Χοληστερόλη: Γιατί μπορεί να συμβεί έμφραγμα ακόμη και όταν η LDL είναι χαμηλή

Η μείωση της LDL χοληστερόλης σε συνιστώμενα επίπεδα δεν εξαλείφει πάντα τον κίνδυνο καρδιοπάθειας. Ερευνητές από το Chalmers University of Technology στη Σουηδία εντόπισαν ενδείξεις ότι και άλλα σωματίδια που μεταφέρουν λίπη στο αίμα μπορεί να συμβάλλουν στη βλάβη των αγγείων, μέσω βιολογικών διεργασιών πέρα από τη συσσώρευση χοληστερόλης.

Οι καρδιαγγειακές παθήσεις παραμένουν μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου παγκοσμίως. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), προκαλούν σχεδόν 17,9 εκατομμύρια θανάτους κάθε χρόνο, ενώ τα εμφράγματα και τα εγκεφαλικά ευθύνονται για περισσότερο από το 80% αυτών. Η στεφανιαία νόσος αναπτύσσεται όταν λιπώδεις εναποθέσεις που περιέχουν χοληστερόλη συσσωρεύονται στις αρτηρίες που τροφοδοτούν την καρδιά με αίμα. Αν δεν αντιμετωπιστεί, μπορεί τελικά να οδηγήσει σε έμφραγμα.

Η μείωση της LDL, της λεγόμενης «κακής» χοληστερόλης, είναι αποδεδειγμένος τρόπος περιορισμού της πιθανότητας εμφράγματος. Ωστόσο, ορισμένοι άνθρωποι εξακολουθούν να εμφανίζουν στεφανιαία νόσο ακόμη και μετά την επιτυχή μείωση της LDL στα συνιστώμενα επίπεδα. Αυτό υποδηλώνει ότι μπορεί να παίζουν ρόλο και άλλα σωματίδια που μεταφέρουν λίπη στην κυκλοφορία του αίματος. Μέχρι πρόσφατα, οι βιολογικοί λόγοι για τους οποίους παραμένει αυτός ο κίνδυνος δεν ήταν σαφείς.

«Σε αυτή τη μελέτη θέλαμε να κατανοήσουμε τι συμβαίνει πέρα από τη συσσώρευση χοληστερόλης στα τοιχώματα των αρτηριών: αν διαφορετικά σωματίδια που μεταφέρουν λίπη μπορούν να βλάψουν με διαφορετικό τρόπο τα αιμοφόρα αγγεία και γιατί εξακολουθεί να υπάρχει υπολειπόμενος κίνδυνος καρδιοπάθειας», λέει ο Jakub Morze, κύριος συγγραφέας της μελέτης και μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Chalmers University of Technology στη Σουηδία.

Τι είναι η «κακή» χοληστερόλη

Η χοληστερόλη είναι μια ουσία που μοιάζει με λίπος και κυκλοφορεί στο αίμα. Ο οργανισμός τη χρειάζεται για να δημιουργεί κύτταρα και να παράγει ορισμένες βιταμίνες και ορμόνες. Όταν συσσωρεύεται σε υπερβολική ποσότητα στα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων, μπορεί να σχηματίσει εναποθέσεις που ονομάζονται πλάκες.

Οι πλάκες μπορούν να στενέψουν τις αρτηρίες και να εμποδίσουν τη ροή του αίματος. Αν μια πλάκα υποστεί ρήξη, μπορεί να σχηματιστεί γρήγορα θρόμβος, ο οποίος να αποφράξει πλήρως το αγγείο και να προκαλέσει έμφραγμα ή εγκεφαλικό.

Η χοληστερόλη και τα άλλα λίπη δεν μπορούν να μετακινηθούν μόνα τους στο αίμα. Μεταφέρονται από ειδικά σωματίδια, τις λιποπρωτεΐνες. Τρεις βασικές κατηγορίες λιποπρωτεϊνών περιέχουν στην επιφάνειά τους μια πρωτεΐνη που ονομάζεται απολιποπρωτεΐνη Β (apoB). Όταν κυκλοφορούν υπερβολικά πολλά τέτοια σωματίδια, μπορούν να μεταφέρουν περίσσεια χοληστερόλης στα τοιχώματα των αρτηριών. Η χοληστερόλη που μεταφέρουν αναφέρεται συνήθως ως «κακή».

