Αντοχή στο τρέξιμο: Θα μπορούσαμε σήμερα να ξεπεράσουμε τους προϊστορικούς προγόνους μας;

Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν ώστε να μπορούν να τρέχουν μεγάλες αποστάσεις, όμως η σύγχρονη ζωή έχει περιορίσει την καθημερινή κίνηση. Θα μπορούσε ένας σημερινός ερασιτέχνης δρομέας να ξεπεράσει τον Homo erectus σε έναν μαραθώνιο; Οι ειδικοί εξηγούν τι γνωρίζουμε —και τι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε— για την αντοχή των προγόνων μας.

Η σύγχρονη ζωή έχει κάνει την κίνηση προαιρετική σε μεγαλύτερο βαθμό από ποτέ. Σε έρευνα της ASICS, συμμετέχοντες από όλο τον κόσμο ανέφεραν ότι περνούν το 86% των ωρών που είναι ξύπνιοι χωρίς να κινούνται. Ωστόσο, το σώμα μας διαμορφώθηκε σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο, όπου το περπάτημα, η μεταφορά αντικειμένων και το τρέξιμο αποτελούσαν μέρος της καθημερινής επιβίωσης.

Πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια, οι πρόγονοί μας άρχισαν να αναπτύσσουν σώμα κατάλληλο για τρέξιμο αντοχής. Αυτές οι προσαρμογές τούς βοηθούσαν να διανύουν μεγάλες αποστάσεις. Κληρονομήσαμε αυτή την ικανότητα, αλλά σήμερα πολλοί από εμάς έχουν ελάχιστους λόγους να τη χρησιμοποιούν.

Ο μαραθώνιος δοκιμάζει αυτή την εξελικτική κληρονομιά, με τη σύγχρονη προπόνηση, τη διατροφή και την τεχνολογία να βοηθούν τους δρομείς να εξερευνούν τα όριά τους. Πώς θα τα πηγαίναμε απέναντι στους προγόνους μας; Θα μπορούσε ένας ερασιτέχνης δρομέας να ξεπεράσει τον Homo erectus;

Η εξέλιξη προς την αντοχή

Σε αντίθεση με άλλα θηλαστικά, «οι άνθρωποι δεν είναι ιδιαίτερα καλοί στο σπριντ, αλλά είμαστε εξαιρετικά αποτελεσματικοί αθλητές αντοχής», λέει ο David Raichlen, εξελικτικός βιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας.

Πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια, οι πρόγονοί μας, Homo erectus, ζούσαν ως κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες και περνούσαν πολλές ώρες περπατώντας, εντοπίζοντας και κυνηγώντας τροφή. «Περίπου την ίδια περίοδο άρχισαν να αναπτύσσουν ορισμένα ανατομικά χαρακτηριστικά που βελτίωναν την ικανότητά τους να τρέχουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα», λέει ο Raichlen. «Σε αυτά περιλαμβάνονται τα μακριά πόδια, τα σχετικά κοντά δάχτυλα των ποδιών, οι μακριοί αχίλλειοι τένοντες, ο μεγάλος μείζων γλουτιαίος μυς και άλλα χαρακτηριστικά που βοηθούν στη σταθεροποίηση του κεφαλιού και του κορμού κατά το τρέξιμο».

Η ικανότητά μας να ιδρώνουμε έντονα ίσως έδινε επίσης πλεονέκτημα στους πρώτους ανθρώπους σε συνθήκες ζέστης, επιτρέποντάς τους να δροσίζονται και να συνεχίζουν να κινούνται, ενώ άλλα ζώα υπερθερμαίνονταν.

