Υψηλή αρτηριακή πίεση: 12 πιθανά αίτια και παράγοντες κινδύνου

Η υψηλή αρτηριακή πίεση, ή υπέρταση, συνήθως δεν οφείλεται σε μία συγκεκριμένη αιτία, αλλά σε συνδυασμό παραγόντων όπως η ηλικία, η κληρονομικότητα, η διατροφή και ο τρόπος ζωής. Σε περίπου 5% έως 10% των περιπτώσεων υπάρχει συγκεκριμένη υποκείμενη αιτία. Παράγοντες που μπορούν να επηρεαστούν, όπως το αυξημένο βάρος, η έλλειψη άσκησης, η υπερβολική κατανάλωση αλατιού και αλκοόλ, το κάπνισμα, ορισμένα φάρμακα και ο ανεπαρκής ύπνος, παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο.

Η αρτηριακή πίεση δείχνει πόση πίεση ασκεί η ροή του αίματος στα τοιχώματα των αρτηριών. Όταν παραμένει υψηλή, μπορεί να βλάψει το καρδιαγγειακό σύστημα και να αυξήσει τον κίνδυνο επιπλοκών, όπως το έμφραγμα και το εγκεφαλικό επεισόδιο.

Σύμφωνα με τα Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), σχεδόν οι μισοί ενήλικες στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υπέρταση, ενώ πολλοί δεν γνωρίζουν ότι την έχουν.

Με βάση τις οδηγίες της Αμερικανικής Καρδιολογικής Εταιρείας (AHA) του 2017, φυσιολογική θεωρείται η αρτηριακή πίεση κάτω από 120/80 mm Hg. Τιμές πάνω από αυτό το επίπεδο θεωρούνται αυξημένες, ενώ τιμές πάνω από 130/80 mm Hg εντάσσονται σε ένα από τα δύο στάδια υπέρτασης.

Η υπέρταση μπορεί να είναι πρωτοπαθής (ιδιοπαθής) ή δευτεροπαθής. Οι περισσότερες περιπτώσεις είναι πρωτοπαθείς, δηλαδή δεν υπάρχει μία συγκεκριμένη αιτία και πιθανότατα εμπλέκονται πολλοί παράγοντες, όπως η ηλικία, η κληρονομικότητα, η διατροφή και ο τρόπος ζωής. Περίπου το 5% έως 10% των ανθρώπων με υψηλή αρτηριακή πίεση έχουν δευτεροπαθή υπέρταση, η οποία αποδίδεται σε συγκεκριμένη αιτία, όπως ο υποθυρεοειδισμός. Σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να υποχωρήσει όταν αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η υποκείμενη πάθηση.

12 πιθανά αίτια και παράγοντες κινδύνου για την υπέρταση

1. Υποκείμενες παθήσεις

Παρότι οι περισσότερες περιπτώσεις υπέρτασης είναι πρωτοπαθείς και οφείλονται σε πολλούς παράγοντες, ορισμένες παθήσεις μπορεί να συμβάλουν στην εμφάνιση δευτεροπαθούς υπέρτασης ή να την προκαλέσουν. Η αντιμετώπισή τους μπορεί συχνά να βοηθήσει στην αναστροφή της υπέρτασης.

Σε αυτές περιλαμβάνονται:

• η αυξημένη αρτηριακή πίεση
• το υπέρβαρο ή η παχυσαρκία
• ο διαβήτης
• η χρόνια νεφρική νόσος
• η εγκυμοσύνη
• ορισμένες αρρυθμίες

2. Υπέρβαρο ή παχυσαρκία

Αν και η παχυσαρκία αποτελεί υποκείμενη πάθηση, αξίζει να αναφερθεί ξεχωριστά. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας του 2020 εκτίμησε ότι η παχυσαρκία ευθύνεται για το 65% έως 78% των περιπτώσεων πρωτοπαθούς υπέρτασης.

Το υπέρβαρο ή η παχυσαρκία μπορεί να οδηγήσουν σε υψηλή αρτηριακή πίεση ή να επιδεινώσουν την υπέρταση που υπάρχει ήδη, καθώς η αύξηση του λιπώδους ιστού επιφέρει ορμονικές και σωματικές αλλαγές. Μεταβάλλονται, μεταξύ άλλων, η λειτουργία των νεφρών και ο τρόπος με τον οποίο το σώμα χρησιμοποιεί την ινσουλίνη. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αντίσταση στην ινσουλίνη και διαβήτη τύπου 2, που αποτελεί ακόμη έναν παράγοντα κινδύνου για υπέρταση.

