Κατάθλιψη: Θεραπεύεται οριστικά και ποιες επιλογές αντιμετώπισης υπάρχουν;

Δεν υπάρχει τρόπος να θεραπευτεί οριστικά η κατάθλιψη, υπάρχουν όμως πολλές επιλογές αντιμετώπισης που μπορούν να βελτιώσουν τα συμπτώματα και να περιορίσουν την επίδρασή τους στην καθημερινή ζωή.

Η υποχώρηση των συμπτωμάτων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η κατάθλιψη έχει θεραπευτεί. Μπορεί να νιώσετε αρκετά καλύτερα ώστε να επιστρέψετε στη συνηθισμένη σας ρουτίνα, αλλά να παραμένουν αλλαγές στη διάθεση ή στον τρόπο σκέψης. Επίσης, η κατάθλιψη συχνά εμφανίζεται σε επεισόδια, επομένως είναι πιθανό να παρουσιαστεί ξανά αργότερα.

Παρακάτω θα βρείτε τις συνήθεις θεραπείες, συμπληρωματικές και εναλλακτικές προσεγγίσεις, υπό διερεύνηση μεθόδους και συμβουλές που μπορεί να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου υποτροπής.

Επανέρχεται πάντα η κατάθλιψη;

Ορισμένοι επαγγελματίες ψυχικής υγείας περιγράφουν την υποχώρηση όλων ή των περισσότερων συμπτωμάτων ως «ύφεση». Ο όρος περιλαμβάνεται και στο «Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών» (DSM-5). Άλλοι ειδικοί διαφωνούν με τη χρήση του, επειδή υποδηλώνει ότι η κατάθλιψη θα επιστρέψει οπωσδήποτε. Πράγματι, ο κίνδυνος υποτροπής είναι υψηλός, αλλά δεν υποτροπιάζουν όλοι.

Σύμφωνα με έρευνα του 2018:

• Σε μη κλινικά δείγματα, περίπου το ένα τρίτο των ατόμων με κατάθλιψη θα εμφανίσει περισσότερα από ένα επεισόδια.
• Σε κλινικά δείγματα, πάνω από το 75% των ατόμων με κατάθλιψη θα εμφανίσει πολλαπλά επεισόδια.

Σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα του 2007:

• Τουλάχιστον οι μισοί άνθρωποι με κατάθλιψη θα εμφανίσουν περισσότερα από ένα επεισόδια.
• Περίπου το 80% των ανθρώπων που έχουν περάσει δύο επεισόδια θα εμφανίσει και άλλα.

Συνολικά, η κατάθλιψη επανέρχεται σε πολλούς ανθρώπους, αλλά ένα επεισόδιο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα ακολουθήσει και δεύτερο. Η θεραπεία, η αυτοφροντίδα και οι στρατηγικές αντιμετώπισης μπορεί να μειώσουν την πιθανότητα υποτροπής. Ακόμη σημαντικότερο, μπορούν να διευκολύνουν τη διαχείριση των συμπτωμάτων, αν αυτά επιστρέψουν.

Καθιερωμένες θεραπείες για την κατάθλιψη

Αν ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας διαγνώσει μείζονα κατάθλιψη, πιθανότατα θα προτείνει μία ή συνδυασμό από τις παρακάτω θεραπείες.

Ψυχοθεραπεία

Στις περισσότερες περιπτώσεις, το πρώτο βήμα αντιμετώπισης είναι η ψυχοθεραπεία με κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Μπορεί να περιλαμβάνει διαφορετικές προσεγγίσεις:

• Γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT). Συχνά χαρακτηρίζεται ως «χρυσό πρότυπο» στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Βοηθά στον εντοπισμό και την αναθεώρηση μη βοηθητικών τρόπων σκέψης και συμπεριφοράς. Μπορεί να περιλαμβάνει τεχνικές όπως η γνωσιακή αναδόμηση, ο θετικός εσωτερικός διάλογος, η συμπεριφορική ενεργοποίηση και η καθοδηγούμενη διερεύνηση και αμφισβήτηση σκέψεων.
• Διαπροσωπική θεραπεία (IPT). Βοηθά στην αναγνώριση και αντιμετώπιση δυσκολιών στις προσωπικές σχέσεις που μπορεί να συμβάλλουν στα συμπτώματα. Αναπτύσσονται δεξιότητες διαχείρισης δύσκολων συναισθημάτων, επικοινωνίας και συμμετοχής σε κοινωνικές δραστηριότητες.
• Γνωσιακή θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα (MBCT). Συνδυάζει αρχές της CBT με τεχνικές ενσυνειδητότητας, όπως ο διαλογισμός και η εστίαση στην παρούσα στιγμή. Φαίνεται να έχει προοπτικές τόσο για την ανακούφιση των συμπτωμάτων όσο και για τη μείωση της πιθανότητας υποτροπής.

