Πώς θα «πιάσετε» έναν ψεύτη: Στο μυαλό του ανθρώπου που λέει ψέματα

«Έστειλες τελικά το μέιλ;» Το έχετε ξεχάσει. Ξέρετε ποια είναι η αληθινή απάντηση, ακόμη κι αν δεν θέλετε να την πείτε. Το «ναι» είναι εξίσου σύντομο, ακόμη κι όταν δεν είναι αλήθεια. Για να το πείτε, όμως, πρέπει να παραμερίσετε την πρώτη σκέψη που σας ήρθε. Και αν ακολουθήσει η ερώτηση «πότε το έστειλες;», θα χρειαστεί να θυμάστε τι απαντήσατε προηγουμένως.

Αυτή τη σύντομη νοητική διαδικασία εξέτασαν δύο πειράματα του Πανεπιστημίου του Μάρμπουργκ, τα οποία δημοσιεύτηκαν στο Cognition and Emotion. Κατά μέσο όρο, οι συμμετέχοντες απαντούσαν πιο αργά όταν έπρεπε να πουν ψέματα. Παράλληλα, ανέφεραν μια διαφορά που δεν αποτυπωνόταν στον χρόνο απόκρισης: το να αποκρύπτουν την αλήθεια τούς επιβάρυνε και συναισθηματικά.

Πόσο χρόνο σκέψης απαιτεί μια απλή απάντηση;

Στα δύο πειράματα συμμετείχαν συνολικά 97 άτομα, τα οποία έλαβαν μέρος σε ένα σενάριο σκηνοθετημένης κλοπής. Στο πρώτο πείραμα το αντικείμενο ήταν ένα USB, ενώ στο δεύτερο επρόκειτο για ένα χρηματικό ποσό. Έπειτα, απαντούσαν σε ουδέτερες ερωτήσεις αλλά και σε ερωτήσεις για την κλοπή, ακολουθώντας οδηγίες που καθόριζαν πότε θα έλεγαν την αλήθεια και πότε θα έλεγαν ψέματα. Οι ερευνήτριες κατέγραφαν το διάστημα από κάθε ερώτηση έως την απάντηση. Μετά από κάθε σειρά ερωτήσεων, ζητούσαν ακόμη από τους συμμετέχοντες να εξηγήσουν τι τους δυσκόλεψε και πώς ένιωσαν.

Οι συμμετέχοντες ανέφεραν δύο βασικές δυσκολίες: να μην εκφράσουν την αυθόρμητη, αληθινή απάντηση και να εναλλάσσουν την αλήθεια με το ψέμα, ανάλογα με την οδηγία. Παρότι γνώριζαν ακριβώς τι είχε συμβεί, έπρεπε κάθε φορά να διαχωρίζουν τη γνώση τους από την απάντηση που έπρεπε να δώσουν. Όταν περιέγραφαν τα συναισθήματά τους ενώ έλεγαν ψέματα, αναφέρονταν κυρίως στη νευρικότητα και στον φόβο.

Η καθυστέρηση στην απάντηση σημαίνει ότι κάποιος λέει ψέματα;

Στην ερμηνεία των ευρημάτων μετρά και μια ακόμη παράμετρος: οι ερωτήσεις για την κλοπή απαιτούσαν κατά μέσο όρο περισσότερο χρόνο απάντησης από τις ουδέτερες, ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες έλεγαν την αλήθεια. Επομένως, για να καταλάβουμε έναν δισταγμό, πρέπει να λάβουμε υπόψη και το περιεχόμενο της ερώτησης.

Επιστρέψτε στο παράδειγμα του μέιλ. Ένας συνάδελφος που αργεί να απαντήσει ίσως προσπαθεί να θυμηθεί αν πάτησε «αποστολή» ή αν το μήνυμα έμεινε στα πρόχειρα. Ίσως, πάλι, γνωρίζει ότι το ξέχασε αλλά δυσκολεύεται να το παραδεχτεί. Η παύση μπορεί να είναι ίδια, όμως οι λόγοι πίσω από αυτήν διαφορετικοί.

Στο εργαστήριο, οι ερευνήτριες ήξεραν εξαρχής ποιες απαντήσεις ήταν ψεύτικες, οπότε μπορούσαν να συγκρίνουν τους χρόνους. Στην καθημερινότητα, αυτή η γνώση δεν είναι διαθέσιμη. Αν κάτι δεν είναι σαφές, μια απλή ερώτηση, όπως «θυμάσαι τι έγινε τελικά;», αφήνει στον συνομιλητή περιθώριο να απαντήσει.