Πρωτεΐνη: Η μικρότερη κατανάλωση ίσως επιβραδύνει τη γήρανση, σύμφωνα με ανασκόπηση 350 μελετών

Η πρωτεΐνη προστίθεται πλέον σε ολοένα περισσότερα καθημερινά προϊόντα, από δημητριακά πρωινού και καφέ έως εμφιαλωμένο νερό. Ωστόσο, μια μεγάλη επιστημονική ανασκόπηση υποδεικνύει ότι η μείωση της πρόσληψής της θα μπορούσε να προσφέρει οφέλη για την υγεία και τη μακροζωία.

Αναλύοντας περισσότερες από 350 επιστημονικές εργασίες, οι ερευνητές εντόπισαν στοιχεία ότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης μπορεί να συμβάλει στην επιβράδυνση της βιολογικής γήρανσης, στη βελτίωση του μεταβολισμού και, υπό ορισμένες συνθήκες, στην παράταση της ζωής. Τα πιθανά οφέλη φαίνεται να σχετίζονται με διαδικασίες που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το σώμα χρησιμοποιεί την ενέργεια, ανταποκρίνεται στα θρεπτικά συστατικά, προστατεύει τα κύτταρα από βλάβες και διατηρεί τη φυσιολογική λειτουργία τους.

Τα ευρήματα, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Cell Press Blue της Cell Press, θέτουν ένα ερώτημα σχετικά με τον αυξανόμενο ενθουσιασμό για τις δίαιτες υψηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη: Μήπως πολλοί άνθρωποι καταναλώνουν πολύ περισσότερη πρωτεΐνη από όση χρειάζονται;

«Είναι απολύτως σαφές ότι η πρωτεΐνη ωφελεί την ανάπτυξη των μυών και την ανταπόκριση στην άσκηση των δραστήριων ανθρώπων», λέει ο Dudley Lamming, κύριος συγγραφέας της εργασίας από το Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν-Μάντισον. «Όμως, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι είναι σχετικά καθιστικοί, πολλοί πιθανότατα καταναλώνουν περισσότερη πρωτεΐνη από όση χρειάζονται, κάτι που μάλλον έχει αρνητικές συνέπειες για την υγεία».

Γιατί η μείωση της πρωτεΐνης μπορεί να συνδέεται με τη μακροζωία

Οι επιστήμονες γνωρίζουν εδώ και καιρό ότι ο περιορισμός των θερμίδων μπορεί να παρατείνει τη ζωή πολλών οργανισμών. Έρευνες έχουν επίσης συνδέσει τον θερμιδικό περιορισμό με χαμηλότερο κίνδυνο παθήσεων που σχετίζονται με τη γήρανση, όπως ο καρκίνος. Ωστόσο, η συστηματική κατανάλωση λιγότερων θερμίδων είναι δύσκολη και πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να διατηρήσουν μια τέτοια διατροφή σε βάθος χρόνου.

Μια εναλλακτική προσέγγιση που συγκεντρώνει όλο και μεγαλύτερο επιστημονικό ενδιαφέρον είναι η μείωση της πρωτεΐνης χωρίς να χρειάζεται να καταναλώνει κανείς λιγότερη τροφή συνολικά.

Πειράματα σε μύγες και τρωκτικά έχουν δείξει ότι ο περιορισμός της πρωτεΐνης μπορεί να παρατείνει τη ζωή, ακόμη και όταν η συνολική πρόσληψη θερμίδων παραμένει ίδια. Αυτό υποδηλώνει ότι τα οφέλη του διατροφικού περιορισμού μπορεί να εξαρτώνται όχι μόνο από την ποσότητα της τροφής, αλλά και από τα θρεπτικά συστατικά που την αποτελούν.

