Έπειτα από 17 χρόνια μελέτης και αντιμετώπισης της νόσου του Πάρκινσον, η νευρολόγος και ειδικός στις κινητικές διαταραχές δρ Ρεμπέκα Γκίλμπερτ έχει δει από κοντά τις σοβαρές επιπτώσεις που μπορεί να έχει αυτή η ανίατη πάθηση. Ωστόσο, για τους περισσότερους ανθρώπους εξακολουθούμε να μην μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί εμφανίζεται.
Η ηλικία είναι ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου και η γενετική παίζει ρόλο, αλλά για τη μεγάλη πλειονότητα των ασθενών η ακριβής αιτία παραμένει άγνωστη. Η αναζήτηση απαντήσεων γίνεται όλο και πιο επείγουσα: παρότι η νόσος θεωρούνταν παραδοσιακά πάθηση της τρίτης ηλικίας, νεότερες έρευνες δείχνουν ότι αυξάνεται η συχνότητά της στους νεότερους ενήλικες.
Μελέτη που δημοσιεύτηκε νωρίτερα φέτος διαπίστωσε ότι ο αριθμός των νέων περιστατικών σε ανθρώπους ηλικίας 20 έως 49 ετών υπερδιπλασιάστηκε παγκοσμίως μέσα σε τρεις δεκαετίες. Θα μπορούσε κάτι στο οποίο εκτιθέμεθα στα 20, τα 30 ή τα 40 μας να βλάπτει σταδιακά τον εγκέφαλο και να προκαλεί συμπτώματα χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες αργότερα;
Οι επιστήμονες εξετάζουν ολοένα περισσότερο αν συνηθισμένοι παράγοντες, όπως τα φυτοφάρμακα, οι βιομηχανικές χημικές ουσίες που μπορεί να μολύνουν το περιβάλλον και οι παλαιότεροι τραυματισμοί στο κεφάλι, συνδέονται με τη νόσο. Την τελευταία δεκαετία, η έρευνα έχει στραφεί περισσότερο από τη γενετική στο περιβάλλον, καθώς εξετάζεται το ενδεχόμενο ορισμένα περιστατικά να μπορούν τελικά να προληφθούν.
Γιατί τα γονίδια δεν εξηγούν όλη την εικόνα
Η νόσος του Πάρκινσον αναπτύσσεται όταν καταστρέφονται και πεθαίνουν νευρικά κύτταρα που παράγουν ντοπαμίνη, έναν χημικό αγγελιοφόρο που συμβάλλει στον έλεγχο της κίνησης. Καθώς μειώνονται τα επίπεδα ντοπαμίνης, εμφανίζονται τρόμος, μυϊκή δυσκαμψία, βραδύτερες κινήσεις και δυσκολίες στην ισορροπία.
Η βλάβη, όμως, ξεκινά πολύ πριν εκδηλωθούν τα συμπτώματα. Όταν γίνεται η διάγνωση, η νόσος μπορεί να εξελίσσεται σιωπηλά επί χρόνια. Ορισμένα πρώιμα σημάδια φαίνεται να μην έχουν σχέση με νευρολογική πάθηση: μπορεί να εμφανιστούν δυσκοιλιότητα, άγχος ή διαταραχές ύπνου πριν από τον τρόμο. Κάποιοι άνθρωποι κάνουν κινήσεις σαν να πραγματοποιούν τα όνειρά τους, μια κατάσταση που ονομάζεται διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM. Σε άλλους, η δυσκαμψία μπορεί αρχικά να εκληφθεί ως «παγωμένος ώμος».
Για δεκαετίες, μεγάλο μέρος της έρευνας επικεντρωνόταν στη γενετική. Έχουν εντοπιστεί πολλά γονίδια που συνδέονται με το Πάρκινσον, ενώ ορισμένες κληρονομικές μεταλλάξεις αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο. Ωστόσο, οι γνωστοί γενετικοί παράγοντες εξηγούν μόνο ένα μικρό ποσοστό των περιστατικών.