Πέρα από την LDL χοληστερόλη

Για να διερευνήσουν αυτά τα ερωτήματα, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν πρωτεωμική ανάλυση, εξετάζοντας πώς τρεις τύποι σωματιδίων που μεταφέρουν λίπη —LDL, TRL και Lp(a)— σχετίζονται με τον οργανισμό και μπορεί να συμβάλλουν στην καρδιοπάθεια. Η προσέγγιση αυτή επέτρεψε στην ομάδα να μελετήσει τις βιολογικές μεταβολές που σχετίζονται με τα σωματίδια και όχι μόνο τη χοληστερόλη που μεταφέρουν.

Και οι τρεις τύποι μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία εναποθέσεων χοληστερόλης στα τοιχώματα των αρτηριών. Η LDL, δηλαδή η λιποπρωτεΐνη χαμηλής πυκνότητας, είναι ο συχνότερος τύπος. Σε προηγούμενη μελέτη, η ίδια ερευνητική ομάδα είχε διαπιστώσει ότι η καταμέτρηση των επιβλαβών σωματιδίων λιποπρωτεϊνών ήταν ο αποτελεσματικότερος τρόπος πρόβλεψης του μελλοντικού κινδύνου καρδιοπάθειας.

Οι ερευνητές ανέδειξαν επίσης δύο σημαντικούς παράγοντες πέρα από την LDL: τις πλούσιες σε τριγλυκερίδια λιποπρωτεΐνες, ή TRL, και τη λιποπρωτεΐνη(a), γνωστή ως Lp(a). Προηγούμενα ευρήματά τους υποδείκνυαν ότι καθεμία από αυτές ενέχει, μεμονωμένα, μεγαλύτερο κίνδυνο από ένα σωματίδιο LDL. Έτσι, οι TRL και η Lp(a) θεωρούνται σημαντικοί παράγοντες του καρδιαγγειακού κινδύνου που μπορεί να παραμένει ακόμη και μετά την επιτυχή μείωση της LDL χοληστερόλης.

Τι δείχνει η πρωτεωμική ανάλυση

Η πρωτεωμική είναι η συστηματική, μεγάλης κλίμακας εξέταση και μέτρηση των πρωτεϊνών σε κύτταρα, ιστούς ή σωματικά υγρά σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Σε αντίθεση με τη γονιδιωματική, η οποία μελετά το σχετικά σταθερό DNA ενός ανθρώπου, η πρωτεωμική εξετάζει πρωτεΐνες που ανταποκρίνονται διαρκώς στις αλλαγές του οργανισμού. Οι πρωτεΐνες συμβάλλουν στη δημιουργία ιστών, στην επεξεργασία της τροφής, στη μετάδοση ορμονικών μηνυμάτων και στην άμυνα απέναντι στις λοιμώξεις.

Τα πρότυπα των πρωτεϊνών μεταβάλλονται ανάλογα με παράγοντες όπως η διατροφή, το στρες, η γήρανση και οι ασθένειες. Η ανάλυσή τους μπορεί επομένως να προσφέρει μια εικόνα της τρέχουσας βιολογικής δραστηριότητας. Η πρωτεωμική μπορεί να βοηθήσει τους ερευνητές να εντοπίσουν βιοδείκτες, να διαγνώσουν παθήσεις και να παρακολουθήσουν την ανταπόκριση των ασθενών στη θεραπεία.

Οι πρωτεΐνες του αίματος αποκαλύπτουν κινδύνους

Η νέα έρευνα επικεντρώθηκε στις πρωτεΐνες, οι οποίες επιτελούν πολλές βασικές λειτουργίες στον οργανισμό. Σε αντίθεση με τις γενετικές πληροφορίες, που παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητες, τα επίπεδα και η δραστηριότητα των πρωτεϊνών μπορούν να επηρεαστούν από τη διατροφή, το στρες, τη γήρανση και τις ασθένειες. Η μελέτη αυτών των αλλαγών μπορεί να δώσει πληροφορίες για την τρέχουσα βιολογική κατάσταση του οργανισμού.

