Το άρθρο διερευνά αν τα 18 αποτελούν πράγματι το σαφές όριο ανάμεσα στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή. Παρότι ο νόμος αναγνωρίζει τους νέους ως ενήλικες από αυτή την ηλικία, η εγκεφαλική ωρίμανση και οι ψυχολογικές διαφοροποιήσεις φανερώνουν ότι η ενηλικίωση είναι πιο σύνθετη και εξελίσσεται με διαφορετικό ρυθμό για κάθε άτομο.
Το πότε και με ποιον τρόπο αναλαμβάνουν ευθύνες οι νέοι διαμορφώνεται από ανατομικές και ψυχολογικές μεταβολές, αλλά και από πολιτισμικούς παράγοντες. Κάποιοι αισθάνονται ενήλικες σε μικρότερη ηλικία, ενώ άλλοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο, κάτι που δείχνει ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός της ενηλικίωσης.
Μπορούν τα 18 να ορίσουν απόλυτα το πέρασμα από την εφηβεία στην ενήλικη ζωή ή μήπως η ενηλικίωση δεν περιορίζεται σε έναν αριθμό; Η μετάβαση αυτή διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο, από τα νομικά όρια έως την ολοκλήρωση της εγκεφαλικής ωρίμανσης. Κάποιοι νέοι αναλαμβάνουν ευθύνες «ενηλίκων» πριν αποκτήσουν δίπλωμα οδήγησης, την ώρα που άλλοι εξακολουθούν να φέρονται σαν παιδιά ακόμη και στα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής τους.
Από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή: το πέρασμα δεν γίνεται πάντα στα 18
Η κοινωνία, σε κάθε ευκαιρία, επιχειρεί να ορίσει πότε ένα παιδί περνά στην ενηλικίωση — με αφορμή τα 18α γενέθλια, την έναρξη μιας δουλειάς ή την ανάληψη ευθυνών. Ωστόσο, όπως αναλύεται εδώ, τα νόμιμα ηλικιακά όρια, οι βιολογικές μεταβολές και η ψυχολογική ανάπτυξη δίνουν διαφορετική εικόνα. Οι αλλαγές στα δικαιώματα και στους περιορισμούς που ορίζει ο νόμος συνυπάρχουν με τη σταδιακή ωρίμανση του εγκεφάλου και τις πιο λεπτές μεταβολές στη σκέψη και τη συμπεριφορά των νέων. Έτσι, η πορεία προς την ενηλικίωση κάθε άλλο παρά ίδια είναι για όλους.
Πώς διαφέρουν παιδιά και ενήλικες στην ανατομία, την ψυχολογία και τη συμπεριφορά
Οι διαφορές ανάμεσα σε παιδιά και ενήλικες αφορούν ουσιαστικά τις ανατομικές δομές, τις ψυχολογικές διεργασίες και τα πρότυπα συμπεριφοράς. Οι εγκέφαλοι και τα σώματα των παιδιών έχουν ιδιαίτερες αναλογίες και συνδεσιμότητα, οι οποίες εξελίσσονται στους ώριμους όγκους φαιάς και λευκής ουσίας και στην εκτεταμένη νευρωνική ολοκλήρωση των ενηλίκων. Παράλληλα, η σκέψη προχωρά από το συγκεκριμένο στο τυπικό στάδιο, καθώς ενισχύονται οι εκτελεστικές λειτουργίες, ενώ η συμπεριφορά μεταβάλλεται: από την εντονότερη παρορμητικότητα και την τάση για ρίσκο στην εφηβεία, σε πιο ελεγχόμενες αποφάσεις. Στα βασικά χαρακτηριστικά συγκαταλέγονται:
- Ανατομικά: λεπτότερο κρανίο, διαφορετικοί όγκοι του φλοιού ανά περιοχή και σταδιακά εξελισσόμενη, ελεγχόμενη οργάνωση των δικτύων λευκής ουσίας
- Ψυχολογικά: καλύτερη ρύθμιση των συναισθημάτων και χωροχρονικές φάσεις γονιδιακής έκφρασης
- Συμπεριφορικά: η ανάληψη ρίσκου και η παρορμητικότητα φτάνουν στο υψηλότερο σημείο τους στην εφηβεία, ενώ η αυξημένη νευρωνική αρθρωτότητα συμβάλλει στην πιο εστιασμένη επεξεργασία
Η εξέλιξη των ενδιαφερόντων από την εφηβεία έως την ενήλικη ζωή
Το 2018, στο Psychological Bulletin, ο Hoff και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν μετα-ανάλυση στην οποία εξέτασαν 49 μακροχρόνιες μελέτες — 98 δείγματα και 20.639 συμμετέχοντες — χαρτογραφώντας τις μεταβολές στα επαγγελματικά ενδιαφέροντα από περίπου τα 11 έως τα 30 έτη. Τα ευρήματα έδειξαν ότι τα επίπεδα ενδιαφέροντος συνήθως υποχωρούν στην αρχή της εφηβείας, δηλαδή γύρω στα 11–14, προτού ανακάμψουν στα χρόνια του λυκείου, περίπου από τα 14 έως τα 18.
