Καρδιακή νόσος στις γυναίκες: Τα σημάδια, οι παράγοντες κινδύνου και όσα χρειάζεται να γνωρίζετε

Η Hayley Martin δεν έχει πιει ποτέ αλκοόλ ούτε έχει καπνίσει. Τρέφεται υγιεινά και έχει δραστήριο τρόπο ζωής, με γιόγκα, ποδηλασία, ιππασία και συμμετοχή σε μαραθωνίους.

Ωστόσο, πριν από δύο χρόνια, σε έναν τυπικό προληπτικό έλεγχο, διαπίστωσε ότι είχε πολύ υψηλή χοληστερόλη, κάτι που αύξανε τον κίνδυνο καρδιοπάθειας.

Ειδικότερα, είχε αυξημένα επίπεδα της επιβλαβούς χοληστερόλης λιποπρωτεΐνης χαμηλής πυκνότητας (LDL), της «κακής» χοληστερόλης, η οποία συσσωρεύεται στις αρτηρίες και μπορεί να εμποδίσει τη ροή του αίματος προς την καρδιά.

«Δεν έτρωγα ποτέ πρόχειρο φαγητό, οπότε οι γιατροί είπαν ότι μάλλον οφείλεται απλώς σε γενετικούς παράγοντες», λέει η 56χρονη Hayley, η οποία φροντίζει σε πλήρη απασχόληση τους ηλικιωμένους γονείς της. Είναι παντρεμένη με τον Peter, 61 ετών, συνταξιούχο οδηγό φορτηγού.

Διαπιστώθηκε επίσης ότι είχε εμφανίσει κολπικό πτερυγισμό, δηλαδή επεισόδια ακανόνιστων καρδιακών παλμών, τα οποία μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου.

«Συνήθως οι παλμοί μου είναι πολύ χαμηλοί, περίπου 37 το λεπτό», λέει η Hayley, από το Cheshire της Αγγλίας.

«Όμως ξαφνικά εκτοξεύτηκαν στους 300. Ήταν τρομακτικό».

Η ιστορία της μπορεί να λειτουργήσει ως προειδοποίηση για εκατομμύρια γυναίκες σε όλο τον κόσμο: η καρδιοπάθεια δεν είναι πάθηση που αφορά κυρίως τους άνδρες.

Στην πραγματικότητα, παραμένει η κυριότερη αιτία θανάτου στις γυναίκες κάθε ηλικίας στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ, ξεπερνώντας ακόμη και τον καρκίνο του μαστού.

Παρότι περισσότεροι άνδρες εμφανίζουν καρδιακά προβλήματα, ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες είναι πιθανότερο να πεθάνουν από αυτά, εν μέρει επειδή τα συμπτώματά τους συχνά αποδίδονται σε άλλες αιτίες.

Η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία (American Heart Association) προειδοποιεί ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να υποδιαγιγνώσκονται και να λαμβάνουν ανεπαρκή θεραπεία για καρδιοπάθειες, ενώ εκπροσωπούνται λιγότερο στις κλινικές δοκιμές.

«Υπάρχει πραγματικό χάσμα μεταξύ των φύλων», λέει ο καθηγητής Raj Thakkar, πρώην πρόεδρος της Εταιρείας Καρδιαγγειακών Νοσημάτων στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα (Primary Care Cardiovascular Disease Society).

Στο μεταξύ, η χοληστερόλη της Hayley έχει μειωθεί με καθημερινή λήψη στατίνης. Τα δύο επεισόδια κολπικού πτερυγισμού που έχει παρουσιάσει παρακολουθούνται, αλλά προς το παρόν δεν χρειάζονται θεραπεία.

Η ίδια επιμένει ότι οι γυναίκες παντού πρέπει να ενημερωθούν καλύτερα για τους καρδιακούς κινδύνους τους.

«Δεν θεωρείται γυναικεία πάθηση και, επιπλέον, οι γυναίκες συχνά βάζουν τον εαυτό τους τελευταίο όταν υπάρχουν άλλοι που χρειάζονται φροντίδα. Πρέπει να αντιμετωπίζουμε πιο σοβαρά τις καρδιοπάθειες στις γυναίκες».