Οι ερευνητές ανέλυσαν μετρήσεις σχεδόν 3.000 πρωτεϊνών σε δείγματα αίματος και συνέκριναν τα αποτελέσματα με γενετικά δεδομένα και μακροχρόνια αρχεία υγείας. Ο συνδυασμός αυτός τούς βοήθησε να εντοπίσουν πρότυπα πρωτεϊνών που σχετίζονταν με διαφορετικά σωματίδια λιποπρωτεϊνών και να διερευνήσουν πώς αυτά ενδέχεται να συμβάλλουν σε βλάβες στο εσωτερικό των αρτηριών.

Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα ευρήματα αφορούσε τις TRL και την Lp(a). Παρότι πρόκειται για διαφορετικούς τύπους σωματιδίων, τα πρότυπα πρωτεϊνών του αίματος που σχετίζονταν με αυτά παρουσίαζαν σημαντικές ομοιότητες. Τα κοινά αυτά πρότυπα φάνηκε επίσης να συνδέονται με την εμφάνιση καρδιοπάθειας αργότερα.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα σωματίδια αυτά μεταφέρουν πρωτεΐνες που μπορούν να προσελκύουν κύτταρα του ανοσοποιητικού. Αυτό ενδέχεται να ενισχύει τη φλεγμονή και να προκαλεί αλλαγές στη δομή των τοιχωμάτων των αιμοφόρων αγγείων. Το εύρημα υποδηλώνει ότι οι TRL και η Lp(a) μπορεί να συμβάλλουν στην καρδιαγγειακή νόσο μέσω ορισμένων κοινών βιολογικών διεργασιών και όχι μόνο με την εναπόθεση χοληστερόλης στις αρτηρίες.

Η LDL παρουσίασε διαφορετικό πρότυπο: οι πρωτεΐνες που σχετίζονταν με αυτήν συνδέονταν κυρίως με τη συσσώρευση χοληστερόλης στα τοιχώματα των αρτηριών. Αυτό αναδεικνύει μια σημαντική διαφορά στον τρόπο με τον οποίο οι τρεις τύποι σωματιδίων ενδέχεται να συμβάλλουν στην καρδιοπάθεια.

«Η επικάλυψη των ευρημάτων για τις TRL και την Lp(a) είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αποτελέσματα», λέει ο Morze. «Υποδηλώνει ότι αυτά τα σωματίδια μπορεί να επηρεάζουν ορισμένες από τις ίδιες φλεγμονώδεις διεργασίες και διεργασίες στα αγγεία. Αυτό θα μπορούσε να βοηθήσει στον εντοπισμό στόχων για πιο στοχευμένη πρόληψη στο μέλλον».

Πώς επηρεάζουν την καρδιά οι LDL, TRL και Lp(a)

Οι τρεις λιποπρωτεΐνες που εξετάστηκαν στη μελέτη μεταφέρουν διαφορετικές ποσότητες χοληστερόλης και άλλων λιπών στο αίμα. Και οι τρεις περιέχουν την απολιποπρωτεΐνη Β, ή apoB, η οποία αποτελεί δομική πρωτεΐνη τους. Μπορούν επίσης να συμβάλουν στην αθηροσκλήρωση, δηλαδή στη συσσώρευση λιπώδους υλικού στα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων, αυξάνοντας τον κίνδυνο στεφανιαίας νόσου.

• LDL: Η λιποπρωτεΐνη χαμηλής πυκνότητας μεταφέρει το μεγαλύτερο μέρος της χοληστερόλης που κυκλοφορεί στο αίμα. Η μέτρηση της LDL χοληστερόλης δείχνει πόση χοληστερόλη περιέχεται σε αυτά τα σωματίδια.
• TRL: Οι πλούσιες σε τριγλυκερίδια λιποπρωτεΐνες μεταφέρουν χοληστερόλη μαζί με τριγλυκερίδια, τα οποία ο οργανισμός χρησιμοποιεί ως σημαντική πηγή ενέργειας. Καθώς απομακρύνονται τα τριγλυκερίδια από αυτά τα σωματίδια, τα υπολείμματα που μένουν μπορούν να εναποθέσουν χοληστερόλη στα τοιχώματα των αρτηριών. Στη συγκεκριμένη μελέτη, οι μετρήσεις των TRL αντανακλούσαν κυρίως σωματίδια VLDL που παράγονται στο ήπαρ και τα υπολείμματα που αφήνουν.
• Lp(a): Η λιποπρωτεΐνη(a) μοιάζει με σωματίδιο LDL, αλλά περιέχει επιπλέον μια πρωτεΐνη που ονομάζεται απολιποπρωτεΐνη(a). Τα αυξημένα επίπεδα Lp(a) αναγνωρίζονται ήδη ως καθιερωμένος παράγοντας κινδύνου για στεφανιαία νόσο.

