Η περίοδος από το 1965 έως περίπου το 2012, από τη Σεξουαλική Επανάσταση μέχρι την εξάπλωση των εφαρμογών γνωριμιών, έφερε βαθιές αλλαγές στον αμερικανικό ρομαντισμό. Μετά το 2010, όμως, η μαγεία χάθηκε και διαμορφώθηκε η σημερινή νεοφεουδαρχική τάξη, όπου οι αλγόριθμοι λειτουργούν σαν αυστηροί γονείς και σαν χωριανοί που ανακατεύονται σε όλα.
Την επικράτηση, δυστυχώς, της οικονομίας των «situationships» αντί του ρομαντισμού διαπιστώνει ο Μάθιου Γκάσντα, θεατρικός συγγραφέας από τις ΗΠΑ.
«Δημιουργημένη από αλγόριθμους, αυτή είναι μια κουλτούρα όπου η κοινωνική θέση, η γεωγραφία, τα χρήματα και τα έθιμα αποκτούν δύναμη να επιλέγουν για εμάς με τρόπους που θυμίζουν προ-μοντέρνους κανόνες» επισημαίνει ο Γκάσντα στο Unherd.
«Αντί για παρεμβατικούς, κοινωνικά ευαισθητοποιημένους γονείς, υπάρχουν τώρα αισθητήρες και προστατευτικές ζώνες που αγνοούν τους παλμούς του ρομαντισμού και αποθαρρύνουν όποιον θα ήθελε να πιστεύει πως είναι ελεύθερος να επιλέξει. Αυτό δεν ήταν πάντα έτσι».
Αυτή τη φορά, εξηγεί, τον καθορισμό της κάστας αναλαμβάνουν οι εφαρμογές γνωριμιών, ενώ ενδείξεις κοινωνικού κύρους ενσωματώνονται διακριτικά σχεδόν σε κάθε πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης.
«Από τους δείκτες Elo που μετρούν την ελκυστικότητα και την κοινωνική ελκυστικότητα, μέχρι τον αριθμό των ακολούθων και τα φίλτρα που χρησιμοποιούνται για να κρατούν έξω τους «κατώτερους», μετρήσιμα δίκτυα επιδράσεων και η συμπεριφορική μηχανική ρυθμίζουν το πώς σκεφτόμαστε και τι υποτίθεται ότι πρέπει να νιώθουμε, δομώντας τις επιλογές μας με βαθύ αλλά συχνά αόρατο τρόπο» σημειώνει.
Η θεματολογία των ταινιών της εποχής προσφέρει στον θεατρικό συγγραφέα Γκάσντα έναν ιδιαίτερα εύστοχο τρόπο να αναδείξει αυτή τη μεταβολή.
Το «Blue Valentine» του 2010 αποτυπώνει αυτή την αλλαγή: η ελεύθερη επιλογή συντρόφου ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις καταλήγει σε τραγωδία και ντροπή.
«Ο αισιόδοξος γιάπης Μπούμερ έχει φύγει· ήρθε η απαισιόδοξη γενιά των Millennials» λέει.
Πρώτα η φήμη και μετά το δέσιμο
Στη σημερινή εποχή, το ζητούμενο στον ρομαντισμό είναι λιγότερο ο έρωτας και περισσότερο η επιτυχία: προέχει η φήμη και ακολουθεί το δέσιμο. Το επιτυχημένο ντεμπούτο της Lorde το 2013, «Royals», αποτύπωσε την εμμονή της δεκαετίας με το κοινωνικό κύρος και την προβολή του.
Στο «Marriage Story» του Noah Baumbach, οι επαγγελματικές ματαιώσεις οδηγούν στη διάλυση μιας σχέσης. Η πρωτοποριακή σειρά «Fleabag» της Phoebe Waller-Bridge παρουσιάζει έναν άνθρωπο που ουσιαστικά είναι αδύνατο να αγαπηθεί ή είναι ανίκανος για αγάπη. Το «Forever» της Charli XCX, το 2020, αποτυπώνει την τελική μετατόπιση: από την οικονομία της ρομαντικής κωμωδίας, όπου η επιλογή επικυρωνόταν, στην οικονομία των «situationships», όπου μια πραγματική επιλογή δεν είναι εφικτή και αναβάλλεται επ’ αόριστον. Το τραγούδι εκφράζεται μέσα από μια κατακερματισμένη συνείδηση, που εξιδανικεύει κάτι ανύπαρκτο: μια βαθιά ριζωμένη, ιστορικά διαμεσολαβημένη και διαρκή αγάπη.
Ο συγγραφέας αναφέρει επίσης ότι το reboot του «High Fidelity» του 2020, με τη Zoë Kravitz, «παίρνει την αγαπημένη ρομαντική κωμωδία της γενιάς Χ και την μετατρέπει σε μια καταθλιπτική, σέπια εικόνα καταναλωτικής δυσαρέσκειας». Στην ταινία του 2000, που βασίστηκε στο βιβλίο του Nick Hornby, η αγορά λειτουργούσε. Στη σειρά του 2020, αντίθετα, έχει διαρραγεί. Στην αρχική ταινία ο hipster του δισκάδικου εξακολουθεί να μπορεί να βρει μια αγάπη στα μέτρα του· στο remake, όμως, αυτό δεν είναι δυνατό, όπως παρατηρεί ο Γκάσντα.
