Εγκέφαλος: Η αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί να συνδέεται με μείωση του όγκου του

Η αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί να οδηγήσει σε διαβήτη τύπου 2, κάτι που έχει τεκμηριωθεί εδώ και καιρό. Νέα μελέτη, όμως, υποδεικνύει ότι η κακή μεταβολική υγεία ενδέχεται να συνδέεται και με μικρότερο όγκο σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ρύθμιση.

Όσα συμβαίνουν στην κυκλοφορία του αίματος μπορεί να έχουν αντίκτυπο και στον εγκέφαλο.

Η σύνδεση της μεταβολικής υγείας με τον εγκέφαλο

Οι επιστήμονες υποψιάζονται εδώ και χρόνια ότι τα μεταβολικά προβλήματα επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου. Πλήθος ερευνών έχει συνδέσει τη μακροχρόνια υγεία του εγκεφάλου με καρδιαγγειακά συμβάντα, τη λειτουργία των μιτοχονδρίων και την αγγειακή επάρκεια, μεταξύ άλλων.

Μάλιστα, σημαντική έρευνα γύρω από το θέμα έχει δείξει ότι η αντίσταση στην ινσουλίνη μπορεί να ξεκινά ακόμη και στον εγκέφαλο. Αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή ο εγκέφαλος διαθέτει υποδοχείς ινσουλίνης και λεπτίνης —μιας ορμόνης που συμβάλλει στη ρύθμιση της πείνας και της ενέργειας— σε περιοχές σημαντικές για τη μνήμη και τη σκέψη.

Η διαταραχή της σηματοδότησης σε αυτές τις περιοχές έχει συνδεθεί με τις εγκεφαλικές αλλαγές που παρατηρούνται στη νόσο Αλτσχάιμερ.

Πώς συνέδεσαν οι ερευνητές τον μεταβολισμό με τις εγκεφαλικές αλλαγές

Η νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, επιχείρησε να χαρτογραφήσει τη συγκεκριμένη διαδρομή από τη μεταβολική δυσλειτουργία στη μείωση του όγκου του εγκεφάλου και, τελικά, στη γνωστική έκπτωση.

Ερευνητές στο Νοσοκομείο San Raffaele στην Ιταλία εξέτασαν 159 ασθενείς με διαταραχές της διάθεσης: 81 με διπολική διαταραχή και 78 με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή.

Κάθε συμμετέχων υποβλήθηκε σε απεικονιστικές εξετάσεις εγκεφάλου και γνωστικά τεστ, ενώ έγιναν και αιματολογικές εξετάσεις για τη μέτρηση της ινσουλίνης, της γλυκόζης, της λεπτίνης και άλλων μεταβολικών δεικτών.

Η χειρότερη μεταβολική υγεία συνδέθηκε με μικρότερες εγκεφαλικές περιοχές

Η μεταβολική δυσλειτουργία είχε σημαντική αρνητική επίδραση στον όγκο της φαιάς ουσίας —του εγκεφαλικού ιστού που επεξεργάζεται πληροφορίες— και στις γνωστικές επιδόσεις. Με τη σειρά του, ο όγκος της φαιάς ουσίας προέβλεπε πόσο καλά τα πήγαιναν οι συμμετέχοντες στα τεστ σκέψης.

Με άλλα λόγια, η χειρότερη μεταβολική υγεία συσχετίστηκε με μικρότερες εγκεφαλικές περιοχές, οι οποίες με τη σειρά τους συσχετίστηκαν με μειωμένες δεξιότητες σκέψης.

Οι περιοχές που επηρεάστηκαν περισσότερο περιλάμβαναν:

• Τους ιππόκαμπους, που είναι κρίσιμοι για τη μνήμη.
• Τις αμυγδαλές, όπου γίνεται η επεξεργασία των συναισθημάτων.
• Πολλές περιοχές των μετωπιαίων και κροταφικών λοβών, που συμμετέχουν στη συγκέντρωση, τον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων.

Κοινό χαρακτηριστικό αυτών των περιοχών είναι ότι διαθέτουν πολλούς υποδοχείς ινσουλίνης και λεπτίνης.

Από όλους τους μεταβολικούς δείκτες που εξετάστηκαν, η ινσουλίνη, ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ), ο δείκτης HOMA-IR —μέτρο της αντίστασης στην ινσουλίνη— και η λεπτίνη αναδείχθηκαν ως οι ισχυρότεροι προγνωστικοί δείκτες της μεταβολικής δυσλειτουργίας που συνδεόταν με τις εγκεφαλικές αλλαγές.

