Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων: Τύποι, κίνδυνοι και τρόποι πρόληψης

Αλληλεπίδραση φαρμάκων συμβαίνει όταν τροφές, ποτά, συμπληρώματα διατροφής, άλλα φάρμακα ή μια πάθηση επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο δρα ένα φάρμακο. Μπορεί να κάνει τη θεραπεία λιγότερο αποτελεσματική, να ενισχύσει υπερβολικά τη δράση της ή να προκαλέσει ανεπιθύμητες ενέργειες. Για την πρόληψη, είναι σημαντικό να έχετε ενημερωμένο κατάλογο των φαρμάκων και των συμπληρωμάτων σας και να τον μοιράζεστε με τους επαγγελματίες υγείας που σας φροντίζουν.

Τι είναι οι αλληλεπιδράσεις φαρμάκων

Πρόκειται για μια ανεπιθύμητη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ένα φάρμακο επηρεάζει τον οργανισμό, εξαιτίας της παρουσίας μιας άλλης ουσίας, όπως μια τροφή ή ένα άλλο φάρμακο, ή λόγω μιας υποκείμενης πάθησης. Μια αλληλεπίδραση μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα το φάρμακο:

• Να δρα λιγότερο αποτελεσματικά.
• Να έχει ισχυρότερη δράση από την επιθυμητή.
• Να προκαλέσει παρενέργειες ή τοξικότητα.

Ένα φάρμακο μπορεί να αλληλεπιδράσει με πολλές ουσίες που λαμβάνετε, μεταξύ των οποίων άλλα συνταγογραφούμενα φάρμακα ή φάρμακα που χορηγούνται χωρίς συνταγή. Ακόμη και χωρίς αλληλεπίδραση με άλλη ουσία, το ιστορικό υγείας σας μπορεί να επηρεάσει το αν ένα φάρμακο είναι κατάλληλο για εσάς. Για παράδειγμα, ένα φάρμακο μπορεί να βοηθά σε μια πάθηση, αλλά να επιδεινώνει μια άλλη ή να προκαλεί ανεπιθύμητες αντιδράσεις.

Οι αλληλεπιδράσεις είναι συνήθως προσωρινές και μπορούν να αντιμετωπιστούν. Ο επαγγελματίας υγείας μπορεί, για παράδειγμα, να προσαρμόσει τη φαρμακευτική αγωγή ή να σας συστήσει να αποφεύγετε ορισμένα τρόφιμα και ποτά. Σε κάποιες περιπτώσεις, όμως, οι συνέπειες μπορεί να είναι σοβαρές ή ακόμη και θανατηφόρες.

Αλληλεπιδράσεις μπορεί να συμβούν σε οποιαδήποτε ηλικία, αλλά είναι πιθανότερες όταν κάποιος λαμβάνει πολλά φάρμακα ή έχει περισσότερες από μία παθήσεις. Με την ηλικία συχνά αυξάνονται οι χρόνιες παθήσεις και η ανάγκη για φαρμακευτική αγωγή. Όσο περισσότερες ουσίες και διεργασίες αλληλεπιδρούν στον οργανισμό, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να προκύψει πρόβλημα.

Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μην προσπαθείτε να διαχειριστείτε μόνοι σας τον συνδυασμό φαρμάκων και συμπληρωμάτων. Δεν είναι πάντα εύκολο να γνωρίζετε πώς θα σας επηρεάσει ένα φάρμακο από μόνο του, πόσο μάλλον μαζί με άλλα. Συμβουλευτείτε επαγγελματία υγείας πριν ξεκινήσετε οποιοδήποτε νέο φάρμακο ή συμπλήρωμα ή πριν αλλάξετε την αγωγή σας. Έτσι μπορεί να ελεγχθεί αν όσα λαμβάνετε είναι αναγκαία, χρήσιμα και ασφαλή, μεμονωμένα και σε συνδυασμό.