Ενθαρρυντικά είναι και τα ευρήματα από έρευνες σε ανθρώπους. Αρκετές πρόσφατες κλινικές δοκιμές έδειξαν ότι άνθρωποι που μειώνουν την πρόσληψη πρωτεΐνης μπορούν να χάσουν βάρος και σωματικό λίπος και να βελτιώσουν τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα τους μετά από νηστεία, ακόμη και όταν συνολικά καταναλώνουν περισσότερες θερμίδες. Το σάκχαρο νηστείας μετρά τη γλυκόζη στο αίμα έπειτα από ένα διάστημα χωρίς φαγητό και αποτελεί σημαντικό δείκτη της μεταβολικής υγείας.

Τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν ότι ο περιορισμός της πρωτεΐνης παρατείνει τη ζωή των ανθρώπων. Υποδεικνύουν, ωστόσο, ότι η αλλαγή στην πρόσληψή της μπορεί να επηρεάσει διαδικασίες που σχετίζονται με τη γήρανση και τις ασθένειες.

Πόση πρωτεΐνη χρειαζόμαστε;

Η εικόνα γίνεται πιο σύνθετη όταν εξετάζονται η άσκηση και η υγεία των μυών.

Άλλες μελέτες έχουν δείξει ότι η υψηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης μπορεί να υποστηρίξει την απώλεια βάρους και να βοηθήσει τους ηλικιωμένους να διατηρήσουν τη μυϊκή τους μάζα, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με σωματική δραστηριότητα. Η διατήρηση των μυών γίνεται όλο και πιο σημαντική με την ηλικία, καθώς η απώλεια μυϊκής μάζας μπορεί να συμβάλει στην αδυναμία, στη μειωμένη κινητικότητα και στον αυξημένο κίνδυνο πτώσεων.

Έρευνες που ανέδειξαν αυτά τα οφέλη συνέβαλαν στην αναθεώρηση των διατροφικών συστάσεων από τις αμερικανικές αρχές φέτος. Οι συστάσεις ενθαρρύνουν πλέον την ημερήσια κατανάλωση 1,2-1,6 γραμμαρίων πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους, ποσότητα σχεδόν διπλάσια από την προηγούμενη συνιστώμενη.

Καθώς η κατανάλωση πρωτεΐνης στις ΗΠΑ φτάνει σε νέα υψηλά επίπεδα και οι ηλικιωμένοι παροτρύνονται όλο και περισσότερο να τρώνε περισσότερη, ο Lamming και ένας συνεργάτης του εξέτασαν δεκαετίες ερευνών για να κατανοήσουν καλύτερα τη σχέση ανάμεσα στην πρωτεΐνη και τη γήρανση.

Η ανάλυσή τους συγκέντρωσε ευρήματα από περισσότερες από 350 εργασίες και εντόπισε βιολογικούς μηχανισμούς που επανεμφανίζονταν σε διαφορετικές μελέτες. Συνολικά, οι μηχανισμοί αυτοί υποδηλώνουν ότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης μπορεί να βελτιώσει τη μεταβολική λειτουργία, να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρα ανιχνεύουν τα θρεπτικά συστατικά, να περιορίσει τις κυτταρικές βλάβες και να βοηθήσει στη διατήρηση της ομαλής λειτουργίας των κυττάρων.

Μια ορμόνη που ίσως εξηγεί την επιβράδυνση της γήρανσης

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα αφορά τον αυξητικό παράγοντα ινοβλαστών 21 (FGF21), μια ορμόνη που αυξάνεται όταν περιορίζεται η πρωτεΐνη στη διατροφή.

Ο FGF21 βοηθά το σώμα να προσαρμόζεται στις αλλαγές στη διαθεσιμότητα θρεπτικών συστατικών και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται η ενέργεια. Τα υψηλότερα επίπεδά του μπορούν να αυξήσουν την ενεργειακή δαπάνη, να υποστηρίξουν καλύτερη ρύθμιση του σακχάρου στο αίμα και να μειώσουν τη φλεγμονή.