Αν έχετε υπέρβαρο ή παχυσαρκία, η απώλεια του 2% έως 3% του σωματικού βάρους μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο καρδιοπάθειας και υπέρτασης. Ένας επαγγελματίας υγείας μπορεί, ωστόσο, να προτείνει ως στόχο απώλεια 5% έως 10%, συνήθως με συνδυασμό διατροφής, άσκησης, αλλαγών στον τρόπο ζωής ή άλλων παρεμβάσεων.

3. Έλλειψη σωματικής δραστηριότητας

Η πολύ λίγη σωματική άσκηση μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την υγεία με διάφορους τρόπους. Μπορεί να επιδεινώσει προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως το άγχος και η κατάθλιψη, και να συμβάλει στην αύξηση του βάρους.

Η άσκηση μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση ενός μέτριου βάρους ή στην απώλεια βάρους όταν χρειάζεται. Αυτό μπορεί να ωφελήσει την αρτηριακή πίεση, να αυξήσει την ενέργεια και να ενισχύσει το αίσθημα ευεξίας. Με βάση τις οδηγίες του αμερικανικού Υπουργείου Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών, η AHA προτείνει:

• Τουλάχιστον 150 λεπτά μέτριας έντασης αερόβιας δραστηριότητας ή 75 λεπτά έντονης αερόβιας άσκησης την εβδομάδα.
• Ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης μέτριας έως υψηλής έντασης τουλάχιστον δύο ημέρες την εβδομάδα.
• Λιγότερο χρόνο καθιστικής ζωής.
• Σταδιακή αύξηση της δραστηριότητας, με στόχο τουλάχιστον 300 λεπτά (πέντε ώρες) την εβδομάδα.
• Σταδιακή αύξηση της ποσότητας και της έντασης της άσκησης.

4. Κατανάλωση αλατιού

Η μείωση του νατρίου μπορεί να βοηθήσει στη μείωση της αρτηριακής πίεσης. Το νάτριο είναι συστατικό του επιτραπέζιου αλατιού, δηλαδή του χλωριούχου νατρίου, και προστίθεται συχνά σε συσκευασμένα και επεξεργασμένα τρόφιμα για να ενισχύσει τη γεύση τους.

Μελέτη του 2019 διαπίστωσε ότι η μέτρια μείωση της πρόσληψης νατρίου μπορεί να μειώσει την αρτηριακή πίεση, είτε κάποιος έχει υπέρταση είτε όχι. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), η μέση ημερήσια πρόσληψη των ενηλίκων στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι 3.400 mg, δηλαδή 48% πάνω από το συνιστώμενο όριο.

Ο FDA προτείνει όριο 2.300 mg την ημέρα —περίπου ένα κουταλάκι του γλυκού αλάτι— για άτομα ηλικίας 14 ετών και άνω. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) προτείνει χαμηλότερο όριο, 2.000 mg, ενώ η AHA συνιστά ακόμη μικρότερη ποσότητα, έως 1.500 mg την ημέρα, ιδιαίτερα για όσους έχουν υπέρταση.

5. Αλκοόλ

Η μεγάλη κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να βλάψει τη συνολική υγεία, συμπεριλαμβανομένης της καρδιαγγειακής, και να συμβάλει στην εμφάνιση ή στην επιδείνωση της υπέρτασης. Μπορεί επίσης να αυξήσει τον κίνδυνο διαβήτη και αρκετών μορφών καρκίνου.

