Άνοια: Παράγοντες κινδύνου και τρόποι να μειώσετε τον κίνδυνο

Δεν μπορείτε να αλλάξετε την ηλικία ή τα γονίδιά σας, αλλά η σωματική, νοητική και κοινωνική δραστηριότητα, μαζί με άλλες συνήθειες υγιεινού τρόπου ζωής, ενδέχεται να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου άνοιας.

Η άνοια είναι έκπτωση των νοητικών λειτουργιών που επηρεάζει την καθημερινή ζωή. Συχνά συμπτώματα είναι:

• απώλεια μνήμης
• δυσκολία στη σκέψη
• δυσκολία στην επικοινωνία
• δυσκολία στον συντονισμό των κινήσεων και στην κίνηση
• γενική σύγχυση και αποπροσανατολισμός

Πολλοί παράγοντες επηρεάζουν τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας. Ορισμένοι, όπως το κάπνισμα, μπορούν να τροποποιηθούν, ενώ άλλοι, όπως τα γονίδια, όχι.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ένας παράγοντας κινδύνου δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη αιτία. Για παράδειγμα, ο διαβήτης αποτελεί παράγοντα κινδύνου τόσο για τη νόσο Αλτσχάιμερ όσο και για την αγγειακή άνοια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τις προκαλεί. Δεν εμφανίζουν άνοια όλοι οι άνθρωποι με διαβήτη.

Ηλικία και κίνδυνος άνοιας

Η μεγαλύτερη ηλικία είναι ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου για τη νόσο Αλτσχάιμερ, την αγγειακή άνοια και αρκετές άλλες μορφές άνοιας. Σύμφωνα με στοιχεία του 2024 από την Ένωση Αλτσχάιμερ, περίπου 1 στους 9 ανθρώπους ηλικίας 65 ετών και άνω —περίπου 6,9 εκατομμύρια άνθρωποι— στις Ηνωμένες Πολιτείες έχει Αλτσχάιμερ.

Η Εταιρεία Αλτσχάιμερ του Καναδά επισημαίνει ότι ο κίνδυνος άνοιας διπλασιάζεται κάθε 5 χρόνια μετά την ηλικία των 65 ετών.

Ωστόσο, η άνοια δεν είναι αναπόφευκτη όσο μεγαλώνουμε. Κάποια έκπτωση των νοητικών λειτουργιών είναι φυσιολογική με την ηλικία, αλλά οι υγιεινές συνήθειες —και ιδιαίτερα η σωματική δραστηριότητα— ενδέχεται να συμβάλουν στην καθυστέρηση αυτής της διαδικασίας και στη μείωση του κινδύνου.

Κοινωνική απομόνωση

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει την κοινωνική απομόνωση ως παράγοντα κινδύνου για άνοια. Μακροχρόνια μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2019 υποδεικνύει ότι η επαφή με άλλους ανθρώπους μπορεί να προσφέρει προστασία. Επίσης, ορισμένες μελέτες παρατήρησης διαπιστώνουν ότι η κοινωνική συμμετοχή στη μέση και την τρίτη ηλικία μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο άνοιας κατά 30% έως 50%.

Τα ευρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερη σημασία μετά την πανδημία COVID-19 και τα μέτρα φυσικής αποστασιοποίησης που περιόρισαν την επαφή πολλών ανθρώπων.

Σύμφωνα με ερευνητές, ορισμένες ομάδες ενδέχεται να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο κοινωνικής απομόνωσης, όπως οι άνθρωποι που ζουν σε συνθήκες φτώχειας και όσοι ανήκουν σε ομάδες που παραδοσιακά υφίστανται περιθωριοποίηση, μεταξύ των οποίων και οι μεγαλύτερης ηλικίας ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι.

Νοητική δραστηριότητα

Η σωματική δραστηριότητα μπορεί να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου άνοιας, αλλά εξίσου σημαντικό είναι να παραμένει ενεργό και το μυαλό. Οι ειδικοί προτείνουν να ασχολείστε τακτικά με δραστηριότητες που το διεγείρουν, όπως:

• διάβασμα
• χειροτεχνίες
• παιχνίδια και γρίφους
• χρήση υπολογιστή

Απώλεια ακοής

Πολλοί άνθρωποι χάνουν μέρος της ακοής τους όσο μεγαλώνουν, παράλληλα με τη σταδιακή έκπτωση των νοητικών λειτουργιών. Η σχέση ανάμεσα στις δύο καταστάσεις δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητή.