Η καλύτερη ευαισθησία στην ινσουλίνη συσχετίστηκε με διατήρηση του όγκου του εγκεφάλου.

Γιατί οι συνήθεις αιματολογικές εξετάσεις μπορεί να μην το δείξουν

Για όσους ενδιαφέρονται για τη μακροζωία, υπάρχει μια σημαντική παράμετρος: η γλυκόζη νηστείας —η τιμή που βλέπουν οι περισσότεροι σε μια συνήθη αιματολογική εξέταση— μπορεί να είναι απολύτως φυσιολογική, ενώ η αντίσταση στην ινσουλίνη αναπτύσσεται σταδιακά.

Ο δείκτης HOMA-IR καταγράφει αυτή την πρώιμη δυσλειτουργία, συνυπολογίζοντας τα επίπεδα ινσουλίνης νηστείας μαζί με τη γλυκόζη. Στη μελέτη, τιμή HOMA-IR 2,77 χρησιμοποιήθηκε ως όριο για την ταξινόμηση της αντίστασης στην ινσουλίνη.

Η σηματοδότηση της ινσουλίνης στον εγκέφαλο είναι απαραίτητη για τη δημιουργία νέων συνδέσεων μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων, τη διατήρηση της δομής του εγκεφάλου και την επιβίωση των νευρώνων. Όταν αυτή η σηματοδότηση διαταράσσεται, οι συνέπειες μπορεί να ξεπερνούν κατά πολύ τη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα.

Ο ρόλος της λεπτίνης στην υγεία του εγκεφάλου

Η λεπτίνη, μια ορμόνη που απελευθερώνεται από τα λιποκύτταρα, δεν λαμβάνει τόση προσοχή όση η ινσουλίνη. Ωστόσο, στη συγκεκριμένη μελέτη αναδείχθηκε ως σημαντικός παράγοντας στη σύνδεση μεταβολισμού, εγκεφάλου και γνωστικών λειτουργιών.

Η λεπτίνη περνά στον εγκέφαλο και έχει προστατευτική δράση, ιδιαίτερα στον ιππόκαμπο και τον φλοιό. Υποστηρίζει τον BDNF, μια πρωτεΐνη που βοηθά τα εγκεφαλικά κύτταρα να αναπτύσσονται και να επιβιώνουν, και μειώνει τον κυτταρικό θάνατο.

Ωστόσο, σε καταστάσεις όπως η παχυσαρκία και η μεταβολική δυσλειτουργία, η χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού δυσχεραίνει την πρόσβαση της λεπτίνης στον εγκέφαλο.

Έτσι μπορεί να προκύψει η λεγόμενη κεντρική αντίσταση στη λεπτίνη: τα επίπεδα της ορμόνης στο αίμα είναι υψηλά, αλλά η σηματοδότησή της δεν λειτουργεί σωστά εκεί όπου χρειάζεται.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα αυξημένα επίπεδα λεπτίνης προέβλεπαν μεγαλύτερη αντίσταση στην ινσουλίνη ειδικά στην ομάδα των ατόμων με διπολική διαταραχή. Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι δύο ορμόνες μπορεί να απορρυθμίζονται ταυτόχρονα.

Δεδομένου του αυξημένου ΔΜΣ που παρατηρήθηκε στην ομάδα με διπολική διαταραχή, τα υψηλά επίπεδα λεπτίνης στο αίμα πιθανότατα αντανακλούσαν κεντρική αντίσταση στη λεπτίνη, η οποία ενδέχεται να συνέβαλε στη μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας και στην επιδείνωση των γνωστικών λειτουργιών.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα πέρα από τις διαταραχές της διάθεσης

Η μελέτη επικεντρώθηκε σε ασθενείς με διπολική διαταραχή και μείζονα καταθλιπτική διαταραχή. Η διαδρομή που συνδέει τον μεταβολισμό με τον εγκέφαλο και τις γνωστικές λειτουργίες ήταν στατιστικά σημαντική μόνο στην ομάδα με διπολική διαταραχή. Ωστόσο, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι υποκείμενοι μηχανισμοί έχουν ευρύτερη εφαρμογή.