Η δρ Γκίλμπερτ θυμάται μια γυναίκα που εμφάνισε τη νόσο στα 40 της. Επειδή είχε νοσήσει και η μητέρα της, ήταν εύλογο να εξεταστεί το ενδεχόμενο κληρονομικής μετάλλαξης. Ο γενετικός έλεγχος, ωστόσο, δεν εντόπισε κάποια από τις γνωστές μεταλλάξεις που σχετίζονται με τη νόσο. Είναι πιθανό η μετάλλαξη της οικογένειας να μην είχε ακόμη αναγνωριστεί, αλλά η περίπτωση έθεσε και ένα άλλο ενδεχόμενο: τη συμβολή περιβαλλοντικών εκθέσεων.
Στα οκτώ χρόνια από τότε που εντάχθηκε στην American Parkinson Disease Association, όπου είναι πλέον επικεφαλής επιστημονικής αποστολής, η δρ Γκίλμπερτ έχει δει να αυξάνεται σημαντικά το επιστημονικό ενδιαφέρον για αυτό το πεδίο.
Το ζιζανιοκτόνο που έχει συνδεθεί με το Πάρκινσον
Μία από τις χημικές ουσίες που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι το παρακουάτ, ένα ισχυρό ζιζανιοκτόνο που χρησιμοποιείται στη γεωργία εδώ και δεκαετίες. Έχει απαγορευτεί σε περισσότερες από 70 χώρες, αλλά παραμένει νόμιμο στις ΗΠΑ, όπου χρησιμοποιείται σε καλλιέργειες όπως η σόγια, το βαμβάκι και το καλαμπόκι.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν το παρακουάτ και παρόμοιες ουσίες στο εργαστήριο για να αναπαράγουν ορισμένες από τις κυτταρικές βλάβες που σχετίζονται με το Πάρκινσον. Το παρακουάτ μπορεί να επηρεάσει τα μιτοχόνδρια, τις μικροσκοπικές δομές που παράγουν ενέργεια στα κύτταρα, και να ενεργοποιήσει διεργασίες που βλάπτουν τους νευρώνες οι οποίοι παράγουν ντοπαμίνη.
Παράλληλα, έρευνες σε αγροτικές κοινότητες έχουν εντοπίσει συσχετίσεις ανάμεσα στην έκθεση σε φυτοφάρμακα και στον αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου. Τα εργαστηριακά ευρήματα και οι μελέτες παρατήρησης δεν αποδεικνύουν ότι το παρακουάτ προκαλεί Πάρκινσον στους ανθρώπους. Συνολικά, όμως, τα στοιχεία προκαλούν ανησυχία και, κατά τη δρ Γκίλμπερτ, δικαιολογούν πολύ αυστηρότερους περιορισμούς στη χρήση του.
Τον Μάιο του τρέχοντος έτους, το Βερμόντ έγινε η πρώτη πολιτεία των ΗΠΑ που θέσπισε απαγόρευση. Έκτοτε, η Καλιφόρνια έχει αρχίσει τη σταδιακή κατάργησή του. Και άλλες πολιτείες έχουν εξετάσει παρόμοια μέτρα, αλλά δεν έχει επιβληθεί απαγόρευση σε ομοσπονδιακό επίπεδο.
