Παγκόσμια Εβδομάδα Μητρικού Θηλασμού: Η ιστορία του θηλασμού από την αρχαία Ελλάδα στο μικροσκόπιο

Η Παγκόσμια Εβδομάδα Μητρικού Θηλασμού (World Breastfeeding Week) πραγματοποιείται σε διεθνές επίπεδο από την 1η έως τις 7 Αυγούστου, ενώ στην Ελλάδα γιορτάζεται κάθε χρόνο από την 1η έως τις 7 Νοεμβρίου. Ο θεσμός ιδρύθηκε το 1992 από τη διεθνή κοινότητα, σε συνέχεια των δεσμεύσεων της Συνάντησης Κορυφής για τα Παιδιά, που έγινε το 1990.

Με την υποστήριξη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), της Παγκόσμιας Συμμαχίας για τον Μητρικό Θηλασμό (WABA) και της UNICEF, η πρωτοβουλία προβάλλει τα πολύτιμα οφέλη του μητρικού γάλακτος για την ανάπτυξη των βρεφών και την υγεία των μητέρων. Στην Ελλάδα, από το 2010, το Πανελλήνιο Δίκτυο Εθελοντικών Ομάδων Υποστήριξης Μητρικού Θηλασμού και Μητρότητας οργανώνει τον Πανελλαδικό Ταυτόχρονο Δημόσιο Θηλασμό, με στόχο να καταρρίψει κοινωνικά ταμπού.

Σε όλο τον κόσμο, ωστόσο, λιγότερα από τα μισά βρέφη κάτω των έξι μηνών τρέφονται αποκλειστικά με μητρικό γάλα, κάτι που κάνει αναγκαία την ενημέρωση. Η ιστορική διαδρομή των πρακτικών σίτισης βοηθά να κατανοήσουμε πώς διαμορφώθηκε η σημερινή κατάσταση.

Η διαδρομή της θηλάστριας από την ανάγκη στο επάγγελμα και την εξαφάνιση

Προτού εμφανιστούν τα σύγχρονα μπιμπερό και το βρεφικό γάλα, η βασική εναλλακτική ήταν η θηλάστρια: μια γυναίκα που αναλάμβανε να θηλάσει το παιδί κάποιας άλλης. Η πρακτική καταγράφεται ήδη από το 2000 π.Χ. στην Αίγυπτο και το Ισραήλ, όπου ο θηλασμός θεωρούνταν θρησκευτική υποχρέωση. Όταν η μητέρα δεν είχε αρκετό γάλα ή πέθαινε κατά τον τοκετό, η λύση αυτή γινόταν αναγκαστική.

Στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η θηλάστρια δεν αποτελούσε πλέον μόνο λύση ανάγκης, αλλά και κοινωνική επιλογή. Στη Ρώμη καταρτίζονταν επίσημες συμφωνίες για τη σίτιση των βρεφών, ενώ σημαντικοί γιατροί της εποχής —μεταξύ τους ο Σωράνος ο Εφέσιος, ο Γαληνός και ο Οριβάσιος— κατέγραψαν αυστηρές προδιαγραφές για την επιλογή της. Ο Σωράνος καθιέρωσε το γνωστό «τεστ του νυχιού», με το οποίο εξέταζαν την πυκνότητα του γάλακτος· η μέθοδος παρέμεινε σε χρήση επί 1.500 χρόνια.

Στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, η θηλάστρια συνέχισε να εργάζεται ως επαγγελματίας με οργάνωση και υψηλή αμοιβή, παρά τις λαϊκές αντιλήψεις ότι το μητρικό γάλα μπορούσε να μεταδώσει χαρακτήρα και ασθένειες. Στις αριστοκρατικές οικογένειες ο θηλασμός αντιμετωπιζόταν ως ξεπερασμένος ή ως εμπόδιο στην κοινωνική ζωή. Αργότερα, με τη Βιομηχανική Επανάσταση, η πρακτική πέρασε στις εργατικές οικογένειες, καθώς οι μητέρες χρειάζονταν να δουλεύουν στα εργοστάσια. Η βελτίωση της τεχνητής διατροφής κατά τον 19ο αιώνα, όμως, έφερε γρήγορα την παρακμή και, στις αρχές του 20ού αιώνα, την οριστική εξαφάνιση του επαγγέλματος.