Η καταλληλότερη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως τα συγκεκριμένα συμπτώματα και το πώς επηρεάζονται η καθημερινότητα και οι σχέσεις σας. Αν μια προσέγγιση δεν φαίνεται να βοηθά, συζητήστε με τον θεραπευτή σας το ενδεχόμενο άλλου τύπου θεραπείας.

Φαρμακευτική αγωγή

Αν εξετάζετε το ενδεχόμενο φαρμακευτικής αγωγής, πολλοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας θα προτείνουν συνδυασμό φαρμάκων και ψυχοθεραπείας. Τα φάρμακα δεν αντιμετωπίζουν πάντα τις υποκείμενες αιτίες ή τους παράγοντες που πυροδοτούν τα συμπτώματα.

Στα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για την κατάθλιψη περιλαμβάνονται:

• Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs), που συχνά αποτελούν την αρχική φαρμακευτική επιλογή.
• Οι αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης (SNRIs), που μπορεί να βοηθήσουν όταν συνυπάρχουν κατάθλιψη και χρόνιος πόνος.
• Τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά, που μπορεί να ανακουφίσουν συμπτώματα τα οποία δεν ανταποκρίνονται σε άλλα αντικαταθλιπτικά.
• Τα άτυπα αντικαταθλιπτικά, που ενδέχεται να μειώσουν τις σεξουαλικές παρενέργειες άλλων αντικαταθλιπτικών.
• Οι σταθεροποιητές διάθεσης ή τα αντιψυχωσικά, που μπορεί να ενισχύσουν τη δράση του αντικαταθλιπτικού.

Οι ψυχίατροι μπορεί να συστήσουν αντικαταθλιπτικά σε παιδιά ή εφήβους όταν τα συμπτώματα είναι σοβαρά και:

• επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα και τη συνολική ευεξία,
• δυσκολεύουν τη φοίτηση ή την επίδοση στο σχολείο,
• δεν βελτιώνονται με άλλες θεραπείες.

Η λήψη φαρμάκων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα χρειαστεί να συνεχιστεί διά βίου. Αν τα συμπτώματα εμποδίζουν την ψυχοθεραπεία ή τη φροντίδα βασικών καθημερινών αναγκών, η αγωγή μπορεί να τα ανακουφίσει αρκετά ώστε να είναι εφικτές και άλλες θεραπείες. Όταν βρεθεί μια προσέγγιση που λειτουργεί, ενδέχεται να μπορείτε να διακόψετε το φάρμακο, πάντα με ιατρική καθοδήγηση.

Μη διακόπτετε το αντικαταθλιπτικό χωρίς καθοδήγηση

Η απότομη διακοπή του φαρμάκου χωρίς επαγγελματική υποστήριξη μπορεί να επιδεινώσει τα συμπτώματα. Αν δεν παρατηρείτε βελτίωση έπειτα από αρκετές εβδομάδες λήψης του συνταγογραφημένου αντικαταθλιπτικού ή αν έχετε ανεπιθύμητες παρενέργειες, συζητήστε με τον ψυχίατρο ή τον γιατρό που το συνταγογράφησε τις εναλλακτικές επιλογές.

Διέγερση του εγκεφάλου

Μερικές φορές τα συμπτώματα επιμένουν ακόμη και μετά από μήνες ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής. Σε περίπτωση ανθεκτικής στη θεραπεία κατάθλιψης, η ομάδα φροντίδας μπορεί να προτείνει:

• Ηλεκτροσπασμοθεραπεία (ECT). Χορηγεί ηλεκτρικούς παλμούς στον εγκέφαλο, προκαλώντας μια κρίση που μεταβάλλει την ηλεκτρική δραστηριότητά του. Η διαδικασία γίνεται με αναισθησία, επομένως δεν αισθάνεστε τίποτα. Η σύγχρονη ECT διαφέρει πολύ από τη «θεραπεία με ηλεκτροσόκ» που εφαρμοζόταν στα μέσα του 20ού αιώνα.
• Διακρανιακή μαγνητική διέγερση (TMS). Ονομάζεται επίσης επαναλαμβανόμενη διακρανιακή μαγνητική διέγερση (rTMS). Χρησιμοποιεί μαγνητικούς παλμούς, οι οποίοι πιστεύεται ότι διεγείρουν νεύρα στον εγκέφαλο και αυξάνουν την εγκεφαλική δραστηριότητα.
• Διέγερση του πνευμονογαστρικού νεύρου. Η θεραπεία διεγείρει το πνευμονογαστρικό νεύρο μέσω συσκευής που εμφυτεύεται στο στήθος και πιστεύεται ότι συμβάλλει στην αποκατάσταση της ισορροπίας χημικών ουσιών του εγκεφάλου που σχετίζονται με την κατάθλιψη.

