Κρυφές αλλαγές στο ανοσοποιητικό σύστημα μπορεί να εμφανιστούν έως και 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση φλεγμονώδους νόσου του εντέρου (IBD), σύμφωνα με νέα ευρήματα που παρουσιάστηκαν στο UEG Week 2026. Συγκεκριμένα μοτίβα αντισωμάτων στο αίμα θα μπορούσαν μελλοντικά να βοηθήσουν τους γιατρούς να εντοπίζουν άτομα με αυξημένο κίνδυνο, αλλά και να προβλέπουν πόσο σοβαρή μπορεί να γίνει η νόσος.
Ο όρος φλεγμονώδης νόσος του εντέρου περιλαμβάνει χρόνιες παθήσεις, όπως η νόσος του Crohn (CD) και η ελκώδης κολίτιδα (UC), οι οποίες προκαλούν επίμονη φλεγμονή στον πεπτικό σωλήνα. Αναπτύσσονται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα αντιδρά με μη φυσιολογικό τρόπο, συμβάλλοντας στη φλεγμονή και τη βλάβη του εντέρου.
Οι επιστήμονες θεωρούν όλο και περισσότερο ότι η IBD αρχίζει να αναπτύσσεται χρόνια πριν από την επίσημη διάγνωσή της. Ωστόσο, οι αλλαγές στο ανοσοποιητικό σύστημα που συμβαίνουν σε αυτή την πρώιμη, κατά κανόνα αφανή περίοδο δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς.
Αλλαγές στο ανοσοποιητικό έως και μία δεκαετία πριν από τη διάγνωση
Για να διερευνήσουν τι συμβαίνει πριν από τη διάγνωση της IBD, οι ερευνητές εξέτασαν 2.000 δείγματα ορού αίματος από 500 άτομα. Μεταξύ των συμμετεχόντων ήταν 200 άτομα που εμφάνισαν τελικά νόσο του Crohn, 200 που εμφάνισαν ελκώδη κολίτιδα και 100 υγιή άτομα αντίστοιχης ηλικίας και φύλου.
Υπήρχαν διαθέσιμα δείγματα από τη στιγμή της διάγνωσης, καθώς και από περίπου δύο, τέσσερα και 10 χρόνια νωρίτερα. Έτσι, οι ερευνητές μπόρεσαν να εξετάσουν αναδρομικά μια δεκαετία ανοσολογικής δραστηριότητας και να εντοπίσουν αλλαγές που είχαν εμφανιστεί πριν αναγνωριστούν οι παθήσεις.
Η ερευνητική ομάδα ανέλυσε τις αντιδράσεις αντισωμάτων σε περίπου 357.000 αντιγόνα που σχετίζονται με βακτήρια, ιούς, τρόφιμα και το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα. Τα αντιγόνα είναι ουσίες που αναγνωρίζει και στις οποίες μπορεί να αντιδρά το ανοσοποιητικό σύστημα, ενώ τα αντισώματα είναι πρωτεΐνες που παράγονται από αυτό και βοηθούν στον εντοπισμό συγκεκριμένων στόχων.
Στα 2.000 δείγματα, οι ερευνητές εντόπισαν συνολικά 123.980 διαφορετικά αντισώματα.
Παρατηρήθηκε ότι τα άτομα που εμφάνισαν αργότερα νόσο του Crohn ή ελκώδη κολίτιδα είχαν σημαντικά μικρότερη ποικιλία αντισωμάτων σε σύγκριση με τους υγιείς συμμετέχοντες. Με άλλα λόγια, το ανοσοποιητικό τους σύστημα παρουσίαζε πιο περιορισμένο εύρος αντιδράσεων. Χαρακτηριστικές αλλαγές ήταν ανιχνεύσιμες και στις δύο παθήσεις έως και 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση.
Διαφορετικά μοτίβα αντισωμάτων στη νόσο του Crohn και την ελκώδη κολίτιδα
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι η νόσος του Crohn και η ελκώδης κολίτιδα συνδέονταν με διαφορετικά ανοσολογικά μοτίβα.