Γιατί, λοιπόν, η καρδιοπάθεια αποτελεί τόσο μεγάλο κίνδυνο ακόμη και για γυναίκες που δείχνουν υγιείς και τι μπορείτε να κάνετε για να μειώσετε τις πιθανότητες εμφάνισής της;

Λεπτή και σε καλή φυσική κατάσταση; Μπορεί και πάλι να κινδυνεύετε

Πολλές γυναίκες που φαίνονται υγιείς εκπλήσσονται όταν μαθαίνουν ότι έχουν έναν ή περισσότερους παράγοντες κινδύνου για καρδιοπάθεια, όπως υψηλή χοληστερόλη ή αρτηριακή πίεση.

Η αυξημένη χοληστερόλη μπορεί να φράξει τις αρτηρίες, ενώ η υψηλή αρτηριακή πίεση επιβαρύνει συνεχώς τα εσωτερικά τοιχώματα των αρτηριών. Αυτό μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή, να στενέψει τα αγγεία και να περιορίσει τη ροή του αίματος προς την καρδιά.

«Δεν μπορείτε να κοιτάξετε κάποιον που είναι λεπτός και να υποθέσετε ότι έχει χαμηλούς παράγοντες κινδύνου», λέει η δρ Laura Corr, σύμβουλος καρδιολόγος στο Λονδίνο.

«Τα δεδομένα δείχνουν επίσης ότι η καρδιοπάθεια αναγνωρίζεται πολύ πιο αργά στις γυναίκες».

Η γενετική επηρεάζει επίσης σημαντικά τον κίνδυνο καρδιοπάθειας τόσο στις γυναίκες όσο και στους άνδρες, προσθέτει.

Πώς αυξάνεται ο κίνδυνος μετά την εμμηνόπαυση

Τα οιστρογόνα που παράγονται από τις ωοθήκες συμβάλλουν στην προστασία της καρδιάς, καθώς ρυθμίζουν τη χοληστερόλη και διατηρούν τα αιμοφόρα αγγεία εύκαμπτα και υγιή, σύμφωνα με την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία.

Μετά την εμμηνόπαυση, όταν σταματά η παραγωγή οιστρογόνων, οι καρδιοπάθειες γίνονται συχνότερες. Οι γυναίκες συχνά παίρνουν βάρος, η χοληστερόλη και η αρτηριακή τους πίεση αυξάνονται και ο οργανισμός γίνεται λιγότερο αποτελεσματικός στη διαχείριση του σακχάρου. Έτσι αυξάνεται ο κίνδυνος διαβήτη τύπου 2, ο οποίος συμβάλλει στην καρδιοπάθεια προκαλώντας βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία.

Μελέτη στις ΗΠΑ με περισσότερες από 10.000 γυναίκες, που δημοσιεύθηκε τον Μάιο στο Journal of the American College of Cardiology, διαπίστωσε ότι όσες περνούν πρόωρη εμμηνόπαυση, πριν από τα 45, έχουν 40% περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν καρδιοπάθεια σε σύγκριση με όσες την περνούν αργότερα.

Ωστόσο, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η ορμονική θεραπεία υποκατάστασης (HRT) δεν αποτελεί λύση όταν χορηγείται ειδικά για την καρδιοπάθεια, καθώς μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο θρόμβων αίματος. Αυτό είναι πιθανότερο με τα χάπια παρά με τα επιθέματα ή τα τζελ, τα οποία απορροφώνται από το δέρμα και παρακάμπτουν το ήπαρ.

«Η έκθεση στις ορμόνες πριν από την εμμηνόπαυση μπορεί να προσφέρει κάποια προστασία», λέει η δρ Corr. «Όμως δεν συνταγογραφούμε HRT για την καρδιοπάθεια στις γυναίκες».