Συμπληρωματικές και εναλλακτικές προσεγγίσεις

Η ψυχοθεραπεία, τα φάρμακα και η εγκεφαλική διέγερση αποτελούν τις βασικές επιλογές αντιμετώπισης της κατάθλιψης. Συμπληρωματικές προσεγγίσεις μπορεί να προστεθούν στο θεραπευτικό πλάνο:

• Βελονισμός. Ανασκόπηση 29 μελετών του 2019 έδειξε ότι αυτή η πρακτική της παραδοσιακής κινεζικής ιατρικής μπορεί να έχει κλινικά σημαντικά οφέλη για τα συμπτώματα της κατάθλιψης, τόσο ως μεμονωμένη μέθοδος όσο και σε συνδυασμό με αντικαταθλιπτικά.
• Βαλσαμόχορτο (St. John’s wort). Ορισμένες έρευνες υποδεικνύουν ότι μπορεί να ανακουφίσει ήπια έως μέτρια συμπτώματα κατάθλιψης, αλλά δεν είναι αποτελεσματικό για όλους. Πριν δοκιμάσετε βαλσαμόχορτο ή οποιοδήποτε άλλο φυτικό σκεύασμα, συμβουλευτείτε επαγγελματία υγείας.
• Συμπληρώματα. Συμπληρώματα όπως η βιταμίνη D, το σαφράν και το μαγνήσιο θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη βελτίωση ήπιων έως μέτριων συμπτωμάτων κατάθλιψης.
• Άσκηση. Έρευνα του 2019 αναφέρει ότι ακόμη και δυόμισι ώρες σωματικής δραστηριότητας την εβδομάδα μπορεί να ανακουφίσουν τόσο την κατάθλιψη όσο και το άγχος. Η άσκηση σε εξωτερικό χώρο φαίνεται να προσφέρει μεγαλύτερο όφελος από την άσκηση σε εσωτερικό χώρο.
• Μουσικοθεραπεία. Σύμφωνα με έρευνα του 2020, η μουσικοθεραπεία και η μουσική ως μέσο αυτοβοήθειας —δηλαδή η ακρόαση μουσικής από μόνοι σας— μπορεί να συμβάλουν προσωρινά στην ανακούφιση των συμπτωμάτων.
• Τεχνικές χαλάρωσης. Ο διαλογισμός, η γιόγκα και οι καθοδηγούμενες νοερές εικόνες μπορεί να βοηθήσουν στη βελτίωση συμπτωμάτων κατάθλιψης, άγχους και άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Η έρευνα για την αποτελεσματικότητα αυτών των προσεγγίσεων παραμένει περιορισμένη. Γι’ αυτό, οι ειδικοί συνήθως δεν τις συστήνουν ως θεραπείες πρώτης επιλογής.

Νεότερες θεραπείες υπό διερεύνηση

Οι ερευνητές συνεχίζουν να μελετούν πιθανές μεθόδους ανακούφισης της κατάθλιψης, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα δεν ανταποκρίνονται σε άλλες θεραπείες.

Επιταχυνόμενη ευφυής νευροτροποποίηση του Στάνφορντ (SAINT)

Αυτή η επιταχυνόμενη μορφή TMS περιλαμβάνει πολλαπλές συνεδρίες την ημέρα για 1 έως 5 ημέρες, αντί για μία συνεδρία την ημέρα επί περίπου 6 εβδομάδες.

Η SAINT διαφέρει επίσης με δύο τρόπους:

• Χρησιμοποιεί περισσότερους μαγνητικούς παλμούς από τη συνηθισμένη TMS — σαν να πρόκειται για «μεγαλύτερη δόση».
• Όλοι οι συμμετέχοντες υποβάλλονται πρώτα σε μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, η οποία εντοπίζει τη συγκεκριμένη υποπεριοχή του προμετωπιαίου φλοιού που συνδέεται με τον υπογονάτιο προσαγώγιο φλοιό, μια περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την κατάθλιψη.

