Η μελέτη που δημοσιεύτηκε στο *Communications Psychology* δείχνει ότι οι επαναλαμβανόμενες επιλογές μας δεν εκφράζουν απλώς τις προτιμήσεις μας, αλλά τις διαμορφώνουν. Στο TU Dresden, οι ερευνητές διαπίστωσαν πως οι συμμετέχοντες επέλεγαν συχνότερα εκείνες τις εναλλακτικές που είχαν προτιμήσει και στο παρελθόν, ακόμη κι όταν δεν ήταν αντικειμενικά καλύτερες.
Οι επαναλαμβανόμενες επιλογές επηρεάζουν τόσο τη συμπεριφορά μας όσο και την αξία που αποδίδουμε στις εναλλακτικές, κάτι που μπορεί να μας οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις. Το προτεινόμενο μοντέλο συνδυάζει τη μάθηση από τις ανταμοιβές με την τάση να επιμένουμε σε ό,τι επιλέξαμε ήδη. Αντίθετα, η συνειδητή αλλαγή των επιλογών μπορεί να καλλιεργήσει νέες προτιμήσεις.
Συνήθως θεωρούμε πως οι αποφάσεις μας πηγάζουν από τις προτιμήσεις μας: επειδή μας αρέσει κάτι, το διαλέγουμε. Ωστόσο, νέα έρευνα στο Communications Psychology περιγράφει μια πιο σύνθετη σχέση. Οι επιλογές δεν αντανακλούν μόνο όσα προτιμάμε, αλλά συμβάλλουν και στη διαμόρφωσή τους.
Όταν επιλέγουμε επανειλημμένα το ίδιο πράγμα, ο εγκέφαλος αρχίζει να το θεωρεί πιο επιθυμητό, «σίγουρο» ή σωστό, παρόλο που δεν υπερέχει αντικειμενικά.
Η επανάληψη καθορίζει τις επιλογές
Μέσα από διαδικτυακή πλατφόρμα πειραμάτων, η ερευνητική ομάδα του TU Dresden εξέτασε 351 ενήλικες, με μέση ηλικία περίπου τα 32 έτη. Τους ζητήθηκε να επιλέγουν επανειλημμένα μεταξύ εναλλακτικών που προσέφεραν διαφορετικές πιθανότητες ανταμοιβής, δηλαδή μικρά χρηματικά ποσά.
Στο πρώτο στάδιο, που ονομάστηκε «φάση μάθησης», οι συμμετέχοντες ανακάλυπταν σταδιακά ποιες επιλογές έδιναν μεγαλύτερη ανταμοιβή. Σε ένα παράδειγμα, μπορούσαν να διαλέξουν ανάμεσα σε πιθανότητα κέρδους 70% και 20%. Σε διαφορετικό πλαίσιο, η απόσταση ήταν μικρότερη: 70% έναντι 50%.
Στη συνέχεια, κατά τη «φάση μεταφοράς», οι εναλλακτικές παρουσιάστηκαν σε νέους συνδυασμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δύο επιλογές είχαν ακριβώς την ίδια αναμενόμενη αξία και καμία δεν υπερείχε αντικειμενικά.
Παρά την ισοδυναμία τους, οι συμμετέχοντες έδειχναν προτίμηση σε εκείνη την εναλλακτική που είχαν επιλέξει περισσότερες φορές νωρίτερα, ανεξάρτητα από την πραγματική της απόδοση.
Η ερευνητική ομάδα εξέτασε ξανά και έξι παλαιότερες μελέτες, συγκεντρώνοντας δεδομένα από περισσότερα από 700 άτομα συνολικά. Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και εκεί: η συχνότητα με την οποία επιλεγόταν μια εναλλακτική προέβλεπε τη μελλοντική προτίμηση.
Όταν η επανάληψη υπερισχύει του κέρδους
Ένα ιδιαίτερα αξιοσημείωτο εύρημα προέκυψε όταν οι ερευνητές εξέτασαν συμμετέχοντες που προτιμούσαν επιλογές οι οποίες τους κόστιζαν χρήματα, αντί για εναλλακτικές που απέφεραν κέρδος. Το κοινό στοιχείο αυτών των «παράδοξων» επιλογών ήταν ότι είχαν επιλεγεί συχνότερα στη φάση μάθησης.