Οι επιδράσεις αυτές παρουσιάζουν ενδιαφέρον επειδή ο μεταβολισμός και η χρόνια φλεγμονή συνδέονται στενά με τη γήρανση. Με την πάροδο του χρόνου, διαταραχές σε αυτές τις διαδικασίες μπορεί να συμβάλουν σε παθήσεις όπως η παχυσαρκία, ο διαβήτης και άλλες ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία.

Μελέτες σε ποντίκια έχουν δείξει ότι τα ζώα με αυξημένα επίπεδα FGF21 ζουν περισσότερο από εκείνα με φυσιολογικά επίπεδα. Το όφελος στη διάρκεια ζωής ήταν ιδιαίτερα έντονο στα αρσενικά, στοιχείο που υποδηλώνει ότι το βιολογικό φύλο μπορεί να επηρεάζει την ανταπόκριση του οργανισμού στην ορμόνη.

Οι ερευνητές έχουν επίσης διαπιστώσει ότι η χαμηλότερη πρόσληψη πρωτεΐνης αυξάνει τα επίπεδα FGF21 στους ανθρώπους. Παραμένει, ωστόσο, αναπάντητο αν αυτή η ορμονική απόκριση προσφέρει τα ίδια οφέλη στη μακροζωία με εκείνα που έχουν παρατηρηθεί στα ποντίκια.

Πώς ορισμένα αμινοξέα μπορεί να επηρεάζουν τη γήρανση

Ίσως να μην έχει σημασία μόνο η ποσότητα πρωτεΐνης που καταναλώνει κάποιος. Ρόλο μπορεί να παίζει και το είδος των αμινοξέων από τα οποία αποτελείται.

Τα αμινοξέα είναι τα δομικά στοιχεία που χρησιμοποιεί το σώμα για να παράγει πρωτεΐνες. Είναι απαραίτητα για τη διατήρηση των μυών, την επιδιόρθωση των ιστών και πολλές ακόμη κυτταρικές λειτουργίες. Πέρα από αυτούς τους βασικούς ρόλους, ορισμένα αμινοξέα λειτουργούν και ως σήματα που επηρεάζουν τον μεταβολισμό και την κυτταρική ανάπτυξη.

Η ανασκόπηση ξεχωρίζει τρία αμινοξέα που φαίνεται να έχουν ιδιαίτερη σημασία: τη μεθειονίνη, την ισολευκίνη και τη βαλίνη.

Έρευνες υποδεικνύουν ότι η υπερβολική πρόσληψή τους μπορεί να ενεργοποιήσει βιολογικές οδούς που ευνοούν την ανάπτυξη. Αν και οι διαδικασίες που σχετίζονται με την ανάπτυξη είναι απαραίτητες για τη φυσιολογική εξέλιξη και την επιδιόρθωση των ιστών, η υπερβολική ή παρατεταμένη ενεργοποίηση ορισμένων οδών μπορεί να συμβάλει στην παχυσαρκία, τη φλεγμονή και άλλες παθήσεις που σχετίζονται με τη γήρανση.

Επομένως, ο περιορισμός συγκεκριμένων αμινοξέων θα μπορούσε να προσφέρει ορισμένα από τα οφέλη που παρατηρούνται σε δίαιτες με μειωμένη πρωτεΐνη. Η πιθανότητα αυτή έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον των ερευνητών, καθώς υποδηλώνει ότι η σχέση πρωτεΐνης και μακροζωίας είναι πιο σύνθετη από το απλό «περισσότερη ή λιγότερη» ενός θρεπτικού συστατικού.

«Αυτές οι μελέτες δείχνουν ότι η ποσότητα πρωτεΐνης που καταναλώνουν σήμερα οι άνθρωποι με καθιστικό τρόπο ζωής μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες για την υγεία, τουλάχιστον σε επίπεδο πληθυσμού», λέει ο Lamming.

Πώς μπορεί η άσκηση να αλλάζει την επίδραση της πρωτεΐνης

Οι ερευνητές τονίζουν ότι οι ανάγκες σε πρωτεΐνη δεν είναι ίδιες για όλους.