Στην πρώτη μικρή μελέτη για την αποτελεσματικότητα της SAINT συμμετείχαν 21 άτομα με σοβαρή κατάθλιψη. Μετά τη θεραπεία, 19 δεν πληρούσαν πλέον τα διαγνωστικά κριτήρια της κατάθλιψης και κανείς δεν παρουσίαζε αυτοκτονικές σκέψεις. Οι παρενέργειες περιλάμβαναν κόπωση και ήπια ενόχληση στο κεφάλι και το πρόσωπο κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Οι ερευνητές συνεχίζουν να εξετάζουν την αποτελεσματικότητα της SAINT. Μελέτη παρακολούθησης διερευνά πόσο διαρκούν τα οφέλη, ενώ μια διπλά τυφλή μελέτη περιλαμβάνει περισσότερους συμμετέχοντες.

Κεταμίνη

Οι επιστημονικές μελέτες άρχισαν να διερευνούν τις πιθανές χρήσεις αυτού του αναισθητικού για την κατάθλιψη το 2000. Η κεταμίνη πιστεύεται ότι συνδέεται με τους υποδοχείς NMDA στον εγκέφαλο, αυξάνοντας το γλουταμινικό και ενισχύοντας την επικοινωνία μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων. Τα αντικαταθλιπτικά, αντίθετα, συνήθως αυξάνουν τη σεροτονίνη. Η διαδικασία αυτή επιδρά τελικά και στο γλουταμινικό, αλλά μπορεί να χρειαστούν αρκετές εβδομάδες μέχρι να γίνει αισθητή η βελτίωση της διάθεσης.

Η κεταμίνη φαίνεται να προσφέρει γρήγορη ανακούφιση —μερικές φορές μέσα σε λίγα λεπτά— από σοβαρά συμπτώματα κατάθλιψης που δεν έχουν ανταποκριθεί σε άλλες θεραπείες. Μπορεί επίσης να συμβάλει στη μείωση των αυτοκτονικών σκέψεων.

Δύο μορφές κεταμίνης μπορεί να χρησιμοποιηθούν για την κατάθλιψη:

• η ρακεμική κεταμίνη, που συνήθως χορηγείται με ενδοφλέβια έγχυση,
• η εσκεταμίνη (Spravato), σε μορφή ρινικού εκνεφώματος.

Η θεραπεία χορηγείται μόνο σε πιστοποιημένα κέντρα, από επαγγελματίες εκπαιδευμένους στη χορήγηση της δόσης και στην παρακολούθηση των παρενεργειών. Συνδυάζεται με αντικαταθλιπτικά ή ψυχοθεραπεία.

Η κεταμίνη μπορεί να προκαλέσει προσωρινές παρενέργειες, όπως:

• αίσθημα αποσύνδεσης από την πραγματικότητα,
• αλλαγές στην αντίληψη, μεταξύ άλλων στην όραση, την ακοή και την αίσθηση του χρόνου,
• αύξηση της αρτηριακής πίεσης,
• ναυτία ή έμετο.

Υπάρχει επίσης πιθανότητα εξάρτησης ή εθισμού, γι’ αυτό οι επαγγελματίες που επιβλέπουν τη θεραπεία μειώνουν σταδιακά τη δόση όταν αυτή ολοκληρώνεται. Η διάθεση μπορεί να βελτιωθεί ακόμη και μετά από μία συνεδρία, αλλά η ομάδα φροντίδας μπορεί να συστήσει έως και οκτώ συνεδρίες ώστε να διαρκέσουν περισσότερο τα αποτελέσματα.

Τα αποτελέσματα της κεταμίνης διαρκούν γενικά έως 2 εβδομάδες. Ένας θεραπευτής μπορεί να προσφέρει περαιτέρω υποστήριξη στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης θεραπείας.

Ψιλοκυβίνη

Πρόσφατες έρευνες υποδεικνύουν ότι η ψιλοκυβίνη, η δραστική ουσία που περιέχουν τα παραισθησιογόνα μανιτάρια, μπορεί να έχει σημαντικά οφέλη στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης όταν συνδυάζεται με ψυχοθεραπεία:

• Σε μικρή μελέτη του 2021, 24 άτομα που έλαβαν ψυχοθεραπεία με ψιλοκυβίνη εμφάνισαν γρήγορη ανακούφιση από επίμονα συμπτώματα κατάθλιψης, χωρίς σοβαρές παρενέργειες. Η βελτίωση διατηρήθηκε για αρκετές εβδομάδες.
• Σε τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη δοκιμή του 2021, 30 συμμετέχοντες έλαβαν ψιλοκυβίνη και 29 έλαβαν το αντικαταθλιπτικό εσιταλοπράμη. Έπειτα από 6 εβδομάδες, οι δύο ομάδες ανέφεραν παρόμοια βελτίωση. Οι ερευνητές σημείωσαν ότι η ψιλοκυβίνη φάνηκε ελαφρώς αποτελεσματικότερη, αλλά τόνισαν ότι χρειάζονται μεγαλύτερες και μακροχρόνιες μελέτες για να επιβεβαιωθούν τα οφέλη της.

