Φανταστείτε να γνωρίζαμε πόση μνήμη έχει απομείνει στον εγκέφαλο. Θα μπορούσαμε να βλέπουμε μια μπάρα προόδου στην άκρη του οπτικού μας πεδίου ή να εμφανίζουμε νοερά το ποσοστό όποτε το θελήσουμε.
Κάθε νέα εμπειρία, σε κάθε περίπτωση, καταναλώνει ένα μικρό μέρος από τη μνήμη μας, κάτι που μερικές φορές το αντιλαμβανόμαστε. Έπειτα από ένα απαιτητικό επαγγελματικό project ή μια ταινία μεγάλης διάρκειας, ίσως νιώσουμε πως η «χωρητικότητά» μας έχει περιοριστεί. Αν όμως εξαντληθεί, δεν θα μπορεί να δεχτεί νέες πληροφορίες…
Η γνώση του πόση μνήμη διαθέτουμε μπορεί αρχικά να μοιάζει χρήσιμη, όμως σύντομα γίνεται φανερό το μειονέκτημά της: δεν υπάρχει τρόπος να διαγράψουμε κατά βούληση αναμνήσεις ώστε να ελευθερωθεί χώρος. Μόνο ο χρόνος μπορεί να δημιουργήσει διαθέσιμη χωρητικότητα. Όταν δεν σχηματίζονται καινούργιες αναμνήσεις, οι παλιές σταδιακά ξεθωριάζουν και παραχωρούν τη θέση τους σε νέες. Δεν μπορούμε, ωστόσο, να ελέγξουμε αυτή τη διαδικασία. Έτσι λειτουργεί η ανθρώπινη μνήμη.
Τι αφήνουμε να εισέλθει στο μυαλό μας;
Όταν ανοίγουμε μια εφαρμογή κοινωνικής δικτύωσης, gigabytes άχρηστων πληροφοριών εισχωρούν αυτόματα στην εγκεφαλική μας χωρητικότητα. Αντίστοιχα, ανοίγοντας την τηλεόραση, διαφημίσεις γεμίζουν τον εγκέφαλό μας.
Αν θυμόμασταν διαρκώς πόσο περιορισμένη είναι η χωρητικότητά μας, θα προσέχαμε εμμονικά τι επιτρέπουμε να μπει στο μυαλό μας. Ίσως θεωρούμε ότι η μνήμη μας δεν μπορεί να εξαντληθεί με τον τρόπο που εξαντλείται η διαθέσιμη χωρητικότητα ενός υπολογιστή κατά την αντιγραφή μεγάλου αρχείου. Ωστόσο, στην πραγματικότητα ξεμένουμε. Απλώς δεν το αντιλαμβανόμαστε και δεν γνωρίζουμε πόση μνήμη μάς έχει απομείνει.
Η αποθήκευση πληροφοριών προϋποθέτει αλλαγές στο «διάγραμμα καλωδίωσης» του εγκεφάλου. Οι νευρώνες επικοινωνούν μέσω συνάψεων, από τις οποίες περνούν σήματα· αυτή η μετάδοση μπορεί να δυναμώσει ή να εξασθενήσει. Όσο συχνότερα περνά ένα σήμα από την ίδια σύναψη, τόσο περισσότερο ενισχύεται ή «πλαταίνει», αυξάνοντας την πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί ξανά στο μέλλον. Έτσι σχηματίζεται η μνήμη μας: από τα μονοπάτια που χαράζουν στον εγκέφαλο οι εμπειρίες και οι σκέψεις μας.
Για να παραμένει η μνήμη χρήσιμη και να προσαρμόζεται σε όσα συμβαίνουν, χρειάζεται μια διαδικασία που αντισταθμίζει αυτή τη «διάβρωση». Πρέπει να ανανεώνεται μέρος του «υποστρώματος», ώστε οι επόμενες εμπειρίες να μπορούν να σχηματίζουν νέες μνήμες.
Οι συνάψεις δεν γίνεται να διευρύνονται αδιάκοπα· χρειάζεται επίσης να στενεύουν. Η συρρίκνωση αυτή πραγματοποιείται κυρίως στον ύπνο. Γι’ αυτό, η μακρόχρονη έλλειψη ύπνου οδηγεί σε δυσκολία συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης και, τελικά, παραισθήσεις.
Όταν εξαντλείται η χωρητικότητα της μνήμης μας, χάνουμε την ικανότητα να ξεχωρίζουμε την πραγματικότητα από τις αναμνήσεις και όλα συγχωνεύονται σε ένα ενιαίο, θολό σύνολο.
Πώς επηρεάζεται σήμερα η ανθρωπότητα;
Κάθε μέρα φορτώνουμε τον εγκέφαλό μας με τόση πληροφορία, ώστε κανένας βιολογικός εγκέφαλος δεν είναι φτιαγμένος για να την επεξεργαστεί. Μήπως, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, βρισκόμαστε όλοι διαρκώς στο 99% της νοητικής μας χωρητικότητας;
Στοιχεία δείχνουν ότι η ψηφιακή πολυδιεργασία (multitasking) μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη συγκέντρωση, τη διατήρηση της προσοχής, καθώς και τη βραχυπρόθεσμη και τη μακροπρόθεσμη μνήμη.
Αξίζει ιδιαίτερα να σημειωθεί πως η προσοχή των εντατικών χρηστών ψηφιακών μέσων δεν είναι απλώς μειωμένη, αλλά περισσότερο διασκορπισμένη.
Ίσως, επομένως, να έχουμε φτάσει σε μια συλλογική, πολιτισμική κατάσταση ανάλογη με δύο εβδομάδες χωρίς ύπνο.
Χάνουμε την ικανότητα να διαχωρίζουμε όσα έχουν σημασία από τα ασήμαντα, καθώς και τις εμπειρίες που βιώνουμε για πρώτη φορά από εκείνες που ήδη γνωρίζουμε και περιμένουμε.
Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι έχουμε εξαντλήσει τη μνήμη μας.
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τη μνήμη;
Χρειάζεται να αποδεχτούμε ότι ο εγκέφαλος έχει όρια και πως ο «αποθηκευτικός χώρος» του μπορεί να εξαντληθεί εύκολα. Η μάθηση δεν σταματά ξαφνικά όταν συμβεί αυτό, όμως με τον καιρό υποβαθμίζεται η ποιότητα και η ισχύς των αναμνήσεων που σχηματίζουμε. Ίσως, λοιπόν, να μας ωφελούσε να φανταζόμαστε κατά διαστήματα μια μπάρα προόδου.
Σε πιο ουσιαστικό επίπεδο, χρειάζεται να δούμε τη μνήμη όχι ως κάτι που τοποθετείται μέσα στον εγκέφαλο, αλλά ως την προτίμηση ενός νευρωνικού μονοπατιού έναντι κάποιου άλλου. Όσο πιο προσεκτικά διαλέγουμε τι θα κρατήσουμε στη μνήμη μας, τόσο πιο καθαρές, ισχυρές και ζωντανές γίνονται οι αναμνήσεις.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/mipos-xemenoyme-apo-mnimi-2/5313