Πώς εξελίχθηκε τεχνολογικά το μπιμπερό

Η τεχνητή σίτιση είναι γνωστή από την αρχαιότητα: σε πήλινα δοχεία του 2000 π.Χ. έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ζωικού γάλακτος. Στους αιώνες που ακολούθησαν, χρησιμοποιήθηκαν πολλά διαφορετικά μέσα, όπως κέρατα αγελάδων, κασσιτερένια δοχεία («bubby-pots») και ειδικά κουτάλια για χυλούς («πλοιάρια για χυλό»).

Τα σκεύη αυτά είχαν ως βασικό μειονέκτημα την έλλειψη καθαριότητας. Βακτήρια συγκεντρώνονταν στα κουρέλια ή στα δέρματα που χρησίμευαν ως θηλές και, στις αρχές του 19ου αιώνα, το ένα τρίτο των βρεφών που τρέφονταν τεχνητά πέθαινε πριν συμπληρώσει τον πρώτο χρόνο ζωής.

Στα μέσα του 19ου αιώνα εμφανίστηκαν τα πρώτα γυάλινα μπιμπερό, ενώ το 1845 ανακαλύφθηκε η θηλή από καουτσούκ, σηματοδοτώντας μια σημαντική αλλαγή. Η γνώση γύρω από τη θεωρία των μικροβίων και η ευρύτερη χρήση οικιακών ψυγείων, στις αρχές του 20ού αιώνα, συνέβαλαν ώστε το τάισμα με μπιμπερό να γίνει ασφαλές και ευρέως αποδεκτό.

Η εμπορική διάδοση του βρεφικού γάλακτος

Για την τεχνητή διατροφή χρησιμοποιούνταν συχνότερα το αγελαδινό γάλα. Το 1865 ο χημικός Justus von Liebig δημιούργησε την πρώτη κατοχυρωμένη βρεφική τροφή σε σκόνη. Στη συνέχεια εφευρέθηκαν το ζαχαρούχο συμπυκνωμένο γάλα από τον Gale Borden και το εξατμισμένο γάλα, προϊόντα που οι παιδίατροι χρησιμοποιούσαν ευρέως έως τη δεκαετία του 1940.

Με τον καιρό, οι εταιρείες στράφηκαν αρχικά στους γιατρούς και στη συνέχεια στο ευρύ κοινό για την προώθηση των προϊόντων τους. Η επιθετική διαφήμιση και η πεποίθηση ότι το βρεφικό γάλα του εμπορίου αποτελούσε ισάξιο υποκατάστατο οδήγησαν σε κατακόρυφη πτώση των ποσοστών θηλασμού έως τη δεκαετία του 1970. Οι διεθνείς αντιδράσεις και οι εκστρατείες ενημέρωσης έφεραν ξανά τον θηλασμό στο προσκήνιο, ωστόσο η εμπορική προώθηση εξακολουθεί να επηρεάζει τις επιλογές των γονέων.

Μητρικό γάλα και βρεφικό γάλα: τα ευρήματα της σύγχρονης επιστήμης

Παρότι ο FDA και η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (AAP) θέτουν αυστηρούς κανόνες για την προσθήκη βιταμινών, μετάλλων και θρεπτικών συστατικών στα βρεφικά γάλατα, η σύνθεσή τους δεν αλλάζει. Το μητρικό γάλα, αντίθετα, αποτελεί ζωντανό ιστό, που μεταβάλλεται διαρκώς για να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του βρέφους καθώς αυτό αναπτύσσεται.

Η σύγχρονη ιατρική έρευνα συσχετίζει την αποκλειστική σίτιση με βρεφικά παρασκευάσματα με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων παθήσεων στα παιδιά:

• Ατοπία: Σύμφωνα με μελέτες, όταν ο θηλασμός είναι αποκλειστικός και διαρκεί τουλάχιστον 15 εβδομάδες, περιορίζεται σημαντικά ο κίνδυνος για αλλεργίες, έκζεμα και άσθμα.
• Σακχαρώδης Διαβήτης: Η έκθεση σε πρωτεΐνες από αγελαδινό γάλα σε πρώιμη ηλικία έχει συνδεθεί με υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 1.
• Παιδική Παχυσαρκία: Ο θηλασμός συνδέεται στα παιδιά με καλύτερη ρύθμιση της ποσότητας τροφής που καταναλώνουν, κάτι που προστατεύει από την υπερβολική αύξηση βάρους αργότερα στην παιδική ηλικία.

Η ιστορική πορεία του θηλασμού δείχνει ότι, ακόμη και με τις τεχνολογικές εξελίξεις, παραμένει η πληρέστερη μορφή διατροφής για την υγεία και την ανάπτυξη του παιδιού.

πηγή: National Library of Medicine