Γιατί οι γυναίκες χρειάζονται περισσότερη «καλή» χοληστερόλη

Η χοληστερόλη διακρίνεται στην «καλή», δηλαδή τη λιποπρωτεΐνη υψηλής πυκνότητας (HDL), και την «κακή», την LDL.

Η HDL μπορεί να προστατεύει από την καρδιοπάθεια και στα δύο φύλα, καθώς συλλέγει την περίσσεια χοληστερόλης από το αίμα και τη μεταφέρει πίσω στο ήπαρ, όπου διασπάται και απομακρύνεται ως απόβλητο.

Η LDL, αντίθετα, προσκολλάται στο εσωτερικό των αρτηριών και συμβάλλει στον σχηματισμό εναποθέσεων (πλακών). Οι πλάκες μπορεί να αποκολληθούν και να προκαλέσουν απόφραξη, διακόπτοντας την παροχή αίματος στην καρδιά ή στον εγκέφαλο και οδηγώντας σε έμφραγμα ή εγκεφαλικό επεισόδιο.

Για να περιοριστούν οι βλάβες στις αρτηρίες, τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) συστήνουν στους ενήλικες να διατηρούν την LDL περίπου στα 100 mg/dL (χιλιοστόγραμμα ανά δεκατόλιτρο αίματος).

Για την HDL, όμως, τα συνιστώμενα επίπεδα διαφέρουν στις γυναίκες. Σύμφωνα με το CDC, οι γυναίκες θα πρέπει να έχουν τουλάχιστον 50 mg/dL, έναντι 40 mg/dL για τους άνδρες.

Αυτό συμβαίνει επειδή οι γυναίκες έχουν φυσιολογικά υψηλότερα επίπεδα HDL από τους άνδρες, λόγω της επίδρασης των οιστρογόνων. Τα οιστρογόνα αναστέλλουν τη δράση ενός ενζύμου, της ηπατικής λιπάσης, που συμβάλλει στη διάσπαση και την απομάκρυνση της HDL από το αίμα.

Μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες με HDL κάτω από 50 mg/dL αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο καρδιοπάθειας.

Για να αυξήσετε την HDL, μπορείτε να:

• Χάσετε βάρος, αν είστε υπέρβαρη.
• Ασκείστε τακτικά και έντονα, σε επίπεδο που να μην μπορείτε να συνομιλήσετε κατά τη διάρκεια της άσκησης.
• Περιορίσετε τα τρόφιμα με τρανς λιπαρά, όπως κέικ, μπισκότα και πίτες.
• Αντικαταστήσετε τους λευκούς υδατάνθρακες με προϊόντα ολικής άλεσης.

Μην πανικοβάλλεστε αν η «κακή» χοληστερόλη είναι υψηλή

Οι ειδικοί λένε ότι, όταν οι γυναίκες δεν έχουν άλλους παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου, όπως ισχυρό οικογενειακό ιστορικό καρδιοπάθειας σε νεαρή ηλικία, υψηλή αρτηριακή πίεση ή διαβήτη τύπου 2, η αυξημένη LDL από μόνη της είναι απίθανο να αλλάξει δραστικά τις πιθανότητες εμφράγματος ή εγκεφαλικού.

«Αν μια γυναίκα έχει υγιές βάρος, δεν καπνίζει, ακολουθεί ισορροπημένη διατροφή και ασκείται τακτικά, πιθανότατα δεν θα θεραπεύαμε καν ένα αυξημένο επίπεδο LDL», λέει ο Naveed Sattar, καθηγητής καρδιομεταβολικής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης.

«Το γεγονός είναι ότι μπορεί να διατρέχει μικρότερο κίνδυνο [εμφράγματος ή εγκεφαλικού] από κάποιον άλλο που έχει φυσιολογική LDL αλλά πολλούς άλλους καρδιακούς παράγοντες κινδύνου. Δεν είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να εξετάζουμε την LDL μεμονωμένα».