Η απώλεια ακοής που σχετίζεται με την ηλικία ενδέχεται να συμβάλλει τόσο στην κοινωνική απομόνωση όσο και στη μειωμένη νοητική δραστηριότητα.

Μια μελέτη του 2023 υποδεικνύει ότι τα ακουστικά βαρηκοΐας μπορούν να βοηθήσουν τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους να διαχειριστούν αυτόν τον παράγοντα κινδύνου. Μπορείτε να απευθυνθείτε σε γιατρό ή ακοολόγο για εξετάσεις και εφαρμογή ακουστικών βαρηκοΐας.

Κάπνισμα

Το κάπνισμα είναι αναγνωρισμένος παράγοντας κινδύνου για άνοια, ιδιαίτερα για την αγγειακή άνοια. Οι καπνιστές διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο αθηροσκλήρωσης —στένωσης των αρτηριών— και άλλων αγγειακών παθήσεων, οι οποίες μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο άνοιας.

Μεγάλη μελέτη του 2023 στη Νότια Κορέα υποδεικνύει ότι ο περιορισμός του καπνίσματος μπορεί να μην αρκεί για τη μείωση του κινδύνου άνοιας. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μόνο η διακοπή του καπνίσματος συνέβαλε στη μείωσή του.

Κατανάλωση αλκοόλ

Ανασκόπηση ερευνών του 2024 εντόπισε σύνδεση ανάμεσα στην υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και στον αυξημένο κίνδυνο ορισμένων, όχι όμως όλων, των μορφών άνοιας. Συγκεκριμένα, μπορεί να αυξηθεί ο κίνδυνος για το σύνδρομο Wernicke-Korsakoff (WKS). Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν:

• σύγχυση
• απάθεια
• ανησυχία ή διέγερση
• αλόγια, δηλαδή λιγότερη και πιο περιορισμένη ομιλία
• ψευδαισθήσεις
• συνομιλητικές κατασκευές, δηλαδή ανακριβείς αναμνήσεις που εκφράζονται σαν να είναι αληθινές

Αν αντιμετωπίζετε διαταραχή χρήσης αλκοόλ, η αναζήτηση βοήθειας από επαγγελματία υγείας μπορεί να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης WKS ή άλλων μορφών άνοιας στο μέλλον.

Ατμοσφαιρική ρύπανση

Όλο και περισσότερα διεθνή στοιχεία υποδεικνύουν ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο άνοιας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η εισπνοή ρύπων, ιδιαίτερα των λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων, μπορεί να προκαλέσει φλεγμονώδεις αντιδράσεις που συμβάλλουν στην έκπτωση των νοητικών λειτουργιών.

Η Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA) συνιστά να ελέγχετε τον τοπικό Δείκτη Ποιότητας Αέρα, ώστε να γνωρίζετε πότε η ατμοσφαιρική ρύπανση σε εξωτερικούς χώρους ενδέχεται να φτάνει σε επιβλαβή επίπεδα.

Παθήσεις που αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας

Ορισμένες παθήσεις μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο άνοιας. Σε κάποιες περιπτώσεις, η αντιμετώπισή τους μπορεί να συμβάλει στη μείωση του κινδύνου. Παραδείγματα είναι:

• Αθηροσκλήρωση: Πλάκα μπορεί να συσσωρευτεί στα τοιχώματα των αρτηριών, να τις στενέψει και να επηρεάσει τη ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο. Αυτό δυσχεραίνει τη σωστή λειτουργία των εγκεφαλικών κυττάρων και μπορεί τελικά να οδηγήσει στον θάνατό τους και στην απώλεια των συνδέσεών τους με άλλα εγκεφαλικά κύτταρα, προκαλώντας αγγειακή άνοια.
• Διαβήτης: Το υψηλό σάκχαρο στο αίμα μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή, η οποία ενδέχεται να βλάψει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Τα άτομα με διαβήτη τύπου 1 και τύπου 2 διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για νόσο Αλτσχάιμερ και αγγειακή άνοια.
• Υψηλή χοληστερόλη: Τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης LDL μπορεί να οδηγήσουν σε αθηροσκλήρωση και, συνεπώς, να αυξήσουν τον κίνδυνο αγγειακής άνοιας.
• Υψηλή ομοκυστεΐνη: Αυτό το αμινοξύ κυκλοφορεί φυσιολογικά στο αίμα και αποτελεί δομικό στοιχείο των πρωτεϊνών. Τα αυξημένα επίπεδά του μπορεί να υποδηλώνουν έλλειψη βιταμίνης Β6, βιταμίνης Β12 ή φυλλικού οξέος. Έρευνες υποδεικνύουν ότι αποτελεί παράγοντα κινδύνου για τη νόσο Αλτσχάιμερ και την αγγειακή άνοια.
• Υψηλή αρτηριακή πίεση: Οι ερευνητές έχουν προτείνει πολλούς τρόπους με τους οποίους η υπέρταση μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο άνοιας. Ιδιαίτερη σημασία έχει η υπέρταση στη μέση ηλικία, από τα 40 έως τα 64 έτη.

