Συγγνώμη: Γιατί δεν φτάνει όταν μας αδικούν και τι άλλο θέλουμε

Όταν κάποιος μας αδικεί, δεν αρκεί να ανακτήσουμε όσα χάσαμε· θέλουμε επίσης να αποτρέψουμε την επανάληψη της πράξης. Γι’ αυτό, μια συγγνώμη ή μια έκφραση μεταμέλειας ενδέχεται να μην αρκεί για να τον συγχωρήσουμε.

Γιατί μια συγγνώμη δεν αρκεί;

Νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Psychological Science διαπιστώνει ότι η ανθρώπινη ανάγκη για τιμωρία έχει δύο ψυχολογικές όψεις: την επανόρθωση της αδικίας και την αποτροπή μελλοντικών παραβάσεων.

Το γιατί θέλουμε να τιμωρήσουμε όσους μας βλάπτουν απασχολεί εδώ και χρόνια τους εξελικτικούς βιολόγους και τους ψυχολόγους. Μία ερμηνεία είναι ότι η τιμωρία προστατεύει την κοινωνική συνεργασία: αν οι παραβάτες γνωρίζουν πως θα υπάρξουν συνέπειες, μειώνεται η πιθανότητα να επαναλάβουν τη βλαπτική συμπεριφορά.

Ποια είναι η λειτουργία της τιμωρίας;

Η αποτροπή, όμως, δεν εξηγεί από μόνη της πώς αντιδρούμε στην αδικία. Συχνά επιδιώκουμε ο υπαίτιος να υποστεί συνέπειες ανάλογες με τη ζημιά που προκάλεσε, ακόμη και όταν αυτές δεν μπορούν να εμποδίσουν μια μελλοντική παράβαση.

Για να εξετάσουν αυτές τις δύο πλευρές της τιμωρίας, οι ερευνητές πρότειναν ότι η ανάγκη για δικαιοσύνη σχετίζεται τόσο με την αποκατάσταση της απώλειας όσο και με την προστασία από νέες αδικίες.

Παρόμοια αντίληψη για τη δικαιοσύνη σε δύο διαφορετικές κοινωνίες

Στο πρώτο μέρος της έρευνας έλαβαν μέρος 74 άνθρωποι από μια κοινωνία που κατοικεί σε δασικές περιοχές της Ινδονησίας. Εκεί, οι διαφωνίες ανάμεσα σε άτομα και οικογένειες διευθετούνται συχνά χωρίς εμπλοκή κρατικών θεσμών.

Οι συμμετέχοντες εξέτασαν υποθετικές περιπτώσεις φθοράς περιουσίας και πρότειναν την ποινή που θεωρούσαν κατάλληλη. Μεταξύ των παραγόντων που αξιολόγησαν οι ερευνητές ήταν αν η ζημιά ξεπερνούσε το όφελος του παραβάτη, αν είχε προκληθεί χωρίς πρόθεση και αν η συμπεριφορά επαναλαμβανόταν.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι συμμετέχοντες ζητούσαν αποζημίωση ίση με την απώλεια που είχε υποστεί το θύμα. Έτσι, αν κάποιος έκλεβε ένα ζώο, έπρεπε να αναπληρώσει αυτή την απώλεια. Ωστόσο, η αποκατάσταση δεν θεωρούνταν αρκετή στις περισσότερες περιπτώσεις και ζητούνταν επιπλέον ποινή.

Η πρόθεση επηρέαζε επίσης την αντίδραση: όταν η ζημιά δεν ήταν σκόπιμη, μειώνονταν τόσο η οργή όσο και η αυστηρότητα της ποινής. Αν, αντίθετα, κάποιος επαναλάμβανε την ίδια παράβαση, η αντίδραση ήταν πιο έντονη.

Η ανάγκη για δικαιοσύνη εμφανίστηκε και στις ΗΠΑ

Στη συνέχεια, οι ερευνητές πραγματοποίησαν ξανά το πείραμα με 600 άτομα στις ΗΠΑ, αξιοποιώντας καθημερινά σενάρια οικονομικής ζημιάς μεταξύ αγροτών. Η εικόνα που προέκυψε ήταν αντίστοιχη: οι συμμετέχοντες ήθελαν να αποκατασταθεί η ζημιά, αλλά και να επιβληθεί μια πρόσθετη ποινή.

Η στάση τους ήταν αυστηρότερη όταν κάποιος επαναλάμβανε τη βλαπτική συμπεριφορά. Από την άλλη, σχεδόν οι μισοί δεν έκριναν αναγκαία μια επιπλέον τιμωρία στην περίπτωση ακούσιας ζημιάς.

Γιατί ζητάμε περισσότερα από μια συγγνώμη;

Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η τιμωρία δεν αφορά αποκλειστικά την εκδίκηση ή την επιθυμία να νιώσει άσχημα ο άλλος. Συνδέεται επίσης με την ανάγκη να αποκατασταθεί η ισορροπία στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Μια αδικία μπορεί να μας στερήσει περισσότερα από ένα υλικό ή συναισθηματικό αγαθό: ίσως νιώσουμε πως η επιείκειά μας θεωρείται αδυναμία και πως είναι πιθανό να γίνουμε ξανά στόχος. Έτσι, η επιβολή συνέπειας στέλνει και το μήνυμα ότι οι άλλοι οφείλουν να σέβονται τα όριά μας.

Παρότι η μελέτη έχει περιορισμούς, φωτίζει μια ενδιαφέρουσα πτυχή της ανθρώπινης ψυχολογίας: επιθυμούμε η δικαιοσύνη να επανορθώνει για όσα έγιναν, αλλά και να μας προφυλάσσει από την επανάληψή τους.