Η AHA συστήνει να περιορίζεται η κατανάλωση σε έως δύο ποτά την ημέρα για τους άνδρες και ένα για τις γυναίκες. Ένα ποτό αντιστοιχεί σε:

• 355 ml μπίρας
• 118 ml κρασιού
• 44 ml αποσταγμένου ποτού με περιεκτικότητα 40% αλκοόλ
• 30 ml αποσταγμένου ποτού με περιεκτικότητα 50% αλκοόλ

Ωστόσο, ακόμη και η μέτρια κατανάλωση μπορεί να έχει μειονεκτήματα. Μελέτη του 2019 σε περισσότερα από 17.000 άτομα έδειξε ότι η μέτρια κατανάλωση, δηλαδή 7 έως 13 ποτά την εβδομάδα, μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο υπέρτασης. Μελέτη του 2020 διαπίστωσε επίσης σύνδεση μεταξύ μέτριας κατανάλωσης αλκοόλ και υψηλής αρτηριακής πίεσης σε άτομα με διαβήτη τύπου 2.

6. Καφεΐνη

Έως και το 90% των ανθρώπων στις Ηνωμένες Πολιτείες καταναλώνουν καθημερινά κάποια μορφή καφεΐνης. Σύμφωνα με την AHA, η καφεΐνη δεν επηρεάζει σημαντικά την αρτηριακή πίεση, εκτός αν η κατανάλωση είναι υπερβολική. Η AHA αναγνωρίζει επίσης πιθανή σύνδεση ανάμεσα στην κατανάλωση καφέ και στον χαμηλότερο κίνδυνο χρόνιων παθήσεων, όπως ο καρκίνος και οι καρδιοπάθειες.

Η κατανάλωση 3 έως 4 φλιτζανιών καφέ την ημέρα είναι ασφαλής για τους περισσότερους ανθρώπους με υψηλή αρτηριακή πίεση, σύμφωνα με ανασκόπηση μελετών του 2017 και μελέτη του 2021. Η πολύ μεγαλύτερη ποσότητα μπορεί, ωστόσο, να προκαλέσει άγχος και αίσθημα παλμών.

Ο FDA προτείνει ως ημερήσιο όριο τα 400 mg καφεΐνης για υγιείς ενήλικες. Ενδεικτικά:

• Ένα φλιτζάνι καφέ 237 ml περιέχει 80 έως 100 mg καφεΐνης.
• Ένα φλιτζάνι τσάι 237 ml περιέχει 30 έως 50 mg.
• Ένα ενεργειακό ποτό 237 ml περιέχει 40 έως 250 mg.
• Ένα κουτάκι αναψυκτικού 355 ml περιέχει 30 έως 40 mg.

Αν ανησυχείτε για την πρόσληψη καφεΐνης, συζητήστε το με επαγγελματία υγείας. Επειδή η καφεΐνη είναι γνωστό ότι αυξάνει την αρτηριακή πίεση, περιμένετε 30 λεπτά πριν τη μετρήσετε. Σύμφωνα με μελέτη του 2022, μια ανακριβής μέτρηση μπορεί να επηρεάσει τη φροντίδα σας.

7. Κάπνισμα

Το κάπνισμα αποτελεί την κυριότερη αιτία θανάτου που μπορεί να προληφθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μπορεί να συμβάλει σε πολλές απειλητικές για τη ζωή καταστάσεις, όπως το έμφραγμα, το εγκεφαλικό επεισόδιο, οι πνευμονοπάθειες και διάφορες μορφές καρκίνου.

Η σχέση ανάμεσα στην υπέρταση και στο κάπνισμα δεν είναι ακόμη ξεκάθαρη. Το κάπνισμα, όμως, προκαλεί προσωρινές αυξήσεις της αρτηριακής πίεσης και συμβάλλει στην αθηροσκλήρωση, δηλαδή στη σκλήρυνση των αρτηριών. Οι δύσκαμπτες αρτηρίες αυξάνουν την αρτηριακή πίεση.

Αν καπνίζετε, η AHA συνιστά να διακόψετε το κάπνισμα το συντομότερο δυνατό. Η διακοπή έχει πολλά οφέλη για την υγεία, ορισμένα από τα οποία εμφανίζονται μέσα σε 20 λεπτά.

8. Φάρμακα

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να αυξήσουν την αρτηριακή πίεση. Μελέτη του 2021 σε 27.599 ενήλικες διαπίστωσε ότι το 18,5% των ατόμων με υψηλή αρτηριακή πίεση λάμβαναν φάρμακα που θα μπορούσαν να την αυξήσουν περαιτέρω.