Μία από τις δυσκολίες είναι ότι η νόσος μπορεί να χρειαστεί δεκαετίες για να εκδηλωθεί. Κάποιος που εργάστηκε με γεωργικά χημικά στα 20 του μπορεί να εμφανίσει συμπτώματα στα 60 ή στα 70. Τότε είναι εξαιρετικά δύσκολο να εξακριβωθεί σε ποιες ουσίες εκτέθηκε και αν αυτές συνέβαλαν στην ασθένεια. Δεν είναι δυνατόν να εκθέτουμε σκόπιμα ανθρώπους σε δυνητικά επιβλαβείς χημικές ουσίες και να περιμένουμε δεκαετίες για να δούμε αν θα νοσήσουν. Έτσι, οι επιστήμονες συνδυάζουν στοιχεία από εργαστηριακά πειράματα και μελέτες πληθυσμών. Παρότι δεν μπορεί ακόμη να προσδιοριστεί πόσα περιστατικά οφείλονται στο παρακουάτ, η δρ Γκίλμπερτ θεωρεί ότι τα ευρήματα είναι αρκετά ανησυχητικά ώστε να δικαιολογούν δράση.
Μπορεί η κατοικία κοντά σε στεγνοκαθαριστήριο να αυξήσει τον κίνδυνο;
Μια άλλη ουσία που εξετάζεται είναι το τριχλωροαιθυλένιο (TCE), ένας βιομηχανικός διαλύτης που χρησιμοποιούνταν ευρέως για την απολίπανση μεταλλικών μηχανημάτων και σε ορισμένες εργασίες στεγνοκαθαρισμού. Παρότι η χρήση του έχει περιοριστεί, το TCE μπορεί να παραμένει για χρόνια σε μολυσμένα εδάφη και υπόγεια ύδατα, με αποτέλεσμα να εκτίθενται εν αγνοία τους άνθρωποι που ζουν ή εργάζονται κοντά.
Έρευνες υποδεικνύουν ότι η μακροχρόνια έκθεση σε ορισμένους βιομηχανικούς διαλύτες μπορεί να συνδέεται με το Πάρκινσον. Σε μια αξιοσημείωτη μελέτη, εξετάστηκαν ιατρικά αρχεία περίπου 18 εκατομμυρίων Αμερικανών. Όσοι κατοικούσαν σε απόσταση μικρότερη των 500 ποδιών (περίπου 152 μέτρων) από στεγνοκαθαριστήριο είχαν κατά 14% υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης της νόσου σε σχέση με όσους ζούσαν αρκετά μίλια μακριά.
Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι ευθύνεται το TCE, καθώς τα στεγνοκαθαριστήρια χρησιμοποιούν διάφορες χημικές ουσίες. Προστίθεται, ωστόσο, στα στοιχεία ότι ουσίες του περιβάλλοντος μπορεί να επηρεάζουν μακροπρόθεσμα τη νευρολογική υγεία.
Οι επιστήμονες διερευνούν επίσης αν η μακροχρόνια έκθεση στην ατμοσφαιρική ρύπανση, μεταξύ άλλων στα μικροσκοπικά σωματίδια από την κυκλοφορία και τη βιομηχανία, μπορεί να συμβάλλει στη φλεγμονή και την κυτταρική βλάβη που εμπλέκονται στη νόσο. Τα στοιχεία εξακολουθούν να συγκεντρώνονται. Ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι επί δεκαετίες χρησιμοποιούνται πολλές χημικές ουσίες χωρίς να είναι πλήρως γνωστές οι πιθανές μακροπρόθεσμες επιδράσεις τους στον εγκέφαλο.
Οι επιστήμονες εξετάζουν ακόμη τα αίτια του Πάρκινσον στους βετεράνους. Προς το παρόν, οι ειδικοί θεωρούν ότι η διάγνωση ενός βετεράνου συνδέεται με έκθεση στο Agent Orange ή στο TCE, με βάση το πότε και πού υπηρέτησε.
Η American Parkinson Disease Association ακολουθεί δύο προσεγγίσεις για τη διερεύνηση της σχέσης χημικών ουσιών και Πάρκινσον. Χρηματοδοτεί έρευνες για τους μοριακούς μηχανισμούς που συνδέουν τις περιβαλλοντικές εκθέσεις με τη νόσο, καθώς η κατανόησή τους θα μπορούσε να συμβάλει στην πρόληψη. Παράλληλα, διεκδικεί σε εθνικό και πολιτειακό επίπεδο την απαγόρευση ουσιών που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο.