Στα άτομα που εμφάνισαν αργότερα νόσο του Crohn, οι αντιδράσεις αντισωμάτων έναντι των ερπητοϊών και της βακτηριακής φλαγγελίνης ήταν αυξημένες. Η φλαγγελίνη είναι πρωτεΐνη που αποτελεί μέρος των δομών που μοιάζουν με ουρά και χρησιμοποιούν ορισμένα βακτήρια για να κινούνται.
Οι αυξημένες αυτές αντιδράσεις ήταν ιδιαίτερα εμφανείς σε όσους εμφάνισαν τελικά περίπλοκη νόσο του Crohn ή νόσο που επηρέαζε τον ειλεό, το τελικό τμήμα του λεπτού εντέρου.
Ταυτόχρονα, οι αντιδράσεις αντισωμάτων έναντι ενθυλακωμένων βακτηρίων μειώνονταν σταδιακά όσο πλησίαζε η διάγνωση. Τα βακτήρια αυτά περιβάλλονται από προστατευτικό εξωτερικό περίβλημα, το οποίο μπορεί να τα βοηθά να αποφεύγουν την άμυνα του οργανισμού.
Στα άτομα που εμφάνισαν αργότερα ελκώδη κολίτιδα παρατηρήθηκε κάπως διαφορετικό μοτίβο: οι αντιδράσεις αντισωμάτων έναντι των ερπητοϊών και των αυτοαντιγόνων αυξάνονταν, ενώ οι αντιδράσεις έναντι ενθυλακωμένων παθογόνων μειώνονταν. Αυτοαντιγόνα είναι συστατικά των ιστών του ίδιου του οργανισμού, τα οποία μπορεί λανθασμένα να γίνουν στόχος ανοσολογικής αντίδρασης.
Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα υφίσταται μετρήσιμες αλλαγές πολλά χρόνια πριν από τη διάγνωση της φλεγμονώδους νόσου του εντέρου.
Η τεχνητή νοημοσύνη εντοπίζει τον κίνδυνο χρόνια νωρίτερα
Στη συνέχεια, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μηχανική μάθηση, μια μορφή τεχνητής νοημοσύνης που εντοπίζει μοτίβα σε σύνθετα δεδομένα, για να εξετάσουν αν οι συγκεκριμένες υπογραφές αντισωμάτων μπορούσαν να διακρίνουν τα άτομα που θα εμφάνιζαν τελικά IBD από τους υγιείς συμμετέχοντες.
Τα αποτελέσματα ήταν ενθαρρυντικά. Με βάση τα μοτίβα αντισωμάτων στο αίμα έως και 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση, τα μοντέλα διέκριναν τα μελλοντικά περιστατικά νόσου του Crohn από τους υγιείς συμμετέχοντες με AUC 0,90. Για την ελκώδη κολίτιδα, η αντίστοιχη τιμή ήταν 0,84.
Το AUC είναι μέτρο της ικανότητας ενός μοντέλου να ξεχωρίζει δύο ομάδες. Τιμή 0,5 αντιστοιχεί σε επίδοση ίδια με την τυχαία πρόβλεψη, ενώ το 1,0 σημαίνει τέλειο διαχωρισμό.
Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι τα μοτίβα αντισωμάτων μπορούσαν να βοηθήσουν στη διάκριση των ατόμων που θα εμφάνιζαν περίπλοκη νόσο του Crohn από εκείνους των οποίων η νόσος θα παρέμενε λιγότερο περίπλοκη. Η διάκριση ήταν δυνατή περίπου 10 χρόνια πριν από τη διάγνωση, με AUC 0,85.
Τα ευρήματα δημιουργούν την προοπτική ότι μια εξέταση αντισωμάτων στο αίμα θα μπορούσε μελλοντικά να βοηθήσει στον εντοπισμό όχι μόνο όσων διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο IBD, αλλά και των ασθενών που ενδέχεται να χρειαστούν εντατικότερη θεραπεία.