Οι βασικοί τύποι αλληλεπιδράσεων

Οι επαγγελματίες υγείας διακρίνουν συνήθως τις αλληλεπιδράσεις στις εξής κατηγορίες:

• Αλληλεπίδραση φαρμάκου με φάρμακο: Ένα φάρμακο επηρεάζει τη δράση ενός άλλου.
• Αλληλεπίδραση φαρμάκου με συμπλήρωμα: Ένα φάρμακο αλληλεπιδρά με συμπλήρωμα διατροφής.
• Αλληλεπίδραση φαρμάκου με τροφή ή ποτό: Κάτι που τρώτε ή πίνετε μεταβάλλει τη δράση του φαρμάκου.
• Αλληλεπίδραση φαρμάκου με πάθηση: Ένα φάρμακο έχει απρόσμενες επιδράσεις λόγω μιας κατάστασης υγείας που έχετε.

Αλληλεπιδράσεις μεταξύ φαρμάκων

Συμβαίνουν όταν ένα φάρμακο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο δρα ένα άλλο. Μπορεί να αφορούν δύο συνταγογραφούμενα φάρμακα ή ένα συνταγογραφούμενο φάρμακο και ένα που χορηγείται χωρίς συνταγή. Αλληλεπιδράσεις μπορεί επίσης να προκύψουν με ουσίες όπως ο καπνός, το αλκοόλ ή τα ψυχαγωγικά ναρκωτικά, προκαλώντας ανεπιθύμητες επιδράσεις.

Δύο φάρμακα μπορεί να ανταγωνίζονται μεταξύ τους, δηλαδή να έχουν αντίθετη δράση στον οργανισμό. Για παράδειγμα, το ένα μπορεί να μπλοκάρει ορισμένες πρωτεΐνες και το άλλο να τις διεγείρει. Έτσι, το ένα ή και τα δύο μπορεί να μην είναι τόσο αποτελεσματικά όσο αναμένεται. Επειδή πολλά φάρμακα μπορούν να αλληλεπιδράσουν, ενημερώστε τον επαγγελματία υγείας για όσα λαμβάνετε και ρωτήστε αν ένα νέο φάρμακο είναι κατάλληλο για εσάς. Αναφέρετε επίσης τη χρήση αλκοόλ, καπνού ή ψυχαγωγικών ναρκωτικών.

Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων με συμπληρώματα

Τα συμπληρώματα διατροφής περιλαμβάνουν βιταμίνες, μέταλλα και βότανα που λαμβάνονται για την υποστήριξη της υγείας. Ορισμένα μπορεί να μειώσουν την αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου, ενώ άλλα να ενισχύσουν υπερβολικά τη δράση του και να προκαλέσουν παρενέργειες, ορισμένες από τις οποίες μπορεί να είναι σοβαρές.

Το βαλσαμόχορτο (St. John’s wort) είναι ένα φυτικό συμπλήρωμα που αλληλεπιδρά με πολλά φάρμακα, μερικές φορές επικίνδυνα. Για παράδειγμα, ο συνδυασμός του με εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) μπορεί να οδηγήσει σε σύνδρομο σεροτονίνης, μια κατάσταση που μπορεί να απειλήσει τη ζωή. Η υδραστίδα (goldenseal) μπορεί επίσης να αλληλεπιδράσει με πολλά φάρμακα, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το ήπαρ τα επεξεργάζεται. Πριν πάρετε οποιοδήποτε συμπλήρωμα, συμβουλευτείτε επαγγελματία υγείας.

Η συζήτηση είναι ιδιαίτερα σημαντική αν λαμβάνετε φάρμακο με στενό θεραπευτικό εύρος. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται να υπάρχει συγκεκριμένη ποσότητα του φαρμάκου στον οργανισμό και ακόμη και μικρές μεταβολές, προς τα πάνω ή προς τα κάτω, μπορεί να είναι επικίνδυνες ή απειλητικές για τη ζωή. Ορισμένα συμπληρώματα ενδέχεται να μεταβάλουν αυτή την ποσότητα. Χρειάζεται επίσης προσοχή αν ένα συμπλήρωμα μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο αιμορραγίας. Ένα συμπλήρωμα που συνήθως θεωρείται ασφαλές μπορεί να μην είναι κατάλληλο πριν από χειρουργική επέμβαση· ο επαγγελματίας υγείας θα σας εξηγήσει ποια φάρμακα πρέπει να διακόψετε.

Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων με τρόφιμα και ποτά

Τρόφιμα και ποτά μπορούν να επηρεάσουν τη δράση ενός φαρμάκου με διάφορους τρόπους. Μπορεί:

• Να εμποδίσουν τη σωστή απορρόφησή του.
• Να αλλάξουν τη μετακίνησή του μέσα στον οργανισμό προς το σημείο όπου πρέπει να δράσει.
• Να επιταχύνουν τη διάσπασή του, μειώνοντας την αποτελεσματικότητά του.
• Να επιβραδύνουν τη διάσπασή του, προκαλώντας ανεπιθύμητες ενέργειες.
• Να εμποδίσουν την απομάκρυνσή του από τον οργανισμό, οδηγώντας σε τοξικότητα.

Για παράδειγμα, όσοι λαμβάνουν βαρφαρίνη βασίζονται στο φάρμακο για την πρόληψη θρόμβων. Μια απότομη αύξηση της πρόσληψης βιταμίνης Κ μπορεί να εμποδίσει τη σωστή δράση της βαρφαρίνης και να αυξήσει τον κίνδυνο θρόμβων. Η βιταμίνη Κ υπάρχει σε πολλές τροφές, μεταξύ άλλων στα φυλλώδη πράσινα λαχανικά. Αν λαμβάνετε βαρφαρίνη, παρακολουθείτε την πρόσληψή της σύμφωνα με τις οδηγίες του επαγγελματία υγείας.

Ορισμένα φάρμακα χρειάζεται να λαμβάνονται με άδειο στομάχι, για συγκεκριμένο αριθμό ωρών πριν ή και μετά τη λήψη τους, επειδή η τροφή μπορεί να επηρεάσει τη δράση τους. Άλλα πρέπει να λαμβάνονται μαζί με φαγητό ή ακόμη και με συγκεκριμένο είδος τροφής, όπως τροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε λιπαρά. Ο επαγγελματίας υγείας μπορεί να σας συστήσει να αποφεύγετε ορισμένα τρόφιμα ή θρεπτικά συστατικά, να αλλάξετε τον χρόνο ή την ποσότητα που καταναλώνετε ή να λαμβάνετε ένα φάρμακο με τροφή ή με άδειο στομάχι.

Αλληλεπιδράσεις φαρμάκων με παθήσεις

Οι αλληλεπιδράσεις αυτές συμβαίνουν όταν ένα φάρμακο που λαμβάνετε για μια πάθηση επιδεινώνει κάποια άλλη ή προκαλεί με διαφορετικό τρόπο ανεπιθύμητες επιδράσεις. Πολλά φάρμακα μπορούν να αυξήσουν την αρτηριακή πίεση. Αν έχετε ήδη υπέρταση, η αύξηση μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Συχνή αιτία είναι τα αποσυμφορητικά για τη μύτη. Στα άλλα φάρμακα που μπορεί να αυξήσουν την πίεση περιλαμβάνονται οι αμφεταμίνες, τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, όπως η ιβουπροφαίνη και η ναπροξένη, και ορισμένα στεροειδή, όπως η πρεδνιζόνη.

Πώς να προλάβετε τις αλληλεπιδράσεις

• Διατηρείτε ενημερωμένο κατάλογο με όλα τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που λαμβάνετε.
• Συμβουλεύεστε επαγγελματία υγείας πριν ξεκινήσετε κάτι καινούργιο ή όταν έχετε απορίες ή ανησυχίες.
• Καθιερώστε σταθερές συνήθειες για τη λήψη των φαρμάκων σας.

Για κάθε φάρμακο ή συμπλήρωμα, ο κατάλογός σας καλό είναι να περιλαμβάνει:

• Την πλήρη ονομασία του.
• Τον λόγο για τον οποίο το λαμβάνετε.
• Τη δόση και τις ώρες λήψης.
• Ειδικές οδηγίες, όπως αν πρέπει να λαμβάνεται με φαγητό.
• Το όνομα του γιατρού που το συνταγογράφησε, όπου ισχύει.

Ενημερώνετε τον κατάλογο κάθε φορά που αλλάζει η αγωγή σας. Βεβαιωθείτε ότι διαθέτουν την πιο πρόσφατη εκδοχή όλοι όσοι συμμετέχουν στη φροντίδα σας, όπως ο γιατρός πρωτοβάθμιας φροντίδας, οι ειδικοί γιατροί και οι φαρμακοποιοί. Η χρήση ενός μόνο φαρμακείου μπορεί να διευκολύνει την παρακολούθηση. Κρατήστε ένα αντίγραφο στο σπίτι, σε σημείο όπου μπορείτε να το συμβουλεύεστε, και ένα μαζί σας.