Γιατί μπορεί να έχει σημασία ένας τραυματισμός στο κεφάλι χρόνια αργότερα
Η έκθεση σε χημικές ουσίες δεν είναι ο μόνος πιθανός παράγοντας κινδύνου που μπορεί να περιοριστεί. Ο Μοχάμεντ Άλι, ένας από τους πιο γνωστούς ανθρώπους που εμφάνισαν Πάρκινσον, διαγνώστηκε το 1984, σε ηλικία μόλις 42 ετών. Η διάγνωση έθεσε ερωτήματα για το αν οι επαναλαμβανόμενες γροθιές στο κεφάλι που δέχτηκε στην καριέρα του στην πυγμαχία μπορεί να συνέβαλαν στη νόσο.
Το 2024, ο πρώην quarterback του NFL Μπρετ Φαβρ αποκάλυψε ότι είχε Πάρκινσον, σε ηλικία 54 ετών, και μίλησε για τις πολυάριθμες διασείσεις που υπέστη στην καριέρα του. Δεν μπορούμε να πούμε ότι οι τραυματισμοί στο κεφάλι προκάλεσαν την ασθένεια κανενός από τους δύο. Ωστόσο, έρευνες υποδεικνύουν ότι μπορεί να υπάρχει σύνδεση.
Σε μία μελέτη με σχεδόν 50.000 ανθρώπους, όσοι είχαν υποστεί ακόμη και ήπια κρανιοεγκεφαλική κάκωση είχαν 56% περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν Πάρκινσον σε σχέση με όσους δεν είχαν τέτοιο τραυματισμό. Άλλες έρευνες έχουν εντοπίσει αυξημένο κίνδυνο σε στρατιωτικούς βετεράνους που υπέστησαν κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.
Οι επιστήμονες θεωρούν ότι η βλάβη και η φλεγμονή μετά από έναν τραυματισμό μπορεί να συμβάλλουν σε αλλαγές στον εγκέφαλο, οι οποίες αυξάνουν την ευαλωτότητα σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις. Δεν πρέπει, ωστόσο, να υπερβάλλουμε ως προς τον κίνδυνο: οι περισσότεροι άνθρωποι που παθαίνουν διάσειση δεν θα εμφανίσουν ποτέ Πάρκινσον.
Η προστασία του εγκεφάλου από τραυματισμούς είναι ένα πρακτικό μέτρο, ιδιαίτερα για όσους ασχολούνται με αθλήματα επαφής, όπου τα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα στο κεφάλι μπορεί διαφορετικά να θεωρηθούν απλώς μέρος του παιχνιδιού.
Μπορείτε να μειώσετε τον κίνδυνο για Πάρκινσον;
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε τους πιθανούς παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο, αλλά και εκείνους που ενδέχεται να τον μειώνουν. Υπάρχουν στοιχεία ότι τα σωματικά δραστήρια άτομα έχουν χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης Πάρκινσον. Η μεσογειακού τύπου διατροφή, πλούσια σε λαχανικά, φρούτα, προϊόντα ολικής άλεσης, όσπρια, ξηρούς καρπούς και ελαιόλαδο, συνδέεται επίσης με χαμηλότερο κίνδυνο ή με μεταγενέστερη εμφάνιση συμπτωμάτων.
Η άσκηση και η υιοθέτηση μιας διατροφής φιλικής προς τον εγκέφαλο είναι πρακτικές επιλογές που μπορεί να μειώσουν τον κίνδυνο νευρολογικών παθήσεων.