Στα φάρμακα που ενδέχεται να αυξήσουν την πίεση περιλαμβάνονται:

• τα κορτικοστεροειδή
• τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ)
• τα αποσυμφορητικά
• τα αντιψυχωσικά
• τα αντισυλληπτικά χάπια

Αν έχετε υψηλή αρτηριακή πίεση, συζητήστε με επαγγελματία υγείας όλα τα φάρμακα που λαμβάνετε, συμπεριλαμβανομένων όσων χορηγούνται χωρίς συνταγή.

9. Ανεπαρκής ύπνος

Σύμφωνα με το CDC, οι περισσότεροι άνθρωποι άνω των 18 ετών χρειάζονται τουλάχιστον επτά ώρες ύπνου κάθε βράδυ για βέλτιστη υγεία. Πολλοί, όμως, δεν κοιμούνται αρκετά, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει την υγεία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει υπέρταση.

Κατά τη διάρκεια του φυσιολογικού ύπνου, η αρτηριακή πίεση μειώνεται και το σώμα ξεκουράζεται. Η αϋπνία, άλλα προβλήματα ύπνου ή η συστηματική έλλειψη ύπνου περιορίζουν αυτή την ανάπαυση.

Η καλή υγιεινή του ύπνου μπορεί να βοηθήσει. Το CDC προτείνει:

• Να πηγαίνετε για ύπνο και να ξυπνάτε την ίδια ώρα κάθε μέρα, ακόμη και τα Σαββατοκύριακα.
• Να εκτίθεστε αρκετά στο φυσικό φως, ιδίως νωρίτερα μέσα στην ημέρα.
• Να έχετε αρκετή σωματική δραστηριότητα μέσα στην ημέρα, αποφεύγοντας την άσκηση τις λίγες ώρες πριν από τον ύπνο.
• Να αποφεύγετε το τεχνητό φως τις λίγες ώρες πριν από τον ύπνο και να χρησιμοποιείτε φίλτρο μπλε φωτός στον υπολογιστή ή στο κινητό.
• Να μην τρώτε ή πίνετε τις λίγες ώρες πριν από τον ύπνο και να αποφεύγετε το αλκοόλ και τα τρόφιμα με πολλά λιπαρά ή ζάχαρη.
• Να διατηρείτε το υπνοδωμάτιο δροσερό, σκοτεινό και ήσυχο.

10. Εγκυμοσύνη

Η υπέρταση που εμφανίζεται κατά την εγκυμοσύνη ονομάζεται υπέρταση κύησης. Είναι σημαντικό να αντιμετωπίζεται, ώστε να αποφεύγεται η βλάβη στην έγκυο και στο μωρό. Οι γιατροί συνήθως την ορίζουν ως αρτηριακή πίεση ίση ή μεγαλύτερη από 140/90 mm Hg.

Πιθανοί παράγοντες που σχετίζονται με την υψηλή αρτηριακή πίεση στην εγκυμοσύνη είναι:

• το υπέρβαρο ή η παχυσαρκία
• η ανεπαρκής σωματική δραστηριότητα
• το κάπνισμα
• η κατανάλωση αλκοόλ
• η πρώτη εγκυμοσύνη
• το οικογενειακό ιστορικό υπέρτασης που σχετίζεται με την εγκυμοσύνη
• η κυοφορία περισσότερων του ενός παιδιών
• η ηλικία των 35 ετών και άνω
• η χρήση μεθόδων υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF)
• ο διαβήτης ή ορισμένα αυτοάνοσα νοσήματα

Μπορείτε να συμβάλετε στην πρόληψη της υπέρτασης στην εγκυμοσύνη αντιμετωπίζοντας τους παράγοντες κινδύνου που μπορούν να αλλάξουν, όπως το αυξημένο βάρος, το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ. Μιλήστε με επαγγελματία υγείας μόλις υποψιαστείτε ότι υπάρχει πρόβλημα.

11. Ηλικία

Η υψηλή αρτηριακή πίεση συνήθως γίνεται μεγαλύτερη ανησυχία όσο αυξάνεται η ηλικία. Το CDC αναφέρει ότι την περίοδο 2017-2018 η υπέρταση ήταν συχνότερη στους μεγαλύτερους ενήλικες.

