Κατά τη διάρκεια της ημέρας, στον εγκέφαλο συσσωρεύονται άχρηστες ουσίες, όπως γαλακτικό οξύ και πρωτεΐνες που δεν χρειάζονται πλέον. Ο ύπνος προσφέρει μια σημαντική ευκαιρία για την απομάκρυνσή τους: κύματα εγκεφαλονωτιαίου υγρού κινούνται μέσα στον εγκέφαλο, συμβάλλοντας στην απομάκρυνση καταλοίπων και στη διατήρηση της υγιούς λειτουργίας του.
Ερευνητές του MIT ανακάλυψαν ότι σύντομοι παλμοί ενός ήπιου ήχου, γνωστού ως «ροζ θόρυβος», μπορούν να ενισχύσουν αυτά τα κύματα. Όταν οι ήχοι εκπέμπονται σε συγκεκριμένες στιγμές κατά τη διάρκεια του ύπνου, ενισχύουν τα αργά ηλεκτρικά κύματα του εγκεφάλου, τα οποία με τη σειρά τους προκαλούν μεγαλύτερα κύματα εγκεφαλονωτιαίου υγρού.
Το εύρημα δημιουργεί ενδιαφέρουσες προοπτικές για την υγεία του εγκεφάλου. Οι ερευνητές θέλουν να διαπιστώσουν αν η ενίσχυση της κίνησης του υγρού μπορεί να βελτιώσει τη σκέψη και τη μνήμη ή να επιβραδύνει νευροεκφυλιστικές ασθένειες που συνδέονται με τη συσσώρευση επιβλαβών πρωτεϊνών, όπως το β-αμυλοειδές.
«Διαπιστώσαμε ότι μπορούσαμε να αυξήσουμε το μέγεθος του κύματος ροής του εγκεφαλονωτιαίου υγρού κατά τη διάρκεια του ύπνου. Απ’ όσο γνωρίζουμε, δεν υπήρχε μέχρι τώρα μέθοδος για να γίνει αυτό. Τώρα που μπορούμε να ενισχύσουμε τη ροή του εγκεφαλονωτιαίου υγρού στον ύπνο υγιών ενηλίκων, ανυπομονούμε να εφαρμόσουμε την τεχνολογία σε ομάδες ασθενών και να δούμε τι αποτελέσματα μπορεί να έχει», λέει η Laura Lewis, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Επιστήμης Υπολογιστών Athinoula A. Martinos, μέλος του Ινστιτούτου Ιατρικής Μηχανικής και Επιστήμης και του Εργαστηρίου Ερευνών Ηλεκτρονικής του MIT, καθώς και συνδεδεμένο μέλος του Ινστιτούτου Picower για τη Μάθηση και τη Μνήμη.
Η Lewis ήταν η επικεφαλής συγγραφέας της έρευνας. Τα ευρήματα δημοσιεύτηκαν στο Science Translational Medicine, με πρώτο συγγραφέα τον Joshua Levitt, ο οποίος ολοκλήρωσε πρόσφατα το διδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης και είχε προηγουμένως εργαστεί ως επισκέπτης μεταπτυχιακός φοιτητής στο εργαστήριο της Lewis.
Πώς ο ύπνος βοηθά τον εγκέφαλο να απομακρύνει άχρηστες ουσίες
Το εγκεφαλονωτιαίο υγρό είναι ένα διαυγές υγρό που περιβάλλει τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, προστατεύοντάς τα από τραυματισμούς. Συμβάλλει επίσης στη λειτουργία του εγκεφάλου, μεταφέροντας θρεπτικά συστατικά, όπως γλυκόζη, και απομακρύνοντας απόβλητα που παράγουν τα εγκεφαλικά κύτταρα καθώς καταναλώνουν ενέργεια.
Το 2019, η Lewis έδειξε ότι η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI) μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρατήρηση της κίνησης του εγκεφαλονωτιαίου υγρού προς και από τον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια του ύπνου. Η ομάδα της διαπίστωσε ότι η κίνηση αυτή ακολουθεί στενά τα αργά ηλεκτρικά κύματα του εγκεφάλου, τα οποία είναι ιδιαίτερα έντονα στον βαθύ ύπνο.