Μπορεί το εύρημα να οδηγήσει σε καλύτερη πρόληψη;

Εντοπίζοντας βιολογικές οδούς που σχετίζονται με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο πέρα από την LDL χοληστερόλη, τα ευρήματα ανοίγουν νέες δυνατότητες για την ανάπτυξη πιο εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης. Ειδικότερα, οι κοινές επιδράσεις των TRL και της Lp(a) στη φλεγμονή και στα αιμοφόρα αγγεία μπορεί να αποτελέσουν σημαντικά πεδία περαιτέρω έρευνας.

Η έρευνα, ωστόσο, δεν αξιολόγησε κάποια νέα θεραπεία ούτε καθιέρωσε εξέταση πρωτεϊνών του αίματος για χρήση στην καθημερινή κλινική πράξη. Χρειάζονται επιπλέον μελέτες για να διαπιστωθεί αν η μέτρηση αυτών των βιολογικών διεργασιών ή η ανάπτυξη θεραπειών που τις στοχεύουν μπορεί να ενισχύσει την προστασία από την καρδιοπάθεια.

«Η μείωση της LDL χοληστερόλης παραμένει θεμελιώδης πυλώνας της πρόληψης», λέει ο Clemens Wittenbecher, επικεφαλής της μελέτης και επίκουρος καθηγητής Ιατρικής Ακριβείας και Διαγνωστικής στο Chalmers. «Τα ευρήματά μας δείχνουν βιολογικές διεργασίες που μπορεί να βοηθήσουν να εξηγηθεί μέρος του κινδύνου που παραμένει πέρα από την LDL. Το επόμενο βήμα είναι να διαπιστωθεί αν η μέτρηση ή η στόχευση αυτών των διεργασιών μπορεί να βελτιώσει την πρόληψη παράλληλα με τις υπάρχουσες θεραπείες».

Τα αποτελέσματα ενισχύουν τη σημασία του ελέγχου της LDL χοληστερόλης, αλλά παράλληλα υποδεικνύουν γιατί η μείωσή της μπορεί να μην αντιμετωπίζει όλες τις πηγές καρδιαγγειακού κινδύνου. Η κατανόηση των πρόσθετων τρόπων με τους οποίους τα σωματίδια του αίματος επηρεάζουν τις αρτηρίες θα μπορούσε να βοηθήσει στην ανάπτυξη πιο ακριβών προσεγγίσεων για την προστασία της καρδιακής υγείας.

Η μελέτη με τίτλο «Apolipoprotein B-containing lipoproteins: distinct roles in atherosclerosis revealed by plasma proteomic profiling» δημοσιεύτηκε στο European Heart Journal. Συγγραφείς της είναι οι Jakub Morze, Elias Björnson, Michael Y Mi, Martin Adiels, Giorgio E Melloni, Gonçalo Rosas da Silva, Andrzej Rynkiewicz, Nicholas A Marston, Marta Guasch-Ferré, Michael Y Tsai, Jerome I Rotter, Robert E Gerszten, Qi Sun, Frank B Hu, Rikard Landberg, Göran Bergström, Chris J Packard, Jan Borén και Clemens Wittenbecher. Κατά τον χρόνο διεξαγωγής της έρευνας, οι συγγραφείς συνδέονταν με το Chalmers University of Technology και το Institute of Medicine στο University of Gothenburg στη Σουηδία, το Harvard Medical School στις ΗΠΑ, την AstraZeneca στη Σουηδία, το Municipal Hospital στο Olsztyn της Πολωνίας, το University of Copenhagen στη Δανία, το University of Minnesota στις ΗΠΑ, το The Lundquist Institute στο Harbour-UCLA Medical Center στο Torrance των ΗΠΑ, το Harvard T.H. Chan School of Public Health στη Βοστόνη των ΗΠΑ και το University of Glasgow στο Ηνωμένο Βασίλειο.