Καθώς βελτιώνεται η κατανόηση των παραγόντων κινδύνου, μπορεί στο μέλλον να εντοπίζονται εγκαίρως όσοι είναι πιθανότερο να εμφανίσουν τη νόσο. Ωστόσο, δεν είναι δεδομένο ότι όλοι θα θέλουν να γνωρίζουν τον κίνδυνό τους. Η δρ Γκίλμπερτ αναφέρει ότι για καιρό προβληματιζόταν για το ενδεχόμενο να ενημερώνει κάποιον ότι διατρέχει αυξημένο κίνδυνο μιας πάθησης για την οποία δεν υπάρχει θεραπεία. Σε ένα συνέδριο, όμως, μια γυναίκα τής επισήμανε ότι δεν θα έπρεπε να θεωρεί δεδομένο πως οι άνθρωποι δεν θέλουν να γνωρίζουν τον κίνδυνο, μόνο και μόνο επειδή δεν υπάρχει βέβαιος τρόπος πρόληψης.
Η γνώση ενός αυξημένου κινδύνου θα μπορούσε να επηρεάσει αποφάσεις για την υγεία, τον τρόπο ζωής ή ακόμη και την εργασία. Καθώς οι επιστήμονες μαθαίνουν περισσότερα για τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, αυτές οι πληροφορίες μπορεί να γίνουν ακόμη πιο χρήσιμες.
Προς το παρόν, μπορούν να ληφθούν ορισμένα μέτρα προφύλαξης. Όσοι εργάζονται με φυτοφάρμακα ή βιομηχανικούς διαλύτες πρέπει να ακολουθούν τις κατάλληλες οδηγίες ασφάλειας και να χρησιμοποιούν τον συνιστώμενο προστατευτικό εξοπλισμό. Οι διασείσεις πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη, ιδίως στα αθλήματα επαφής. Η τακτική άσκηση και η υγιεινή διατροφή ωφελούν τον εγκέφαλο και τον οργανισμό, ανεξάρτητα από την επίδρασή τους στον κίνδυνο για Πάρκινσον.
Κανείς δεν πρέπει να κατηγορεί τον εαυτό του επειδή εμφάνισε τη νόσο. Οι περισσότεροι άνθρωποι με Πάρκινσον δεν θα μάθουν ποτέ με ακρίβεια τι την προκάλεσε. Πολλοί έχουν ζήσει υγιή και δραστήρια ζωή, χωρίς προφανή έκθεση στους παράγοντες κινδύνου που αναφέρθηκαν.
Υπάρχουν ακόμη πολλά που δεν γνωρίζουμε. Η έρευνα, ιδίως για τους περιβαλλοντικούς παράγοντες κινδύνου, πρέπει να συνεχιστεί, όπως και η διερεύνηση του πόσο νωρίτερα θα μπορούσε να γίνει μια παρέμβαση. Η διάγνωση δεν αποτελεί σαφές σημείο εκκίνησης της νόσου, καθώς αυτή μπορεί να εξελίσσεται επί χρόνια πριν αναγνωριστεί.
Δεν υπάρχει ακόμη φάρμακο που να μπορούν να λαμβάνουν όσοι κινδυνεύουν από Πάρκινσον για να προλάβουν τη νόσο. Η δρ Γκίλμπερτ ελπίζει ότι αυτό θα αλλάξει. Όταν υπάρξει τέτοια δυνατότητα, η έγκαιρη παρέμβαση θα είναι σημαντική: όσο περισσότερους υγιείς νευρώνες διαθέτει κανείς, τόσο περισσότερους μπορεί να διασώσει. Χρειάζονται περισσότερα στοιχεία για το τι αυξάνει και τι μειώνει τον κίνδυνο, αλλά και τρόποι να αξιοποιηθεί αυτή η γνώση στην πράξη.
Για όσους ζουν με Πάρκινσον, έχουν πρόσφατα διαγνωστεί ή φροντίζουν κάποιον με τη νόσο, οργανισμοί όπως η American Parkinson Disease Association παρέχουν ενημέρωση, υποστήριξη και κοινότητα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/parkinson-pos-oi-chimikes-oysies-oi-traymatismoi-kai-o-tropos-zois-mporei-na-epireazoyn-ton-kindyno/26775