Με βάση αυτή την ανακάλυψη, οι ερευνητές θέλησαν να εξετάσουν αν η σκόπιμη ενίσχυση των ηλεκτρικών κυμάτων θα αύξανε και την κίνηση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Προηγούμενα πειράματα είχαν δείξει ότι ήχοι που εκπέμπονται την κατάλληλη στιγμή μπορούν να ενισχύσουν τα αργά εγκεφαλικά κύματα.
«Μπορείς να προκαλέσεις περισσότερα από αυτά τα αργά ηλεκτρικά κύματα με ένα ακουστικό ερέθισμα, αν αυτό δοθεί την κατάλληλη στιγμή. Είναι σαν ένα παιδί σε κούνια: αν το σπρώξεις την κατάλληλη στιγμή της κίνησής του, η κούνια θα πάει πιο ψηλά. Η πρόκληση είναι να βρεις την κατάλληλη στιγμή», λέει η Lewis.
Πώς ο ροζ θόρυβος ενισχύει τα εγκεφαλικά κύματα
Για να δοκιμάσει την ιδέα, η ομάδα χρησιμοποίησε εξαιρετικά σύντομους παλμούς ροζ θορύβου, διάρκειας μόλις 50 χιλιοστών του δευτερολέπτου. Ο ροζ θόρυβος περιλαμβάνει όλο το εύρος των συχνοτήτων που μπορεί να ακούσει ο άνθρωπος, όπως και ο λευκός θόρυβος. Ωστόσο, οι χαμηλότερες συχνότητες είναι πιο έντονες και οι υψηλότερες πιο ήπιες. Το αποτέλεσμα είναι ένας πιο απαλός και ισορροπημένος ήχος, που θυμίζει σταθερή βροχή ή έναν καταρράκτη από απόσταση.
Καθοριστική ήταν η χρονική στιγμή της εκπομπής. Οι ερευνητές έπρεπε να δώσουν κάθε ηχητικό παλμό όταν τα αργά εγκεφαλικά κύματα του συμμετέχοντος έφταναν στο μέγιστό τους. Για να εντοπίσουν αυτές τις στιγμές, παρακολουθούσαν την ηλεκτρική δραστηριότητα με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG), ενώ ταυτόχρονα μετρούσαν την κίνηση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού με fMRI.
Ο συνδυασμός των δύο μετρήσεων δημιουργούσε ένα τεχνικό εμπόδιο. Τα ισχυρά μαγνητικά πεδία της fMRI παρεμβαίνουν στις καταγραφές του EEG, δυσκολεύοντας την ακριβή και αρκετά γρήγορη ανίχνευση των ηλεκτρικών σημάτων του εγκεφάλου ώστε να συγχρονιστεί ο ήχος.
Η ομάδα αντιμετώπισε το πρόβλημα αναπτύσσοντας μια μέθοδο που αφαιρεί τις παρεμβολές από τα σήματα του EEG σε λιγότερο από 100 χιλιοστά του δευτερολέπτου. Σχεδίασε επίσης έναν αλγόριθμο που προβλέπει πότε θα εμφανιστεί η επόμενη κορυφή του αργού κύματος, αντισταθμίζοντας τη μικρή καθυστέρηση από την επεξεργασία των σημάτων. Οι δύο αυτές εξελίξεις επέτρεψαν την εκπομπή κάθε παλμού ροζ θορύβου την επιθυμητή στιγμή.
Ισχυρότερα κύματα απομάκρυνσης καταλοίπων κατά τον ύπνο
Οι ερευνητές δοκίμασαν τη μέθοδο σε 14 υγιείς εθελοντές. Διαπίστωσαν ότι οι ήχοι, όταν εκπέμπονταν με τον κατάλληλο συγχρονισμό, αύξαναν το μέγεθος τόσο των αργών ηλεκτρικών κυμάτων του εγκεφάλου όσο και των αντίστοιχων κυμάτων του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Οι ήχοι ήταν αρκετά χαμηλής έντασης ώστε να μην ξυπνούν τους συμμετέχοντες.
