Ο εγκέφαλος μπορεί να αναγνωρίζει τον κίνδυνο, όμως νέα έρευνα δείχνει ότι ο μηχανισμός επιβίωσης που μας προστατεύει ενδέχεται να εξηγεί γιατί κάποιες φορές νιώθουμε απειλή ακόμη και σε ασφαλείς καταστάσεις. Το εύρημα προσφέρει μια πιθανή εξήγηση για τις έντονες αντιδράσεις φόβου που συνδέονται με το άγχος και τη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD).
Για χρόνια, οι επιστήμονες πίστευαν ότι ο φόβος βοηθά τον εγκέφαλο να ξεχωρίζει πιο καθαρά τις απειλητικές από τις ακίνδυνες εμπειρίες. Ωστόσο, μελέτη με επικεφαλής ερευνητές του Douglas Research Centre στο McGill University και του University of Toronto-Scarborough αμφισβητεί αυτή την υπόθεση. Τα ευρήματα, που δημοσιεύτηκαν στο Nature Neuroscience, δείχνουν ότι ο φόβος μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.
Σε πειράματα με ποντίκια, οι ερευνητές εκπαίδευσαν τα ζώα να συνδέουν ένα περιβάλλον με τον κίνδυνο και ένα άλλο με την ασφάλεια. Αντί να αναπτύξουν ολοένα πιο ξεχωριστές νευρωνικές αναπαραστάσεις των δύο τοποθεσιών, η εγκεφαλική δραστηριότητα των ζώων άρχισε να εμφανίζει μοτίβα που αλληλεπικαλύπτονταν. Με άλλα λόγια, οι αναπαραστάσεις των ασφαλών και των επικίνδυνων εμπειριών έγιναν λιγότερο διακριτές.
«Τα ευρήματά μας δείχνουν ότι ο φόβος μπορεί να θολώνει τα όρια ανάμεσα στον κίνδυνο και την ασφάλεια, αντί να τα κάνει σαφέστερα», δήλωσε ο Mark Brandon, κύριος συγγραφέας της μελέτης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Ψυχιατρικής του McGill και ερευνητής στο Douglas. «Αυτό θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες σκέφτονται για το άγχος και το PTSD».
Πώς παρακολούθησαν οι επιστήμονες την επεξεργασία του φόβου
Για να διερευνήσει πώς συμβαίνουν αυτές οι αλλαγές, η ερευνητική ομάδα δημιούργησε ένα ασυνήθιστο πειραματικό σύστημα που συνδύαζε την επαυξημένη πραγματικότητα με την απεικόνιση του εγκεφάλου σε πραγματικό χρόνο.
Οι ερευνητές κατασκεύασαν μια ειδική αρένα, στην οποία τα ποντίκια μπορούσαν να «μεταφέρονται» εικονικά ανάμεσα σε περιβάλλοντα που συνδέονταν με τον κίνδυνο και την ασφάλεια. Αλλάζοντας τα οπτικά και ηχητικά ερεθίσματα γύρω από τα ζώα, οι επιστήμονες μπορούσαν να τους παρουσιάζουν διαφορετικά περιβάλλοντα χωρίς να τα μετακινούν σωματικά.
Παράλληλα, μικροσκοπικά μικροσκόπια παρακολουθούσαν εκατοντάδες νευρώνες στον ιππόκαμπο, μια περιοχή του εγκεφάλου που είναι απαραίτητη για τη μάθηση και τη μνήμη. Έτσι, η ομάδα μπορούσε να παρατηρεί πώς μεταβαλλόταν η εγκεφαλική δραστηριότητα καθώς τα ποντίκια περνούσαν από εμπειρίες που συνδέονταν με την ασφάλεια σε εμπειρίες που συνδέονταν με την απειλή.
«Αυτό μάς έδωσε κάτι που τα συμβατικά πειράματα εξαρτημένης μάθησης του φόβου δεν μπορούν εύκολα να προσφέρουν: μια εικόνα, στιγμή προς στιγμή, του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος εναλλάσσεται ανάμεσα σε ανταγωνιστικούς χάρτες επικίνδυνων και ασφαλών αναμνήσεων», δήλωσε ο Robert Rozeske, επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του University of Toronto και κύριος συγγραφέας της δημοσίευσης.
Γιατί ο εγκέφαλος μπορεί να συγχέει την ασφάλεια με τον κίνδυνο
Παρότι η ανάμειξη αναμνήσεων ασφαλών και επικίνδυνων εμπειριών μπορεί να φαίνεται προβληματική, οι ερευνητές εκτιμούν ότι ίσως εξυπηρετεί έναν σημαντικό εξελικτικό σκοπό.
Τα πειράματα έδειξαν ότι οι αλληλεπικαλυπτόμενες αναπαραστάσεις μνήμης επέτρεπαν στον εγκέφαλο να ανακαλεί πιο γρήγορα πληροφορίες για προηγούμενες απειλές. Αυτό θα μπορούσε να βοηθά ένα ζώο να αναγνωρίζει έναν πιθανό κίνδυνο και να αντιδρά πριν να είναι αργά.