Μια δημοφιλής εξήγηση είναι το κυνήγι εξάντλησης: οι άνθρωποι κυνηγούσαν το θήραμα επί ώρες, μέχρι αυτό να καταρρεύσει από θερμική εξάντληση. Ο καθηγητής Lewis Halsey, από το Πανεπιστήμιο του Roehampton, λέει ότι τα στοιχεία δίνουν πλέον μια πιο σύνθετη εικόνα. Η δική του έρευνα, που συνέκρινε ανθρώπους και άλογα, υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι έχουν πλεονέκτημα στην αντοχή στη ζέστη. Οι αυξανόμενες θερμοκρασίες επηρεάζουν λιγότερο αρνητικά τους ανθρώπους απ’ ό,τι τα άλογα, αν και τα άλογα παραμένουν ταχύτερα. Ο Halsey εκτιμά ότι η επιτυχία των ανθρώπων μπορεί να οφειλόταν στον συνδυασμό ενός περιορισμένου πλεονεκτήματος στη ζέστη με τον έλεγχο του ρυθμού, την ιχνηλάτηση, τη συνεργασία και τον μεγάλο εγκέφαλο που επέτρεπε την ανάπτυξη τακτικών.

Το ερώτημα του μαραθωνίου

Ορισμένες διαδικτυακές εκτιμήσεις υποστηρίζουν ότι ο Homo erectus θα μπορούσε να τρέξει μαραθώνιο σε περίπου 3 έως 4 ώρες. Αν τις δεχόταν κανείς ως δεδομένες, ακόμη και η πιο αργή επίδοση θα ήταν καλύτερη από τον σημερινό μέσο χρόνο, που είναι περίπου 4 ώρες και 30 λεπτά: 4:17:00 για τους άνδρες και 4:43:00 για τις γυναίκες, σύμφωνα με την έκθεση Industry Insights του 2023 της Running USA. Από πού προέκυψε, όμως, ο εκτιμώμενος χρόνος του Homo erectus;

Αυτό παραμένει ασαφές. Μια μελέτη που επικεντρώθηκε στον χρόνο και όχι στην ταχύτητα, η οποία δημοσιεύτηκε το 2020 στο Journal of Human Evolution, προσφέρει ένα διαφορετικό μέτρο αντοχής. Το μοντέλο της εκτίμησε ότι, στις συνθήκες που εξετάστηκαν, ο Homo erectus θα έφτανε σε όριο αφυδάτωσης έπειτα από 5,5 έως 5,7 ώρες κυνηγιού εξάντλησης χωρίς να πιει νερό.

Ο Raichlen προειδοποιεί ότι δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε με βεβαιότητα μια πιθανή επίδοση. «Δεν θα έλεγα ότι γνωρίζουμε πως ο Homo erectus “θα μπορούσε να τρέξει μαραθώνιο σε 3 ώρες και 30 λεπτά”», λέει. «Το ισχυρότερο συμπέρασμα είναι ότι πριν από περίπου δύο εκατομμύρια χρόνια οι άνθρωποι είχαν εξελίξει σώμα ικανό για εντυπωσιακά μεγάλη αντοχή στο τρέξιμο».

Ο Halsey είναι πιο κατηγορηματικός: «Το να συμπεραίνουμε έναν χρόνο μαραθωνίου από κάποια οστά είναι υπερβολή», λέει. Πολλές προσαρμογές που συνδέονται με το τρέξιμο είναι χρήσιμες και στο περπάτημα, ενώ δεν μας λένε τίποτα για τη μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου (VO2 max) ή το κατώφλι γαλακτικού — παράγοντες καθοριστικούς για τις επιδόσεις στις μεγάλες αποστάσεις.

Ο Mac Cassin, επικεφαλής αθλητικός επιστήμονας στην Wahoo, λέει ότι χρειάζεται προσοχή και στη σύγκριση με τους σημερινούς δρομείς. «Είναι πολύ απίθανο ένας αρχαίος άνθρωπος να ξεκινούσε να τρέξει 26,2 μίλια —περίπου 42,2 χιλιόμετρα— με στόχο να πετύχει νέο προσωπικό ρεκόρ», λέει.