Άλλες παθήσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε άνοια δεν αφήνουν πολλά περιθώρια παρέμβασης για τη μεταβολή του κινδύνου. Παραδείγματα είναι:

• Αμυοτροφική πλευρική σκλήρυνση (ALS): Πολλοί άνθρωποι με ALS εμφανίζουν επίσης μετωποκροταφική άνοια. Οι ειδικοί θεωρούν ότι οι δύο παθήσεις συνδέονται γενετικά.
• Σύνδρομο Down: Μέχρι τη μέση ηλικία, οι περισσότεροι άνθρωποι με σύνδρομο Down έχουν τις πλάκες και τις νευροϊνιδιακές αλλοιώσεις που χαρακτηρίζουν τη νόσο Αλτσχάιμερ.
• Νόσος Huntington: Τα άτομα με αυτή τη σπάνια γενετική πάθηση χάνουν εγκεφαλικά κύτταρα σε συγκεκριμένη περιοχή του εγκεφάλου, κάτι που οδηγεί σε άνοια.
• Νόσος του Parkinson: Οι περισσότεροι άνθρωποι με νόσο του Parkinson εμφανίζουν συσσωματώματα πρωτεϊνών, γνωστά ως σωμάτια Lewy, σε ορισμένα εγκεφαλικά κύτταρα. Αυτό οδηγεί σε έκπτωση των νοητικών λειτουργιών και, τελικά, σε άνοια.

Ήπια νοητική διαταραχή

Η ήπια νοητική διαταραχή (MCI) μπορεί να θεωρηθεί ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στη συνηθισμένη αφηρημάδα και την άνοια. Η MCI δεν σημαίνει πάντα ότι θα εμφανιστεί νόσος Αλτσχάιμερ, αν και οι περισσότερες περιπτώσεις Αλτσχάιμερ ξεκινούν με MCI.

Τα συμπτώματα της MCI περιλαμβάνουν:

• απώλεια μνήμης μεγαλύτερη από την αναμενόμενη για την ηλικία
• απώλεια μνήμης αρκετά σημαντική ώστε να γίνεται αντιληπτή και να μπορεί να μετρηθεί
• διατήρηση της ανεξαρτησίας, καθώς η έκπτωση δεν είναι αρκετή ώστε να εμποδίζει την αυτοφροντίδα και τις καθημερινές δραστηριότητες

Γενετική και κίνδυνος άνοιας

Πολλές μορφές άνοιας έχουν γενετική συνιστώσα και συχνά εμφανίζονται σε οικογένειες. Οι επιστήμονες έχουν εντοπίσει συγκεκριμένες γονιδιακές μεταλλάξεις που συνδέονται με ορισμένες μορφές άνοιας, μεταξύ των οποίων:

• APP, PSEN1 και PSEN2: συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ
• APOE-E4 και GBA: συνδέονται με την άνοια με σωμάτια Lewy
• C9orf72: συνδέεται με τη μετωποκροταφική άνοια

Ορισμένες γενετικές παθήσεις, όπως η νόσος Huntington, μπορεί επίσης να οδηγήσουν σε άνοια. Παρότι δεν μπορείτε να αλλάξετε τα γονίδιά σας, ο γενετικός έλεγχος ενδέχεται να σας βοηθήσει να κατανοήσετε καλύτερα τον κίνδυνο.

Τι μπορείτε να κάνετε

Ο κίνδυνος άνοιας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως οι παθήσεις, οι συνήθειες ζωής, τα γονίδια και η ηλικία. Αν πιστεύετε ότι διατρέχετε αυξημένο κίνδυνο, συζητήστε με τον γιατρό σας πιθανές αλλαγές στον τρόπο ζωής ή άλλα μέτρα που μπορεί να βοηθήσουν στη μείωσή του.