Σχολιάζοντας τα αποτελέσματα, ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, δρ Arno Bourgonje, δήλωσε: «Είναι συναρπαστικό να βλέπουμε ότι η περίπλοκη νόσος του Crohn κατά τη διάγνωση συνδέεται με ένα διακριτό προφίλ αντισωμάτων χρόνια πριν από την εμφάνιση των πρώτων κλινικών συμπτωμάτων και δεν αποτελεί απλώς συνέπεια της εξέλιξης της νόσου μετά τη διάγνωση. Ο εντοπισμός αυτών των μοτίβων τόσο νωρίς αναδεικνύει τη δυνατότητα του προφίλ αντισωμάτων να συμβάλει στην έγκαιρη ανίχνευση του κινδύνου, στη διάκριση των υποτύπων της νόσου και στον εντοπισμό ασθενών που μπορεί να ωφεληθούν από εντατικότερη θεραπεία το συντομότερο δυνατό».
Μπορεί μια εξέταση αίματος να ανιχνεύσει τη νόσο του εντέρου 10 χρόνια νωρίτερα;
Παρότι τα αποτελέσματα αποτελούν ισχυρή ένδειξη ότι η IBD έχει ένα ανιχνεύσιμο πρώιμο ανοσολογικό αποτύπωμα, οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν είναι ακόμη έτοιμα για χρήση στον συνήθη ιατρικό έλεγχο.
Η μελέτη αποδεικνύει ότι η προσέγγιση είναι εφικτή, ωστόσο απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να διαπιστωθεί αν τα μοτίβα αντισωμάτων μπορούν να προβλέπουν αξιόπιστα τη νόσο σε ευρύτερους πληθυσμούς.
Οι ερευνητές πρέπει επίσης να εξακριβώσουν αν οι εξετάσεις αντισωμάτων προσφέρουν ουσιαστικό όφελος πέρα από τις ήδη διαθέσιμες γενετικές πληροφορίες, τις κλινικές αξιολογήσεις και άλλες μετρήσεις αίματος. Κάθε πιθανή εξέταση προσυμπτωματικού ελέγχου θα πρέπει να είναι ακριβής, οικονομικά προσιτή και επαναλήψιμη, ενώ θα πρέπει τελικά να αποδειχθεί ότι βελτιώνει την έκβαση για τους ασθενείς.
«Προτεραιότητα τώρα είναι να επιβεβαιωθούν αυτές οι υπογραφές σε ανεξάρτητους, πιο ποικιλόμορφους πληθυσμούς που θα παρακολουθούνται προοπτικά», κατέληξε ο δρ Bourgonje. «Πρέπει επίσης να προσδιορίσουμε την πρόσθετη αξία τους σε συνδυασμό με γενετικούς, κλινικούς και άλλους δείκτες αίματος, να μετατρέψουμε τα ευρήματα σε μια επαναλήψιμη και οικονομικά προσιτή στοχευμένη εξέταση και, τελικά, να αποδείξουμε ότι η χρήση της οδηγεί πράγματι σε καλύτερα κλινικά αποτελέσματα».
Αν μελλοντικές μελέτες επιβεβαιώσουν τα αποτελέσματα, η ανοσολογική ανάλυση του αίματος θα μπορούσε να προσφέρει στους γιατρούς έναν νέο τρόπο εντοπισμού του κινδύνου φλεγμονώδους νόσου του εντέρου χρόνια πριν από τη διάγνωση, διάκρισης μεταξύ υποτύπων και αναγνώρισης ασθενών που ενδέχεται να ωφεληθούν από έγκαιρη παρέμβαση.
Οι αποφάσεις για εξετάσεις ή θεραπεία πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό.
Βιβλιογραφικές αναφορές
- Bourgonje, A.R. και συν. Deciphering the prodrome of inflammatory bowel disease up to 10 years before disease onset by massively parallel serology. Παρουσιάστηκε στο UEG Week 2026, στις 19 Οκτωβρίου 2026, στη Βαρκελώνη της Ισπανίας.
- Danne, C. και συν. Neutrophils: From IBD to the gut microbiota. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology. 2024; 21:184-197.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/news/flegmonodis-nosos-toy-enteroy-allages-sto-aima-mporei-na-fanoyn-eos-kai-10-chronia-prin-apo-ti-diagnosi/25485