Από τα 18 έως τα 30, στην πρώιμη ενήλικη ζωή, τα ενδιαφέροντα που στρέφονται στους ανθρώπους — καλλιτεχνικά, κοινωνικά και επιχειρηματικά — ενισχύονται σταθερά. Αντίθετα, τα ενδιαφέροντα που αφορούν αντικείμενα είτε υποχωρούν, όπως τα συμβατικά, είτε διατηρούνται σταθερά, όπως τα ρεαλιστικά και τα ερευνητικά. Ακόμη, οι διαφορές μεταξύ φύλων σε στερεοτυπικά ενδιαφέροντα είναι εντονότερες στην πρώιμη εφηβεία και στη συνέχεια περιορίζονται σταδιακά. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ένα κανονιστικό αναπτυξιακό μοτίβο των ενδιαφερόντων, με σαφή σημασία για την εκπαίδευση και τον επαγγελματικό προσανατολισμό.
Ηλικία και σωματική ή εγκεφαλική ωριμότητα: η ενηλικίωση διαφέρει
Ο ρυθμός ανάπτυξης δεν είναι ίδιος για όλους, αν και στην Ελλάδα η ενηλικίωση ορίζεται από τον νόμο στα 18 χρόνια. Από αυτή την ηλικία το άτομο λογίζεται ενήλικο ως προς την ποινική ευθύνη. Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, οι πολίτες αποκτούν στα 18 το δικαίωμα να ψηφίζουν και να κάνουν τατουάζ χωρίς γονική συναίνεση, όμως η νόμιμη αγορά ή κατανάλωση αλκοόλ επιτρέπεται μόνο από τα 21.
Τα σωματικά χαρακτηριστικά της ωριμότητας δεν αρκούν επίσης για να απαντήσουν εύκολα στο ερώτημα. Κατά την εφηβεία εμφανίζονται αλλαγές που συνδέονται με την ενηλικίωση, όπως οι τρίχες στο πρόσωπο και οι ορμονικές μεταβολές. Τότε αρχίζει και η σεξουαλική ωριμότητα, δηλαδή η δυνατότητα τεκνοποίησης. Ωστόσο, ο χρόνος εμφάνισης αυτών των αλλαγών διαφέρει από άτομο σε άτομο.
Για παράδειγμα, τα κορίτσια συνήθως μπαίνουν στην εφηβεία και αποκτούν εμφάνιση ενηλίκου νωρίτερα από τα αγόρια. Αντίθετα, κάποιοι άνθρωποι δεν δείχνουν ενήλικες παρά στα μέσα των είκοσί τους. «Κατά τη γνώμη μου, ως καθηγητής αναπτυξιακής ψυχολογίας, αυτό που έχει πραγματικά σημασία σε ό,τι αφορά την ενηλικίωση είναι το πώς αισθάνονται και συμπεριφέρονται οι άνθρωποι, καθώς και οι ευθύνες που αναλαμβάνουν», αναφέρει ο Αμερικανός Jonathan B Santo, σύμφωνα με το The Conversation.