Το Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης των ΗΠΑ (NIA) εξηγεί ότι ο κίνδυνος υπέρτασης αυξάνεται με την ηλικία, καθώς αλλάζει το αγγειακό σύστημα, δηλαδή το δίκτυο των αιμοφόρων αγγείων. Οι αρτηρίες μπορεί να γίνουν πιο δύσκαμπτες και η αρτηριακή πίεση να αυξηθεί, ακόμη και σε ανθρώπους με υγιεινές συνήθειες.

Το NIA συστήνει στους μεγαλύτερους ενήλικες τις ίδιες πρακτικές που ισχύουν και για τους νεότερους: αλλαγές σε σημαντικούς παράγοντες του τρόπου ζωής, όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η άσκηση και η ισορροπημένη διατροφή. Συνιστά επίσης τη λήψη των συνταγογραφημένων φαρμάκων, αν χρειάζεται, και τον τακτικό έλεγχο από γιατρό.

12. Κληρονομικότητα

Αν οι γονείς σας έχουν υψηλή αρτηριακή πίεση, είναι πιθανότερο να εμφανίσετε κι εσείς. Η υπέρταση συχνά εμφανίζεται σε οικογένειες, εν μέρει επειδή τα μέλη τους μπορεί να έχουν παρόμοιες συνήθειες, όπως στη διατροφή και στην άσκηση.

Φαίνεται, ωστόσο, ότι υπάρχει και γενετική συνιστώσα. Γενετικοί παράγοντες μπορεί να συμβάλλουν στο 30% έως 60% των περιπτώσεων μη φυσιολογικής αρτηριακής πίεσης. Ορισμένες γενετικές παραλλαγές μπορεί να οδηγήσουν σε σύνδρομα που περιλαμβάνουν υψηλή αρτηριακή πίεση, όπως:

• ο υπεραλδοστερονισμός
• το σύνδρομο Gordon
• το σύνδρομο Liddle

Άλλα γονίδια ή συνδυασμοί γονιδίων μπορεί να αυξάνουν τον κίνδυνο υπέρτασης. Έρευνα του 2019 υποδεικνύει ότι μια παραλλαγή στο γονίδιο ARMC5 μπορεί να εξηγεί τον αυξημένο επιπολασμό της υπέρτασης στους Μαύρους και στους Αφροαμερικανούς. Δεν είναι ακόμη γνωστό πόσο αυξάνει τον κίνδυνο το οικογενειακό ιστορικό της πάθησης και χρειάζεται περισσότερη έρευνα.

Πώς μπορεί να προληφθεί η υψηλή αρτηριακή πίεση;

Σύμφωνα με την AHA, οι τρόποι ελέγχου της αρτηριακής πίεσης μπορούν να βοηθήσουν και στην πρόληψή της:

• Να έχετε τακτική σωματική δραστηριότητα.
• Να μην καπνίζετε ή να διακόψετε το κάπνισμα.
• Να περιορίσετε την κατανάλωση αλκοόλ.
• Να διατηρείτε ένα μέτριο βάρος.
• Να ακολουθείτε ισορροπημένη διατροφή με λίγο νάτριο.
• Να διαχειρίζεστε το στρες.
• Να συνεργάζεστε με επαγγελματία υγείας.

Τι να θυμάστε

Πολλοί παράγοντες επηρεάζουν την πιθανότητα εμφάνισης υπέρτασης. Ορισμένοι μπορούν να αλλάξουν, όπως οι συνήθειες άσκησης και διατροφής, το κάπνισμα και η κατανάλωση αλκοόλ. Άλλοι, όπως η ηλικία και η κληρονομικότητα, δεν μπορούν να τροποποιηθούν.

Αν έχετε ήδη υπέρταση, δεν είστε μόνοι: σχεδόν οι μισοί ενήλικες στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν την πάθηση. Οι αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες και η συνεργασία με επαγγελματία υγείας μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση της αρτηριακής πίεσης, ενώ μπορεί να χρειαστούν και κατάλληλα φάρμακα.

Αν δεν έχετε υπέρταση, ελέγχετε τακτικά την αρτηριακή σας πίεση, ιδιαίτερα αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό. Πολλοί άνθρωποι, ακόμη και όσοι έχουν υγιεινές συνήθειες, δεν γνωρίζουν ότι έχουν υψηλή πίεση. Οι αποφάσεις για εξετάσεις και αντιμετώπιση λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.