Η στροφή προς την καθιστική ζωή

Το βασικό είναι ότι δεν έχουμε γίνει βιολογικά πιο αδύναμοι· απλώς δεν χρειάζεται πια να κινούμαστε όσο παλαιότερα. «Η διαφορά ανάμεσα στους αρχαίους και τους σύγχρονους ανθρώπους οφείλεται κυρίως στο τι κάνουν καθημερινά», λέει ο Cassin. «Συνολικά, η δυνατότητα των ανθρώπων για αντοχή δεν έχει αλλάξει από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Αυτό που έχει αλλάξει είναι οι σωματικές απαιτήσεις της καθημερινής ζωής».

Οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες δεν ασκούνταν διαρκώς, λέει ο Raichlen. Η ξεκούραση αποτελούσε πάντα μέρος της ανθρώπινης ζωής. Η διαφορά είναι ότι η κίνηση ήταν ενσωματωμένη στην καθημερινότητα.

«Η εξασφάλιση τροφής, οι μετακινήσεις από το ένα μέρος στο άλλο, η μεταφορά αντικειμένων και άλλες καθημερινές εργασίες απαιτούσαν σωματική δραστηριότητα», λέει. «Σήμερα, οι άνθρωποι μπορούν να εργάζονται, να ψωνίζουν, να μετακινούνται, να τρώνε, να κοινωνικοποιούνται και να ψυχαγωγούνται χωρίς να χρειάζεται να κινούνται πολύ. Η δυνατότητα να αφαιρείται σχεδόν εντελώς η κίνηση από την καθημερινότητα είναι κάτι πολύ πρόσφατο».

Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στη φυσική κατάσταση. Η χαμηλή σωματική δραστηριότητα συνδέεται με χειρότερη καρδιαγγειακή και μεταβολική υγεία, λέει ο Raichlen, ενώ η κίνηση υποστηρίζει επίσης τη διάθεση, τη γνωστική λειτουργία και τη μακροπρόθεσμη υγεία του εγκεφάλου.

Μια κληρονομιά που αξίζει να αξιοποιήσουμε

Ίσως να μη μάθουμε ποτέ αν θα μπορούσαμε να νικήσουμε τον Homo erectus σε μια απόσταση 42,2 χιλιομέτρων. Γνωρίζουμε, όμως, ότι η αντοχή μας έχει βαθιές εξελικτικές ρίζες και ότι στους προγόνους μας οφείλουμε την ικανότητα να σταθούμε στην εκκίνηση ενός μαραθωνίου.

Πιο χρήσιμο ερώτημα είναι πόσο αξιοποιούμε την αντοχή που κληρονομήσαμε. «Η πιο ενδιαφέρουσα σύγκριση είναι ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν εντυπωσιακή αντοχή, η οποία εξελίχθηκε σε έναν κόσμο όπου η τακτική κίνηση ήταν αναπόφευκτη», λέει ο Raichlen. «Σήμερα έχουμε σε μεγάλο βαθμό την ίδια βιολογική ικανότητα, αλλά ζούμε σε περιβάλλοντα όπου η κίνηση μπορεί να είναι σχεδόν εντελώς προαιρετική».

Ο Cassin πιστεύει ότι πολλοί ερασιτέχνες δρομείς υποτιμούν όσα μπορεί να πετύχει η συστηματική κίνηση με την πάροδο των χρόνων. «Με τη σωστή προπόνηση, το σώμα μας προσαρμόζεται αξιοσημείωτα», λέει. «Η προσαρμογή, όμως, χρειάζεται χρόνο».

Ο Raichlen συμβουλεύει τους δρομείς να μην αντιμετωπίζουν το τρέξιμο ως τη μόνη μορφή κίνησης που μετρά. «Περπατήστε όπου μπορείτε, χρησιμοποιήστε τις σκάλες, βγείτε έξω, μεταφέρετε πράγματα και βρείτε λόγους να κινείστε ανάμεσα στις προπονήσεις», λέει. «Ένα τρέξιμο 45 λεπτών είναι εξαιρετικό, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιπες 15 ώρες που είστε ξύπνιοι δεν έχουν σημασία».