«Αυτή η κατάρρευση της προσωπικής επιλογής αντανακλά μια μεγαλύτερη κατάρρευση της πίστης σε συστήματα που κάποτε υποσχόταν αφθονία και σύνδεση. Η οικονομία των «situationships» -η επιστροφή σε ένα σύστημα που θυμίζει κάστα αλλά χωρίς την οριστικότητα των προξενητών γάμων- είναι μια λεπτή και αόρατη ανατροπή μιας περιόδου όπου η κουλτούρα γιόρταζε την ρομαντική επιλογή (την οικονομία της ρομαντικής κωμωδίας), την κουλτούρα στην οποία μεγάλωσαν όσοι γεννήθηκαν μεταξύ 1980 και 2010, αλλά όχι αυτή που κληρονόμησαν (ή συνέβαλαν να δημιουργηθεί). Η αναμενόμενη προσδοκία, με άλλα λόγια, είναι η ελευθερία της επιλογής. Όμως η πραγματικότητα -μετά το iPhone και, όλο και περισσότερο, μετά την τεχνητή νοημοσύνη- είναι ζοφερά ντετερμινιστική».
Φιλελευθεροποίηση μέσα από την υποταγή στις πλατφόρμες
Ο συγγραφέας επισημαίνει ότι η απελευθέρωση του ρομαντισμού, όπως και η φιλελευθεροποίηση της οικονομίας, έφερε τελικά το αντίθετό της: «μια αίσθηση ακραίας υπερ-προσδιοριστικότητας και υποταγής στον αλγόριθμο και στη κοινωνική λογική που είναι ενσωματωμένη μέσα του. Έχει χαθεί η μετα-παγκοσμιοποιητική φαντασίωση της εύρεσης συντρόφου σε άλλο μέρος του κόσμου ή πέρα από τις οικονομικές τάξεις, μέσω ενός συνδυασμού λογικής και έντονου συναισθήματος, όπως στα έργα της Austen. Οι δασμοί της εποχής Τραμπ και η οικονομική αναπροσαρμογή αντανακλούν αυτή την πολιτισμική αλλαγή και στον υλικό κόσμο».
Όπως σημειώνει, την τριακονταετία 1980-2010 οι εργένηδες ήταν «επιχειρηματίες» στην αγορά του ρομαντισμού, ενώ μετά το 2010 μετατράπηκαν ολοένα περισσότερο σε «πρώτες ύλες για εκμετάλλευση» και συσκευασία.
«Έχουμε εκπαιδευτεί να πουλάμε τον εαυτό μας ως προϊόν, να περιμένουμε ότι το «προϊόν» μας μπορεί να καταταχθεί, και να πιστεύουμε ότι μας αξίζουν προϊόντα παρόμοιου επιπέδου. Άνδρες και γυναίκες, αν και με διαφορετικό τρόπο, πλέον εμμονικά δηλώνουν τις προτιμήσεις τους σε εφαρμογές όπως το Hinge: ύψος, βάρος, ηλικία, θρησκεία, πολιτική. «Όχι υποστηρικτές του Τραμπ. Κανείς κάτω από 1,83 μέτρα. Κανείς πάνω από 25. Δεν ψάχνω κάτι σοβαρό.» Αυτές δεν είναι οι απόψεις ή οι συμπεριφορές ανθρώπων που πιστεύουν ότι η αγάπη είναι ένας αρμονικός συνδυασμός εξαιρετικά πολύπλοκων στάσεων. Είναι μάλλον απόψεις ανθρώπων γοητευμένων από μια σκληρή ωφελιμιστική λογική και μια οπτική της κοινωνικής τάξης ως ανυπέρβλητου φραγμού».
Η ιστορική διαμόρφωση του ρομαντισμού
Ο Μάθιου Γκάσντα επισημαίνει ως βασικό δίδαγμα ότι κάθε εποχή διαμορφώνει ιστορικά τον ρομαντισμό, την αγάπη, το φλερτ και τον γάμο.
«Μέσα από ένα κοσμικό πρίσμα, κανένας συγκεκριμένος ρομαντικός τρόπος ή συνήθεια δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως οριστικός ή παγκόσμιος. Και όμως, παράδοξα, αφαιρώντας τα ρομαντικά μας τυφλά σημεία και βλέποντας τον εαυτό μας ως προϊόν κοινωνικής και ιστορικής διαμόρφωσης, μπορούμε να δώσουμε προσοχή σε στοιχεία μιας κοινής και διαρκούς ανθρώπινης κατάστασης: το βαθύτερο δυναμικό μας να παίξουμε έναν ενεργό, αντί για παθητικό, ρόλο στις θεμελιώδεις δεσμεύσεις και επιλογές μας».
Τελικά, λέει, η Jane Austen είναι προτιμότερη από τον Flaubert και η Elizabeth με τον Darcy υπερέχουν του Charles και της Emma· γι’ αυτό οι κλασικές ρομαντικές κωμωδίες εξακολουθούν να συγκινούν.
Συγκινεί η σκέψη ότι δύο άνθρωποι μπορούν να επιλέξουν ο ένας τον άλλον έξω από τις κοινωνικές πιέσεις και τα έθιμα. Ωστόσο, για να προσφέρει απόλαυση και όχι να καταλήγει σε τραγωδία, ο ρομαντισμός χρειάζεται πάντα πρωταγωνιστές με κυνισμό, κοσμική κόπωση και διορατικότητα. Ο έρωτας δεν ξεκινά από ψευδαισθήσεις· προηγείται η οικοδόμηση πρακτικών οραμάτων που θα τις αντικαταστήσουν. Η υπερηφάνεια και οι προκαταλήψεις —ή, στη δική μας περίπτωση, η τεχνολογική εθιστικότητα και η ηθική αδράνεια— πρέπει να ξεπεραστούν.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/romantismos-i-algorithmos-pos-oi-sygchrones-scheseis-chanoyn-tin-aythentikotita/16273