Η επικοινωνία είναι βασική για την αποφυγή αλληλεπιδράσεων. Ενημερώστε όλους τους επαγγελματίες υγείας, συμπεριλαμβανομένων των φαρμακοποιών με τους οποίους μιλάτε, για τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που λαμβάνετε. Ζητήστε συμβουλή πριν:

• Πάρετε για πρώτη φορά ένα φάρμακο ή συμπλήρωμα, ακόμη και αν διατίθεται χωρίς συνταγή ή το είχατε πάρει παλαιότερα.
• Κάνετε αλλαγές στα φάρμακα ή στα συμπληρώματά σας.
• Ακολουθήσετε οδηγίες ή προφυλάξεις που δεν καταλαβαίνετε.
• Αντιμετωπίσετε νέες ή μεταβαλλόμενες παρενέργειες.
• Διαπιστώσετε ότι ένα φάρμακο δεν φαίνεται να δρα όπως αναμένεται.
• Έχετε ερωτήσεις ή ανησυχίες για όσα λαμβάνετε.

Αν ο επαγγελματίας υγείας σάς συνταγογραφήσει φάρμακο ή εγκρίνει τη λήψη ενός φαρμάκου ή συμπληρώματος χωρίς συνταγή, βεβαιωθείτε ότι γνωρίζετε ακριβώς πώς πρέπει να το παίρνετε. Ρωτήστε πόση ποσότητα και πόσο συχνά χρειάζεται, αν πρέπει να το λαμβάνετε με φαγητό ή με άδειο στομάχι και τι σημαίνει αυτό στη συγκεκριμένη περίπτωση. Ζητήστε επίσης να μάθετε ποια τρόφιμα ή ποτά πρέπει να αποφεύγετε, αν χρειάζεται να διακόψετε άλλα φάρμακα ή συμπληρώματα και ποιες παρενέργειες μπορεί να εμφανιστούν και πότε πρέπει να επικοινωνήσετε με τον γιατρό σας.

Η οργάνωση και η σταθερή ρουτίνα μπορούν να σας βοηθήσουν να θυμάστε τη σωστή ώρα λήψης. Μπορείτε να:

• Τοποθετήσετε σε εμφανές σημείο, όπως στο γραφείο ή στο ψυγείο, ένα ημερολόγιο με το τι πρέπει να πάρετε και πότε.
• Χρησιμοποιείτε θήκη οργάνωσης χαπιών, φυλάσσοντάς την μακριά από παιδιά και κατοικίδια.
• Ρυθμίσετε υπενθυμίσεις στο κινητό, αλλά να χρησιμοποιείτε και γραπτές υπενθυμίσεις, καθώς η τεχνολογία δεν είναι πάντα αξιόπιστη.
• Ενημερώσετε κάποιο άλλο μέλος του νοικοκυριού για τις ώρες λήψης, ώστε να μπορεί να σας βοηθήσει αν ξεχαστείτε ή αποσπαστεί η προσοχή σας.

Πού θα βρείτε πληροφορίες για αλληλεπιδράσεις

Υπάρχουν διαδικτυακά εργαλεία ελέγχου αλληλεπιδράσεων, στα οποία μπορείτε να πληκτρολογήσετε το όνομα ενός φαρμάκου. Χρησιμοποιείτε τα με προσοχή: μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά δεν αντικαθιστούν τη συζήτηση με επαγγελματία υγείας. Ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός μπορεί να σας δώσει ενημερωμένες πληροφορίες και να προσαρμόσει τις συμβουλές στο ιστορικό και στις ανάγκες σας.

Επειδή οι ανάγκες υγείας και ο οργανισμός μεταβάλλονται με τον χρόνο, δεν είναι πάντα εύκολο να προβλεφθούν οι αλληλεπιδράσεις, ιδιαίτερα όταν λαμβάνετε πολλά φάρμακα. Η ενημέρωση των επαγγελματιών υγείας και η διατήρηση ενός επικαιροποιημένου καταλόγου είναι σημαντικά βήματα για την ασφαλή χρήση τους. Οι αποφάσεις για φάρμακα και συμπληρώματα πρέπει να λαμβάνονται σε συνεννόηση με τον γιατρό σας.