Οι έγκυες, για παράδειγμα, χρειάζονται περισσότερη πρωτεΐνη για να υποστηρίξουν την ανάπτυξη του εμβρύου, ενώ ορισμένοι ηλικιωμένοι χρειάζονται μεγαλύτερες ποσότητες για να διατηρήσουν τη μυϊκή μάζα και τη σωματική τους λειτουργία. Περισσότερη πρωτεΐνη μπορεί επίσης να ωφελήσει όσους ασκούνται τακτικά, καθώς οι μύες χρησιμοποιούν τα θρεπτικά συστατικά για αποκατάσταση, επιδιόρθωση των ιστών και προσαρμογή στην προπόνηση.

Για πολλούς ενήλικες που περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας καθιστοί, ωστόσο, η προσθήκη πρωτεΐνης σε καθημερινά τρόφιμα μπορεί να προσφέρει μικρό επιπλέον όφελος.

Ο Lamming επισημαίνει ότι οι αθλητές καταναλώνουν συχνά μεγάλες ποσότητες πρωτεΐνης χωρίς να εμφανίζουν τις μεταβολικές παθήσεις που μερικές φορές συνδέονται με διατροφές πλούσιες σε πρωτεΐνη. Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι η σωματική δραστηριότητα αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο το σώμα διαχειρίζεται αυτά τα θρεπτικά συστατικά.

Η τακτική άσκηση διεγείρει την ανάπτυξη και την αποκατάσταση των μυών. Έτσι, το σώμα μπορεί να αξιοποιεί την επιπλέον πρωτεΐνη, περιορίζοντας παράλληλα ορισμένες από τις επιβλαβείς μεταβολικές επιδράσεις που συνδέονται με την υψηλή πρόσληψή της.

Η διαφορά αυτή μπορεί να εξηγεί γιατί οι μελέτες καταλήγουν μερικές φορές σε φαινομενικά αντικρουόμενα συμπεράσματα. Μια διατροφή που ωφελεί κάποιον ο οποίος ασκείται έντονα μπορεί να μην είναι ιδανική για κάποιον με κυρίως καθιστικό τρόπο ζωής.

Αντί να προτείνουν την ίδια ποσότητα πρωτεΐνης για όλους, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι διατροφικές συστάσεις πρέπει να λαμβάνουν περισσότερο υπόψη τις προσωπικές συνθήκες, ιδίως το επίπεδο σωματικής δραστηριότητας και την ηλικία.

«Οι πρόσφατες συστάσεις ενθάρρυναν τους ανθρώπους να καταναλώνουν περισσότερη πρωτεΐνη, αλλά ταυτόχρονα τους παρότρυναν να ασκούνται περισσότερο», λέει ο Lamming. «Πιθανότατα χρειάζεται να προσαρμόζουμε τις συστάσεις για την πρωτεΐνη όχι μόνο με βάση την ηλικία, αλλά και με βάση το πόσο σωματικά δραστήριοι είναι οι άνθρωποι».

Τα ευρήματα αμφισβητούν την άποψη ότι η προσθήκη περισσότερης πρωτεΐνης οδηγεί αυτομάτως σε καλύτερη υγεία. Η πρωτεΐνη παραμένει απαραίτητη, αλλά οι έρευνες για τη μακροζωία υποδεικνύουν ότι για ορισμένους ανθρώπους η μικρότερη κατανάλωση μπορεί να προσφέρει οφέλη που έχουν παραβλεφθεί στην αυξανόμενη τάση για τρόφιμα πλούσια σε πρωτεΐνη.

Η εργασία υποστηρίχθηκε από το National Institute on Aging, το Wisconsin Partnership Program και το Πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν-Μάντισον. Οι αλλαγές στην πρόσληψη πρωτεΐνης και οι σχετικές διατροφικές αποφάσεις πρέπει να συζητούνται με τον γιατρό.