πληροφορίες και στρέφεται σε όσες κρίνει σημαντικές, μπορεί να ενισχυθεί η εντύπωση ότι ένα νέο αντικείμενο εμφανίζεται συχνότερα απ’ ό,τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.
- Η επίδραση του φαινομένου είναι δυνατόν να φανεί στις καταναλωτικές αποφάσεις και στις πεποιθήσεις μας, οδηγώντας στη διαμόρφωση στερεοτύπων.
- Για να το αντιμετωπίσουμε, χρειάζεται να σκεφτόμαστε κριτικά και με ανοιχτό μυαλό, εντοπίζοντας πότε εμφανίζεται και εξετάζοντας αν η αντίληψή μας ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/sigoyra-to-echeis-viosei-apokalyptoyme-to-mystiriodes-fainomeno-baader-meinhof/16046