Η ηλικία και τα ορόσημα δεν είναι ίδια για όλους
Δεν υπάρχει κοινό χρονοδιάγραμμα ανάπτυξης, αφού ο καθένας είναι διαφορετικός. Κάποιοι, μέχρι τα 18, έχουν μάθει να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους, έχουν αποκτήσει κρίση για να λαμβάνουν σωστές αποφάσεις και μπορούν να εξασφαλίζουν αρκετά χρήματα ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες τους. Για άλλους, η διαδικασία διαρκεί περισσότερο.
Οι πολιτισμικές διαφορές επηρεάζουν, επίσης, το πότε θεωρείται κάποιος ενήλικας. Σε ορισμένες οικογένειες, οι νέοι αναμένεται να εξαρτώνται οικονομικά από τους γονείς τους έως τα μέσα των είκοσί τους, όσο σπουδάζουν ή εκπαιδεύονται για κάποιο επάγγελμα. Ακόμη και τα μέλη της ίδιας οικογένειας μπορεί να αναλάβουν ενήλικες ευθύνες σε διαφορετικό χρόνο, ανάλογα με την προσωπικότητά τους, τις εμπειρίες, την επαγγελματική τους διαδρομή και τις ξεχωριστές συνθήκες τους.
Παιδιά και ενήλικες: Πώς διαφέρει ο τρόπος σκέψης τους
Οι διαφορές στον τρόπο σκέψης παιδιών και ενηλίκων βοηθούν να καταλάβουμε πότε ένα παιδί γίνεται ενήλικας. Τα παιδιά, για παράδειγμα, συνήθως αντιλαμβάνονται τα πράγματα πιο συγκεκριμένα και δυσκολεύονται περισσότερο με αφηρημένες έννοιες, όπως η δικαιοσύνη, ή με υποθετικές καταστάσεις. Σε σύγκριση με τους ενήλικες, τα παιδιά και οι έφηβοι μπορούν να συγκεντρωθούν για λιγότερο χρόνο και αποσπώνται ευκολότερα, ενώ οι ενήλικες συνήθως διαχειρίζονται καλύτερα τους περισπασμούς.
Τα παιδιά, και κυρίως τα μικρότερα, συχνά δυσκολεύονται να ρυθμίσουν τα συναισθήματά τους. Όταν απογοητεύονται ή αναστατώνονται, είναι πιο πιθανό να κλάψουν ή να ουρλιάξουν από ό,τι οι ενήλικες. Ένας πιθανός λόγος που η πλήρης ενηλικίωση δεν επιτυγχάνεται απαραίτητα στα 18 ή ακόμη και στα 21 είναι ο εγκέφαλος. Στους περισσότερους ανθρώπους, ο προμετωπιαίος φλοιός —περιοχή του εγκεφάλου με καθοριστικό ρόλο στον σχεδιασμό και την αξιολόγηση κινδύνων— δεν έχει ολοκληρώσει την ανάπτυξή του πριν από τα 25α γενέθλια.
Αποφάσεις που μπορεί να έχουν συνέπειες για όλη τη ζωή
Όταν η ωρίμανση του εγκεφάλου καθυστερεί, οι νέοι ενήλικες ενδέχεται να δυσκολεύονται να υπολογίσουν πλήρως τις πραγματικές συνέπειες των επιλογών και των πράξεών τους. Η διαφορά αυτή ίσως φωτίζει το γιατί έφηβοι και άτομα στις αρχές των είκοσι συχνά καταφεύγουν σε επικίνδυνες ή ακόμη και απερίσκεπτες πράξεις: οδηγούν με υπερβολική ταχύτητα, παραλείπουν τη ζώνη ασφαλείας, κάνουν χρήση επικίνδυνων ναρκωτικών, πίνουν υπερβολικά ή κλέβουν.