Ποια άλλα λιπίδια χρειάζεται να προσέχετε

Εκτός από την LDL, υπάρχουν και άλλα επιβλαβή λιπίδια στο αίμα. Τα τριγλυκερίδια, για παράδειγμα, τα οποία μετρώνται στις εξετάσεις χοληστερόλης, μπορούν επίσης να βλάψουν τα αιμοφόρα αγγεία και να αυξήσουν τον κίνδυνο καρδιοπάθειας.

Η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία αναφέρει ότι υγιές επίπεδο τριγλυκεριδίων είναι κάτω από 150 mg/dL, είτε η εξέταση γίνεται με νηστεία είτε χωρίς.

Εξέταση μετά από νηστεία, που συνήθως απαιτεί αποχή από το φαγητό για 8 έως 12 ώρες, μπορεί να συστηθεί αν τα αρχικά αποτελέσματα είναι ασυνήθιστα υψηλά.

Σημάδια ότι η χοληστερόλη σας μπορεί να είναι υψηλή

Οι εξετάσεις αίματος μετρούν με ακρίβεια τη χοληστερόλη, αλλά μερικές φορές υπάρχουν και εξωτερικές ενδείξεις αυξημένων επιπέδων.

Η ξανθελάσμα, κίτρινες προεξοχές πάνω ή κοντά στα βλέφαρα, είναι μία από αυτές, σύμφωνα με ευρήματα που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο της Αμερικανικής Ακαδημίας Οφθαλμολογίας το 2025. Θεωρείται ότι εμφανίζεται όταν χοληστερόλη διαρρέει από μικρά αιμοφόρα αγγεία γύρω από το μάτι.

Έρευνα σε 17.000 ασθενείς διαπίστωσε ότι σχεδόν το 50% όσων είχαν ξανθελάσματα είχαν υψηλή χοληστερόλη, έναντι 39% στην ομάδα ελέγχου.

Χρειάζονται οι γυναίκες διαφορετικά όρια αρτηριακής πίεσης;

Σύμφωνα με την Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία, υγιής μέτρηση αρτηριακής πίεσης είναι κάτω από 120/80 mmHg. Ορισμένες έρευνες, όμως, δείχνουν ότι το όριο για την υψηλή αρτηριακή πίεση ίσως θα έπρεπε να είναι χαμηλότερο στις γυναίκες από ό,τι στους άνδρες.

Μελέτη του 2021 στο περιοδικό Circulation, στην οποία συμμετείχαν 28.000 άνδρες και γυναίκες και η οποία διήρκεσε 28 χρόνια, διαπίστωσε ότι οι γυναίκες με συστολική πίεση, δηλαδή την υψηλότερη ένδειξη, από 100 έως 109 είχαν κίνδυνο καρδιαγγειακής νόσου αντίστοιχο με εκείνον των ανδρών με συστολική πίεση από 130 έως 139, τιμές που θεωρούνται υπέρταση.

Ένας λόγος μπορεί να είναι ότι τα αιμοφόρα αγγεία των γυναικών έχουν μικρότερη διάμετρο από εκείνα των ανδρών και ενδέχεται να αντέχουν λιγότερο την ίδια πίεση, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται προβλήματα σε χαμηλότερα επίπεδα αρτηριακής πίεσης.

Ερευνητές στο Ινστιτούτο Καρδιάς Smidt του Cedars-Sinai στο Λος Άντζελες ανέφεραν ότι τα ευρήματά τους υποδεικνύουν πως το ιδανικό ανώτατο όριο για τις γυναίκες θα πρέπει να είναι 110 και όχι 120.

Σε δεύτερη μελέτη, το 2023, η ίδια ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι ο κίνδυνος θανάτου των γυναικών από καρδιοπάθεια αυξανόταν όταν η συστολική πίεση ήταν κατά 12 μονάδες χαμηλότερη από την αντίστοιχη τιμή στους άνδρες.

Ωστόσο, μεγάλοι οργανισμοί, όπως η Αμερικανική Καρδιολογική Εταιρεία, αναφέρουν ότι δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να υποστηριχθούν διαφορετικές οδηγίες αρτηριακής πίεσης ανάλογα με το φύλο.