Η επίδραση της επανάληψης φάνηκε και στις αξιολογήσεις των συμμετεχόντων, όχι μόνο στις αποφάσεις τους. Όσοι είχαν προτιμήσει συχνότερα μια εναλλακτική, την έκριναν αργότερα ως πιο πολύτιμη και ανέφεραν μεγαλύτερη σιγουριά πως είχαν κάνει τη σωστή επιλογή.
Έτσι, η συχνή επιλογή ενός πράγματος μπορεί να το κάνει να μοιάζει καλύτερο στα μάτια μας, ακόμη κι όταν τα στοιχεία δείχνουν το αντίθετο.
Ένα λιτό μοντέλο για τον τρόπο που επιλέγουμε
Για να ερμηνεύσουν τις αποφάσεις, οι ερευνητές δημιούργησαν ένα υπολογιστικό μοντέλο που στηρίζεται σε δύο βασικές αρχές:
- Αποκτούμε γνώση μέσα από τις ανταμοιβές.
- Έχουμε την τάση να ξανακάνουμε μια επιλογή που έχουμε κάνει και παλαιότερα.
Με κάθε νέα επιλογή, αυξανόταν η πιθανότητα ο συμμετέχων να την προτιμήσει ξανά στο μέλλον. Αν, αντίθετα, την άφηνε στην άκρη, η «ελκτική της δύναμη» εξασθενούσε.
Το μοντέλο είχε αποτελεσματικότητα αντίστοιχη ή και μεγαλύτερη από εκείνη πιο σύνθετων θεωριών για τη λήψη αποφάσεων. Ένα επιπλέον πλεονέκτημά του είναι ότι δεν προϋποθέτει πλήρη γνώση όλων των διαθέσιμων εναλλακτικών· χρειάζεται μόνο ό,τι είναι πάντοτε διαθέσιμο.
Γιατί λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο ο εγκέφαλος;
Η επανάληψη περιορίζει το γνωστικό φορτίο, καθώς μια γνώριμη επιλογή απαιτεί λιγότερη σκέψη την επόμενη φορά. Σε περίπλοκες συνθήκες, όπου υπάρχουν πολλές εναλλακτικές, ο εγκέφαλος φαίνεται να καταφεύγει περισσότερο σε αυτή τη «συντόμευση».
Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο ψυχολόγος Edward Thorndike είχε ήδη περιγράψει τον «Νόμο της Άσκησης», σύμφωνα με τον οποίο οι πράξεις που επαναλαμβάνονται ενισχύονται. Η νεότερη έρευνα προσθέτει πως η επανάληψη δεν σταθεροποιεί μόνο μια συμπεριφορά, αλλά μεταβάλλει και την αντίληψή μας για όσα πιστεύουμε ότι προτιμάμε.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια αισιόδοξη πλευρά: η επίγνωση του φαινομένου. Εφόσον η επανάληψη μπορεί να διαμορφώσει μια προτίμηση, η σκόπιμη αλλαγή των επιλογών μας μπορεί επίσης να οδηγήσει σταδιακά σε νέες.
Συνοπτικά
- Νέα έρευνα που δημοσιεύτηκε στο *Communications Psychology* δείχνει πως οι επιλογές που επαναλαμβάνουμε συμβάλλουν στη διαμόρφωση των προτιμήσεών μας και δεν τις αντανακλούν απλώς.
- Οι συμμετέχοντες προτιμούν συχνότερα επιλογές που έχουν κάνει ξανά στο παρελθόν, ανεξάρτητα από την αντικειμενική τους αξία.
- Η επαναλαμβανόμενη επιλογή διαμορφώνει τη συμπεριφορά και μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες αποφάσεις, ακόμη και σε απώλεια χρημάτων.
- Το υπολογιστικό μοντέλο που αναπτύχθηκε συνδυάζει τη μάθηση μέσω ανταμοιβών με την τάση επανάληψης και δείχνει ότι όσο συχνότερα επιλέγεται κάτι, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να προτιμηθεί ξανά.
- Σε σύνθετες συνθήκες, η επανάληψη περιορίζει το γνωστικό φορτίο και κάνει τη λήψη αποφάσεων ευκολότερη.
- Όταν αλλάζουμε συνειδητά τις επιλογές μας, μπορεί να διαμορφωθούν νέες προτιμήσεις, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία της επίγνωσης κατά τη λήψη αποφάσεων.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/pisogyrismata-giati-epanalamvanoyme-tis-lathos-epiloges/22392