Η ανάπτυξη αυτών των εγκεφαλικών περιοχών συμβάλλει και στην εξήγηση του γιατί τα παιδιά επηρεάζονται περισσότερο από την πίεση των συνομηλίκων. Για παράδειγμα, όταν ανακρίνονται από την αστυνομία, οι έφηβοι είναι πιο πιθανό να παραδεχτούν εγκλήματα που δεν έχουν κάνει, εν μέρει επειδή δυσκολεύονται να υπολογίσουν σωστά τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των αποφάσεών τους.
Παράλληλα, η μεγαλύτερη προθυμία των εφήβων να αναλάβουν κινδύνους και να εμπλακούν σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές μπορεί να έχει και θετικές πλευρές. Ενδέχεται, για παράδειγμα, να εξηγεί γιατί πολλοί νέοι κινητοποιούνται και συμμετέχουν σε διαμαρτυρίες για την κλιματική αλλαγή και άλλους σκοπούς.
Πώς αντιλαμβάνεται κάποιος ότι είναι πραγματικά ενήλικας
Ο Αμερικανός ψυχολόγος Jeffrey Arnett δημιούργησε τον όρο «αναδυόμενοι ενήλικες», αναφερόμενος σε Αμερικανούς από 21 έως 25 ετών που δεν αισθάνονται ακόμη ενήλικες. Το πότε γίνεται κάποιος ενήλικας, πέρα από τον νομικό ορισμό, είναι στην πραγματικότητα προσωπική υπόθεση.
Κάποιοι 25χρονοι που εργάζονται με πλήρη απασχόληση και έχουν παιδιά μπορεί να μην αισθάνονται ακόμη ενήλικες και να στηρίζονται στους γονείς τους για πολλές υποχρεώσεις που συνήθως αναλαμβάνουν οι ενήλικες. Από την άλλη, υπάρχουν 17χρονοι που κανονίζουν μόνοι τους τα ραντεβού με γιατρούς, φροντίζουν μικρότερα αδέλφια ή παππούδες και αναλαμβάνουν όλα τα ψώνια, τον σχεδιασμό των γευμάτων και το πλύσιμο των ρούχων στο σπίτι. Πιθανότατα, αυτοί θεωρούν τον εαυτό τους ενήλικα.
Η ενηλικίωση περιλαμβάνει την απόκτηση εμπειριών, τα λάθη και τη μάθηση μέσα από αυτά, μαζί με την ανάληψη ευθύνης για τις πράξεις. Εφόσον δεν υπάρχει ένας κοινά αποδεκτός ορισμός της ενηλικίωσης, το κάθε άτομο καλείται να κρίνει αν και πότε θεωρεί ότι έχει ενηλικιωθεί.
Συνοπτική παρουσίαση της ενηλικίωσης
- Το όριο των 18 ετών δεν ορίζει από μόνο του την ενηλικίωση: η εγκεφαλική ανάπτυξη και οι ψυχολογικές διαφοροποιήσεις ακολουθούν διαφορετικούς ρυθμούς σε κάθε άνθρωπο.
- Το πότε αναλαμβάνουν ευθύνες οι νέοι και το πώς αντιλαμβάνονται την ενηλικίωση διαμορφώνεται από ανατομικές και ψυχολογικές μεταβολές, αλλά και από πολιτισμικούς παράγοντες.
- Οι διαφορές στη σκέψη παιδιών και ενηλίκων δείχνουν ότι οι νέοι χρειάζονται χρόνο για να αναπτύξουν την κρίση τους και την ικανότητα να παίρνουν αποφάσεις.
- Ο χαρακτηρισμός «αναδυόμενοι ενήλικες» αφορά άτομα 21-25 ετών που δεν νιώθουν ακόμη ενήλικες, αναδεικνύοντας τον υποκειμενικό χαρακτήρα της ενηλικίωσης.
- Όταν ο προμετωπιαίος φλοιός ωριμάζει πιο αργά, ενδέχεται να επηρεαστεί η εκτίμηση των συνεπειών των πράξεων από τους νέους, κάτι που οδηγεί σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/paidi-goneis/pote-orimazei-pragmatika-to-paidi-i-sygklonistiki-alitheia-pera-apo-ta-18/7603