Η υγιεινή διατροφή μπορεί να μην αρκεί

Και στα δύο φύλα, η αντικατάσταση των λιπαρών τροφίμων με μεσογειακή διατροφή, πλούσια σε ελαιόλαδο, ψάρια, φρούτα και λαχανικά, μπορεί να μειώσει την «κακή» χοληστερόλη.

Ωστόσο, συνήθως υπάρχει όριο στο πόσο μπορεί να επιτευχθεί με αυτόν τον τρόπο: η μείωση δεν ξεπερνά κατά κανόνα περίπου το 10%, λέει ο καθηγητής Sattar.

Για περαιτέρω μείωση απαιτείται σχεδόν πάντα η λήψη φαρμάκων που μειώνουν τη χοληστερόλη, συχνά στατινών.

«Μπορείτε να μειώσετε τον καρδιαγγειακό σας κίνδυνο ακολουθώντας διατροφή με περισσότερες φυτικές ίνες και λιγότερη ζάχαρη και λιπαρά», λέει ο καθηγητής Sattar.

Η βρόμη περιέχει διαλυτές φυτικές ίνες, που ονομάζονται β-γλυκάνες. Σχηματίζουν ένα τζελ στο έντερο, το οποίο μειώνει την ποσότητα χοληστερόλης που απορροφάται στο αίμα.

Οι μελέτες, ωστόσο, δείχνουν ότι χρειάζονται 3 γραμμάρια β-γλυκανών την ημέρα για να υπάρξει το επιθυμητό όφελος για την καρδιά. Μια συνηθισμένη μερίδα 40 γραμμαρίων βρόμης περιέχει περίπου 1,4 έως 2 γραμμάρια, δηλαδή περίπου τη μισή ποσότητα από την απαιτούμενη.

Άλλες καλές πηγές είναι τα μανιτάρια shiitake, το γάλα βρόμης και τα συμπληρώματα β-γλυκανών.

Το στρες αποτελεί μεγαλύτερο προειδοποιητικό σημάδι για τις γυναίκες

Το χρόνιο στρες, όπως η ανησυχία για την εργασία ή τα οικονομικά, επιβαρύνει την ευεξία όλων.

Ωστόσο, μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να είναι πιο επιβλαβές για την καρδιακή υγεία των γυναικών.

Μελέτη του 2014 στο Πανεπιστήμιο Duke στις ΗΠΑ εξέτασε 310 ενήλικες με καρδιοπάθεια σε συνθήκες στρες. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα που δημοσιεύθηκαν στο Journal of the American College of Cardiology, οι γυναίκες ήταν πιθανότερο να εμφανίσουν μειωμένη ροή αίματος προς την καρδιά και αυξημένη συσσώρευση αιμοπεταλίων, δηλαδή πήξη του αίματος.

Και τα δύο αποτελούν παράγοντες κινδύνου για δυνητικά θανατηφόρο έμφραγμα.

Το στρες μπορεί επίσης να πυροδοτήσει μια συχνά θανατηφόρα καρδιακή πάθηση, τον αυτόματο διαχωρισμό στεφανιαίας αρτηρίας (SCAD), κατά τον οποίο ο καρδιακός μυς υφίσταται βλάβη ύστερα από ξαφνική ρήξη ή τραυματισμό.

Έντονο σωματικό ή συναισθηματικό στρες, όπως η άρση βαρών ή η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, προκαλεί απότομη αύξηση των ορμονών του στρες, η οποία μπορεί να ασκήσει μεγάλη πίεση στα εύθραυστα τοιχώματα των αρτηριών.

Οι γυναίκες, συχνά νεαρής ή μέσης ηλικίας, αντιστοιχούν έως και στο 90% των περιστατικών SCAD, καθώς τα αιμοφόρα αγγεία στην καρδιά και γύρω από αυτή μπορεί να είναι μικρότερα και πιο ευαίσθητα από εκείνα των ανδρών.