Η ψιλοκυβίνη φαίνεται να ανακουφίζει την κατάθλιψη επηρεάζοντας τις οδούς της σεροτονίνης στον εγκέφαλο. Όπως η κεταμίνη, δρα γρήγορα.

Ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) δεν έχει εγκρίνει ακόμη την ψυχοθεραπεία με ψιλοκυβίνη. Ωστόσο, ορισμένοι κατάλληλα εκπαιδευμένοι επαγγελματίες μπορούν να χορηγούν την ουσία και να παρακολουθούν πιθανές παρενέργειες, όπως πανικό, άγχος ή άλλη συναισθηματική δυσφορία. Άλλες πιθανές παρενέργειες είναι η ζάλη, η ναυτία και η υπνηλία.

Πώς μπορεί να μειωθεί ο κίνδυνος υποτροπής

Δεν υπάρχει σίγουρος τρόπος να αποτραπεί η επιστροφή των συμπτωμάτων. Ωστόσο, η εύρεση μιας αποτελεσματικής θεραπείας και η συνέχισή της μπορούν να συμβάλουν σε μακροχρόνια βελτίωση. Οι παρακάτω πρακτικές αυτοφροντίδας μπορεί επίσης να μειώσουν την πιθανότητα υποτροπής:

• Διατηρήστε την επαφή με τους άλλους. Μπορεί να είναι δύσκολο να μιλήσετε στους αγαπημένους σας για την κατάθλιψη. Η επαφή, όμως, δεν προσφέρει μόνο απαραίτητη συναισθηματική υποστήριξη, αλλά μπορεί και να μειώσει τον κίνδυνο επανεμφάνισης της κατάθλιψης.
• Φροντίστε τη σωματική σας υγεία. Η ομάδα φροντίδας μπορεί να συστήσει τακτική άσκηση, εφόσον είναι εφικτή, ισορροπημένη διατροφή και περιορισμό του αλκοόλ. Το αλκοόλ μπορεί να αλληλεπιδράσει με τα αντικαταθλιπτικά και να επιδεινώσει τα συμπτώματα.
• Φροντίστε τον ύπνο σας. Η κατάθλιψη μπορεί να διαταράξει τον ύπνο, αλλά και η έλλειψη ύπνου μπορεί να επιδεινώσει τα συμπτώματα. Στοχεύστε σε 7 έως 9 ώρες ύπνου και προσπαθήστε να κοιμάστε και να ξυπνάτε περίπου την ίδια ώρα κάθε μέρα.
• Αφιερώστε χρόνο σε δραστηριότητες που σας ευχαριστούν. Κάτι που απολαμβάνετε κάθε μέρα —όπως να μαγειρέψετε, να διαβάσετε ένα αγαπημένο βιβλίο ή να κάνετε μια μεγάλη βόλτα με τον σκύλο σας— μπορεί να ενισχύσει τη διάθεση και την ευεξία σας.

Τι να θυμάστε

Η έρευνα δεν έχει εντοπίσει τρόπο πλήρους και οριστικής θεραπείας της κατάθλιψης. Επομένως, τα συμπτώματα μπορεί να επιστρέψουν, ακόμη και με επαγγελματική θεραπεία και συστηματική αυτοφροντίδα.

Αν η κατάθλιψη επανέλθει ή επιδεινωθεί, αυτό δεν σημαίνει ότι είστε αδύναμοι, ότι κάνατε κάτι λάθος ή ότι πρέπει απλώς να «προσπαθήσετε περισσότερο». Πολλοί σύνθετοι παράγοντες συμβάλλουν στην κατάθλιψη και δεν είναι πάντα δυνατό να αντιμετωπιστούν ή να εξαλειφθούν — ούτε μπορεί η κατάθλιψη να ξεπεραστεί μόνο με θέληση ή θετική σκέψη.

Υπάρχουν πολλές διαθέσιμες επιλογές, μεταξύ άλλων συμπληρωματικές και υπό διερεύνηση προσεγγίσεις. Αν μια θεραπεία δεν φαίνεται να βελτιώνει τα συμπτώματά σας, συζητήστε με επαγγελματία ψυχικής υγείας άλλες δυνατότητες. Οι αποφάσεις για τη θεραπεία της κατάθλιψης και τη λήψη ή διακοπή φαρμάκων πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.