Οι απεικονίσεις του εγκεφάλου βοήθησαν επίσης να εξηγηθεί ο μηχανισμός. Τα αργά ηλεκτρικά κύματα συνδέονταν με τη συστολή και τη διαστολή των αιμοφόρων αγγείων, δημιουργώντας μια αντλητική δράση που ωθεί το εγκεφαλονωτιαίο υγρό έξω από τον εγκέφαλο. Τα κύματα αυτά εμφανίζονται κατά τον ύπνο μη ταχείας κίνησης των ματιών (μη REM) και γίνονται εντονότερα όσο βαθαίνει ο ύπνος.
Ενισχύοντας τα ηλεκτρικά κύματα, οι ερευνητές κατάφεραν να ενισχύσουν την κίνηση του υγρού που συνδέεται με τη φυσική διαδικασία απομάκρυνσης αποβλήτων του εγκεφάλου. Ωστόσο, η μελέτη δεν έδειξε άμεσα αν τα ισχυρότερα κύματα του εγκεφαλονωτιαίου υγρού απομάκρυναν πράγματι περισσότερα απόβλητα ή αν βελτίωσαν την ποιότητα του ύπνου.
Μπορεί ο ροζ θόρυβος να βελτιώσει τον ύπνο και να βοηθήσει στην πρόληψη του Αλτσχάιμερ;
Οι ερευνητές θέλουν τώρα να εξετάσουν αν η αύξηση της ροής του εγκεφαλονωτιαίου υγρού οδηγεί σε πιο αναζωογονητικό ύπνο, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν αϋπνία. Ένας ακόμη βασικός στόχος είναι να διαπιστωθεί αν η τεχνική μπορεί να ενισχύσει την ικανότητα του εγκεφάλου να απομακρύνει επιβλαβείς ουσίες.
Το ενδεχόμενο αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές άνοιας, οι οποίες συνδέονται με τη συσσώρευση μη φυσιολογικών πρωτεϊνών στον εγκέφαλο. Αν η ενισχυμένη κίνηση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού οδηγήσει τελικά σε αποτελεσματικότερη απομάκρυνση αποβλήτων, η προσέγγιση θα μπορούσε να προσφέρει έναν νέο τρόπο αντιμετώπισης μιας από τις βιολογικές διεργασίες που σχετίζονται με αυτές τις παθήσεις.
«Η απομάκρυνση αποβλήτων από τον εγκέφαλο είναι πολύ σημαντική για τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές άνοιας, οι οποίες προκαλούνται εν μέρει από τη συσσώρευση μορίων όπως το αμυλοειδές και η ταυ στον εγκέφαλο. Αν μπορέσουμε να βελτιώσουμε την απομάκρυνση αποβλήτων, ίσως συμβάλουμε στην πρόληψη της συσσώρευσης αυτών των πλακών που οδηγούν στη νόσο», λέει ο Levitt.
Η τεχνολογία θα μπορούσε μελλοντικά να είναι διαθέσιμη και εκτός ερευνητικών εργαστηρίων. Ο Levitt έχει ιδρύσει εταιρεία που σκοπεύει να αναπτύξει μια συσκευή για οικιακή χρήση, πιθανώς με τη μορφή κεφαλόδεσμου, η οποία θα εκπέμπει ήχο στις κατάλληλες στιγμές του ύπνου για να αυξάνει τη ροή του εγκεφαλονωτιαίου υγρού.
Προς το παρόν, τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ένα απλό ακουστικό ερέθισμα, όταν συγχρονίζεται με ακρίβεια με την εγκεφαλική δραστηριότητα, μπορεί να μεταβάλει τα κύματα του υγρού που σχετίζονται με τη νυχτερινή διαδικασία καθαρισμού του εγκεφάλου. Το αν αυτές οι αλλαγές μπορούν να οδηγήσουν σε καλύτερο ύπνο, ισχυρότερη μνήμη ή προστασία από νευροεκφυλιστικές ασθένειες παραμένει σημαντικό ερώτημα για μελλοντικές μελέτες.
Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το McKnight Scholar Award, το Sloan Fellowship, το Pew Biomedical Scholars Award, τη συνεργασία του Simons Foundation για την πλαστικότητα στον γηράσκοντα εγκέφαλο, το MIT EECS Transformative Research Fund, τα National Institutes of Health, το Corundum Convergence Institute και το Panasonic Well Fellowship for AI and Wellness.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/health/egkefalos-o-roz-thoryvos-enischyei-ta-kymata-poy-apomakrynoyn-achristes-oysies-ston-ypno/29934