Η SCAD αποτελεί την κυριότερη αιτία εμφραγμάτων σε γυναίκες χωρίς άλλους σημαντικούς παράγοντες κινδύνου, όπως υψηλή αρτηριακή πίεση, αυξημένη χοληστερόλη ή διαβήτη τύπου 2.

Τα συμπτώματά της μοιάζουν πολύ με εκείνα ενός συνηθισμένου εμφράγματος: πιεστικός, οξύς ή καυστικός πόνος στο στήθος και στα χέρια.

Η Hayley υπέστη SCAD όταν ήταν μόλις 39 ετών.

«Δεν είχα πόνο στο στήθος. Αντίθετα, ήταν σαν κάποιος να μου έσφιγγε δυνατά το σαγόνι. Ίδρωνα υπερβολικά και ένιωθα, όπως μπορώ μόνο να το περιγράψω, ότι κάτι πολύ κακό επρόκειτο να συμβεί», είπε.

«Κάλεσα το 999 και όταν έφτασαν οι διασώστες και είδαν μια 39χρονη γυναίκα στο πάτωμα, νομίζω ότι υπέθεσαν πως πάθαινα κρίση πανικού. Μου είπαν να σηκωθώ».

Όταν, όμως, την συνέδεσαν με το ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ), που μετρά την ηλεκτρική δραστηριότητα της καρδιάς, άλλαξαν αμέσως προτεραιότητες.

«Ξαφνικά ήταν ξεκάθαρο ότι επρόκειτο για επείγον περιστατικό», λέει η Hayley. «Με μετέφεραν με αναμμένους φάρους κατευθείαν στα επείγοντα».

Οι γιατροί είπαν ότι η αιτία ήταν ένα μυστήριο.

Τα συμπτώματα εμφράγματος που παρατηρούνται στις γυναίκες

Ο ιστότοπος του NHS περιγράφει ως βασικό σύμπτωμα εμφράγματος τον «πόνο στο στήθος, που μπορεί να μοιάζει με πίεση ή σφίξιμο». Ορισμένες μελέτες, όμως, δείχνουν ότι πάνω από το 40% των γυναικών δεν αισθάνονται αυτό το σύμπτωμα.

Αντί γι’ αυτό, πολλές αισθάνονται ενόχληση, πόνο ή σφίξιμο στο σαγόνι, τον λαιμό, τους ώμους ή το πάνω μέρος της πλάτης. Ακόμη και ο πόνος στην κοιλιά μπορεί να υποδηλώνει έμφραγμα, καθώς ο εγκέφαλος μπορεί να ερμηνεύσει λανθασμένα την προέλευση των σημάτων πόνου. Τα αισθητικά νεύρα της καρδιάς και του στομάχου βρίσκονται πολύ κοντά μεταξύ τους. Πρόκειται για ένα από τα «σιωπηλά» συμπτώματα εμφράγματος που παρατηρούνται συχνότερα στις γυναίκες, αν και δεν είναι σαφές το γιατί.

Ενώ η κλασική εικόνα εμφράγματος στους άνδρες είναι η ξαφνική έναρξη έντονου πόνου, μελέτες δείχνουν ότι σε ορισμένες γυναίκες τα πρώτα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν αρκετές εβδομάδες πριν από το επείγον περιστατικό.

Μελέτη του 2003 σε 500 γυναίκες από το Πανεπιστήμιο του Αρκάνσας, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Circulation, διαπίστωσε ότι το 80% είχε τουλάχιστον ένα σύμπτωμα τέσσερις εβδομάδες ή περισσότερο πριν λάβει θεραπεία για έμφραγμα.

«Οι άνδρες έχουν συχνότερα πόνο στο στήθος και στο χέρι, ενώ στις γυναίκες ο πόνος εντοπίζεται συχνά στην πλάτη και στους ώμους», λέει ο καθηγητής Sattar.

Αν έχετε συμπτώματα που μπορεί να σχετίζονται με καρδιοπάθεια ή ανησυχείτε για τον κίνδυνό σας, συζητήστε με τον γιατρό σας πριν πάρετε αποφάσεις για εξετάσεις ή θεραπεία.