Η στρατηγική αυτή έχει όμως και ένα τίμημα. Όταν ο εγκέφαλος δίνει προτεραιότητα στην ταχύτητα έναντι της ακρίβειας, μπορεί να αντιδράσει σε μια πιθανή απειλή ακόμη κι αν η κατάσταση είναι ακίνδυνη. Από την πλευρά της επιβίωσης, μια αχρείαστη αντίδραση σε έναν ψευδή συναγερμό μπορεί κάποιες φορές να είναι προτιμότερη από το να μην εντοπιστεί ένας πραγματικός κίνδυνος.
«Ο κοιλιακός ιππόκαμπος μπορεί να αποτελεί μέρος ενός συστήματος που δίνει προτεραιότητα σε μια γρήγορη αντίδραση του τύπου “καλύτερα να είμαστε προσεκτικοί παρά να το μετανιώσουμε”», δήλωσε ο Rozeske. «Με άλλα λόγια, όταν ο κίνδυνος έχει σημασία, ο εγκέφαλος μπορεί να θυσιάζει την ακρίβεια για χάρη της ταχύτητας».
Ο κοιλιακός ιππόκαμπος είναι τμήμα του ιππόκαμπου που συμμετέχει στην επεξεργασία εμπειριών με έντονη συναισθηματική σημασία, όπως ο φόβος και το άγχος. Τα νέα ευρήματα δείχνουν ότι οι αλληλεπικαλυπτόμενες αναπαραστάσεις μνήμης σε αυτή την περιοχή μπορεί να βοηθούν τον εγκέφαλο να περνά γρήγορα σε κατάσταση άμυνας.
Ένας μηχανισμός επιβίωσης ίσως βοηθήσει στην κατανόηση του PTSD
Η ανακάλυψη ενδέχεται επίσης να προσφέρει στοιχεία για το γιατί άνθρωποι με άγχος και διαταραχές που σχετίζονται με τραύμα βιώνουν κάποιες φορές έντονο φόβο σε καταστάσεις που δεν αποτελούν άμεση απειλή.
Για ένα άτομο με PTSD, μια κατά τα άλλα ακίνδυνη εικόνα, ένας ήχος ή ένα περιβάλλον μπορεί να ενεργοποιήσει αναμνήσεις που συνδέονται με ένα τραυματικό βίωμα. Ο φόβος που ακολουθεί μπορεί να είναι άμεσος και συντριπτικός, ακόμη κι όταν το άτομο βρίσκεται αντικειμενικά σε ασφαλές περιβάλλον.
Οι ερευνητές προτείνουν ότι τέτοιες αντιδράσεις μπορεί να εμφανίζονται, τουλάχιστον εν μέρει, όταν ένας συνήθως χρήσιμος μηχανισμός επιβίωσης γίνεται υπερβολικά ευαίσθητος. Αντί να πρόκειται απλώς για ένα σύστημα που έχει πάψει να διακρίνει διαφορετικές αναμνήσεις, οι αντιδράσεις αυτές μπορεί να σχετίζονται με έναν εγκεφαλικό μηχανισμό που μεταβαίνει υπερβολικά γρήγορα από την αναγνώριση της ασφάλειας στην αναμονή κινδύνου.
«Η μελέτη μας δείχνει ότι δεν πρόκειται απαραίτητα για ένα σύστημα διαχωρισμού των μοτίβων που έχει χαλάσει, αλλά ίσως για μια υπερδραστήρια εκδοχή ενός φυσιολογικού μηχανισμού επιβίωσης που έχει τεθεί σε υπερλειτουργία», δήλωσε ο Brandon. «Αυτή η νέα οπτική θα μπορούσε να καθοδηγήσει θεραπευτικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση της υπερβολικά γρήγορης μετάβασης σε κατάσταση κινδύνου».
Επειδή τα πειράματα έγιναν σε ποντίκια, χρειάζεται πρόσθετη έρευνα για να διαπιστωθεί αν οι ίδιοι μηχανισμοί συμβάλλουν στο άγχος και το PTSD στους ανθρώπους. Ωστόσο, τα ευρήματα προσφέρουν έναν νέο τρόπο κατανόησης του πώς ο φόβος επηρεάζει τη μνήμη και γιατί ένα εγκεφαλικό σύστημα που έχει σχεδιαστεί για να προστατεύει από τον κίνδυνο μπορεί κάποιες φορές να προκαλεί φόβο όταν δεν υπάρχει άμεση απειλή.
Η μελέτη, με τίτλο «Overlapping representations in the ventral hippocampus support rapid fear memory retrieval», των Robert Rozeske και Mark Brandon, δημοσιεύτηκε στο Nature Neuroscience. Η έρευνα υποστηρίχθηκε από τα Canadian Institutes of Health Research και το Natural Sciences and Engineering Research Council of Canada.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/fovos-o-michanismos-toy-egkefaloy-poy-isos-exigei-to-agchos-kai-ti-diatarachi-metatraymatikoy-stres/27800