Παραπέμπουν σε προηγούμενα στοιχεία σύμφωνα με τα οποία η αντίσταση στην ινσουλίνη αυξάνει τον κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης και άνοιας στον γενικό πληθυσμό, εν μέρει επειδή παρεμποδίζει την ικανότητα του εγκεφάλου να απομακρύνει επιβλαβείς πρωτεΐνες.

Διαχρονικές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει ότι άτομα με αντίσταση στην ινσουλίνη εμφανίζουν μικρότερο όγκο φαιάς ουσίας και χαμηλότερες γνωστικές επιδόσεις σε σύγκριση με άτομα που είναι ευαίσθητα στην ινσουλίνη, ακόμη και όταν δεν έχουν γνωστικά προβλήματα.

Για όσους ανησυχούν για την υγεία του εγκεφάλου και την πρόληψη της νόσου Αλτσχάιμερ, ανεξάρτητα από το αν έχουν εξετάσει τον γενετικό τους κίνδυνο, το μήνυμα είναι σαφές: η μεταβολική δυσλειτουργία δεν αυξάνει μόνο τον κίνδυνο διαβήτη. Ενδέχεται να αναδιαμορφώνει ενεργά τον εγκέφαλο, με τρόπους που επηρεάζουν τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ρύθμιση.

Πώς να ελέγξετε καλύτερα τη μεταβολική υγεία

Η αντίσταση στην ινσουλίνη και στη λεπτίνη φαίνεται να αποτελούν πρώιμους και ενδεχομένως αναστρέψιμους παράγοντες γνωστικής έκπτωσης. Μερικά σημεία που αξίζει να εξεταστούν είναι τα εξής:

• Εξετάστε και άλλους δείκτες πέρα από τη γλυκόζη. Συζητήστε με τον γιατρό σας το ενδεχόμενο μέτρησης της ινσουλίνης νηστείας και του HOMA-IR, όχι μόνο της γλυκόζης νηστείας. Οι δείκτες αυτοί μπορούν να αποκαλύψουν αντίσταση στην ινσουλίνη χρόνια πριν οι τιμές της γλυκόζης γίνουν μη φυσιολογικές.
• Δώστε προσοχή στη λεπτίνη. Αν έχετε αυξημένο βάρος και σας απασχολεί η γνωστική υγεία, μπορείτε να συζητήσετε με επαγγελματία υγείας αν έχει νόημα να εξεταστεί η λεπτίνη. Αυξημένη λεπτίνη μαζί με ενδείξεις μεταβολικής δυσλειτουργίας μπορεί να υποδηλώνει κεντρική αντίσταση στη λεπτίνη.
• Δώστε προτεραιότητα στην πρωτεΐνη και στην προπόνηση ενδυνάμωσης. Και τα δύο υποστηρίζουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη και τη μεταβολική υγεία. Ο μυϊκός ιστός αποτελεί σημαντικό σημείο πρόσληψης της γλυκόζης, ενώ έχει φανεί ότι η προπόνηση με αντιστάσεις βελτιώνει τη σηματοδότηση της ινσουλίνης ανεξάρτητα από την απώλεια βάρους.
• Περιορίστε τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα. Η χρόνια φλεγμονή χαμηλού βαθμού επηρεάζει αρνητικά τη σηματοδότηση τόσο της ινσουλίνης όσο και της λεπτίνης. Διατροφές με πολλά υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα συνδέονται με φλεγμονή, ενώ διατροφικά πρότυπα που βασίζονται σε μη επεξεργασμένα τρόφιμα υποστηρίζουν τη μεταβολική υγεία και την υγεία του εγκεφάλου.
• Παρακολουθήστε τις νέες θεραπείες. Η ενδορρινική ινσουλίνη και τα φάρμακα που βελτιώνουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη αναφέρονται ως υποσχόμενες επιλογές για την προστασία των γνωστικών λειτουργιών.

Τι κρατάμε

Η μεταβολική υγεία και η υγεία του εγκεφάλου συνδέονται στενά. Η αντίσταση στην ινσουλίνη και η απορρύθμιση της λεπτίνης ενδέχεται να μειώνουν τον όγκο των εγκεφαλικών περιοχών που είναι σημαντικές για τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ισορροπία.

Οι κατάλληλες εξετάσεις, η ισορροπημένη διατροφή και η ενδυνάμωση των μυών μπορεί να ωφελούν όχι μόνο το σώμα, αλλά και τον εγκέφαλο. Για εξετάσεις, αλλαγές στη διατροφή ή πιθανές θεραπείες, οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό.