ΔΕΠΥ: συμπτώματα και αντιμετώπιση

Τι είναι η ΔΕΠΥ

Η ΔΕΠΥ σημαίνει διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας. Είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή, δηλαδή σχετίζεται με τον τρόπο που μεγαλώνει και αναπτύσσεται ο εγκέφαλος. Μπορεί να επηρεάζει την ικανότητά σου να συγκεντρώνεσαι, να οργανώνεις τις υποχρεώσεις σου και να ελέγχεις τις παρορμήσεις σου. Σε κάποιους κυριαρχεί η απροσεξία, ενώ σε άλλους η υπερκινητικότητα και η παρορμητικότητα. Πολλοί έχουν συνδυασμό αυτών των δυσκολιών.

Όλοι μπορεί κάποιες φορές να δυσκολεύονται να προσέξουν ή να μείνουν ακίνητοι. Στη ΔΕΠΥ, όμως, τα συμπτώματα επιμένουν, εμφανίζονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και δυσκολεύουν την καθημερινή ζωή. Μπορεί να επηρεάζουν το σχολείο, την εργασία και τις σχέσεις. Συνήθως ξεκινούν πριν από την ηλικία των 12 ετών, αλλά μερικοί άνθρωποι διαγιγνώσκονται για πρώτη φορά ως ενήλικες.

Δεν υπάρχει οριστική ίαση, υπάρχουν όμως θεραπείες και τρόποι υποστήριξης που μπορούν να μειώσουν τα συμπτώματα και να βελτιώσουν την καθημερινότητα. Οι ανάγκες μπορεί να αλλάζουν με την ηλικία. Η αντιμετώπιση προσαρμόζεται στο άτομο και μπορεί να περιλαμβάνει συμπεριφορικές παρεμβάσεις, φάρμακα και αλλαγές στο σπίτι, στο σχολείο ή στην εργασία.

Μορφές και τύποι

• Με κυρίαρχη απροσεξίαΚυριαρχούν οι δυσκολίες στη συγκέντρωση, στην οργάνωση και στην ολοκλήρωση εργασιών. Είναι επίσης συχνή η εύκολη διάσπαση της προσοχής και η δυσκολία παρακολούθησης οδηγιών.
• Με κυρίαρχη υπερκινητικότητα και παρορμητικότηταΚυριαρχούν η ανάγκη για κίνηση, η ανησυχία και η δυσκολία ελέγχου των πράξεων ή των λόγων. Μπορεί να υπάρχουν συχνές διακοπές των άλλων και δυσκολία αναμονής της σειράς.
• Συνδυασμένη μορφήΣυνυπάρχουν συμπτώματα απροσεξίας, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας. Είναι η συχνότερη μορφή.

Πώς εξελίσσεται και αν θεραπεύεται

Η ΔΕΠΥ ξεκινά στην παιδική ηλικία και συχνά συνεχίζεται στην εφηβεία και στην ενήλικη ζωή. Τα συμπτώματα και ο τρόπος που επηρεάζουν την καθημερινότητα μπορεί να αλλάζουν με τον χρόνο, όπως και η μορφή της διαταραχής. Δεν υπάρχει οριστική ίαση, αλλά η κατάλληλη θεραπεία και υποστήριξη μπορούν να μειώσουν τα συμπτώματα και να βελτιώσουν τη λειτουργικότητα. Το πλάνο αντιμετώπισης χρειάζεται παρακολούθηση και προσαρμογές όταν αλλάζουν οι ανάγκες.

Συμπτώματα ΔΕΠΥ

Τα συμπτώματα διαφέρουν ανάλογα με τη μορφή της ΔΕΠΥ και την ηλικία. Η παρουσία μεμονωμένων συμπτωμάτων δεν αρκεί για διάγνωση.

• Εύκολη διάσπαση προσοχής Δυσκολία να παραμείνεις συγκεντρωμένος σε μια δραστηριότητα ή εργασία.
• Λάθη απροσεξίας Παράλειψη λεπτομερειών ή λάθη στις σχολικές εργασίες, στη δουλειά ή σε άλλες δραστηριότητες.
• Δυσκολία οργάνωσης Δυσκολία στη διαχείριση του χρόνου, στην τακτοποίηση αντικειμένων και στον προγραμματισμό εργασιών.
• Ανολοκλήρωτες εργασίες Δυσκολία να ακολουθήσεις οδηγίες ή να ολοκληρώσεις κάτι που ξεκίνησες.
• Ξεχασμένες υποχρεώσεις Συχνή παράλειψη καθημερινών δραστηριοτήτων ή υποχρεώσεων.
• Απώλεια αντικειμένων Συχνή απώλεια σημαντικών αντικειμένων, όπως κλειδιά, κινητό ή σχολικά είδη.
• Συνεχής κίνηση Κινήσεις των χεριών και των ποδιών ή δυσκολία να παραμείνεις καθιστός όταν χρειάζεται.
• Εσωτερική ανησυχία Έντονη ανάγκη να κινείσαι ή αίσθημα ότι δεν μπορείς να ηρεμήσεις.
• Υπερβολική ομιλία Πολύ συχνή ομιλία ή δυσκολία συμμετοχής σε ήσυχες δραστηριότητες.
• Διακοπή των άλλων Παρεμβολές σε συζητήσεις ή απαντήσεις πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση.
• Δυσκολία αναμονής Δυσκολία να περιμένεις τη σειρά σου.
• Παρορμητικές αποφάσεις Πράξεις ή αποφάσεις χωρίς να έχουν προηγουμένως εξεταστεί οι πιθανές συνέπειες.

Τα συμπτώματα συνήθως αρχίζουν πριν από την ηλικία των 12 ετών. Για τη διάγνωση εξετάζεται αν επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες και προκαλούν σημαντικές δυσκολίες σε 2 ή περισσότερα περιβάλλοντα. Στα μικρότερα παιδιά η υπερκινητικότητα μπορεί να φαίνεται ως συνεχές τρέξιμο ή σκαρφάλωμα. Στους εφήβους και στους ενήλικες μπορεί να μειώνεται ή να εκδηλώνεται περισσότερο ως έντονη εσωτερική ανησυχία.

Τα ίδια συμπτώματα μπορεί να έχουν και άλλες αιτίες. Αν σε ανησυχούν, συζήτησέ τα με τον γιατρό σου.

Αιτίες ΔΕΠΥ και παράγοντες κινδύνου

Η ακριβής αιτία της ΔΕΠΥ δεν είναι γνωστή. Πιθανότατα εμπλέκεται συνδυασμός γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Η ΔΕΠΥ εμφανίζεται συχνά σε μέλη της ίδιας οικογένειας. Έχουν επίσης αναφερθεί συσχετίσεις με την πρόωρη γέννηση, την επιληψία, τον τραυματισμό του εγκεφάλου και τον αυτισμό. Αυτές οι συσχετίσεις δεν σημαίνουν ότι κάθε άτομο με κάποιον από αυτούς τους παράγοντες έχει ΔΕΠΥ.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

• Οικογενειακό ιστορικό και γενετικές διαφορές.
• Πρόωρη γέννηση, πριν από τις 37 εβδομάδες κύησης.
• Επιληψία.
• Τραυματισμός του εγκεφάλου.
• Αυτισμός.

Πώς γίνεται η διάγνωση

Δεν υπάρχει μία μόνο εξέταση που να διαγιγνώσκει τη ΔΕΠΥ. Η αξιολόγηση περιλαμβάνει το ιστορικό των συμπτωμάτων, το ιατρικό και οικογενειακό ιστορικό και το πώς επηρεάζεται η καθημερινότητά σου. Ο γιατρός εξετάζει αν οι δυσκολίες υπήρχαν ήδη στην παιδική ηλικία και μπορεί να ζητήσει πληροφορίες από την οικογένεια ή, για ένα παιδί, από το σχολείο. Χρησιμοποιούνται ερωτηματολόγια και κλίμακες αξιολόγησης. Μπορεί να χρειαστούν κλινική και ψυχολογική εξέταση, καθώς και έλεγχοι για άλλες καταστάσεις με παρόμοια συμπτώματα, όπως προβλήματα ύπνου, άγχος, κατάθλιψη ή μαθησιακές δυσκολίες.

• Λήψη ιατρικού, οικογενειακού και αναπτυξιακού ιστορικού.
• Συνέντευξη και αξιολόγηση της επίδρασης των συμπτωμάτων σε διαφορετικούς τομείς της ζωής.
• Τυποποιημένα ερωτηματολόγια, κατάλογοι συμπτωμάτων και κλίμακες αξιολόγησης.
• Κλινική και, όταν χρειάζεται, ψυχολογική εξέταση.
• Έλεγχος όρασης και ακοής.
• Σε ορισμένα παιδιά, δοκιμασία σε υπολογιστή για την αξιολόγηση των συμπτωμάτων.

Θεραπεία ΔΕΠΥ

Η αντιμετώπιση στοχεύει στη μείωση των συμπτωμάτων και στη βελτίωση της καθημερινής λειτουργικότητας. Το πλάνο προσαρμόζεται στην ηλικία, στις ανάγκες και στο περιβάλλον σου και χρειάζεται παρακολούθηση και επανεκτίμηση. Δεν χρειάζονται ή επιθυμούν όλοι φαρμακευτική αγωγή. Για παιδιά κάτω των 6 ετών, η εκπαίδευση των γονέων στη διαχείριση της συμπεριφοράς αποτελεί την προτεινόμενη πρώτη επιλογή. Όταν χρησιμοποιούνται φάρμακα για τη ΔΕΠΥ, η έναρξη και η παρακολούθησή τους πρέπει να γίνονται από ειδικό στη ΔΕΠΥ.

• Φαρμακευτική αγωγήΦάρμακα όπως η μεθυλφαινιδάτη ή, στους ενήλικες, η λισδεξαμφεταμίνη μπορούν να βοηθήσουν στα συμπτώματα. Ο ειδικός αξιολογεί ποια επιλογή ταιριάζει στο άτομο.
• Εκπαίδευση γονέωνΟι γονείς μαθαίνουν πρακτικές για θετική ενίσχυση, σταθερή δομή και σαφή επικοινωνία. Η προσέγγιση βοηθά τη συμπεριφορά, τον αυτοέλεγχο και την αυτοεκτίμηση του παιδιού.
• Συμπεριφορικές παρεμβάσειςΣτόχος είναι να ενισχυθούν οι θετικές συμπεριφορές και να περιοριστούν όσες δημιουργούν προβλήματα. Οι παρεμβάσεις μπορούν να εφαρμοστούν στο σπίτι και στην τάξη.
• Γνωσιακή συμπεριφορική θεραπείαΕίναι ψυχοθεραπεία που μπορεί να βοηθήσει στην επίλυση προβλημάτων και στη διαχείριση δυσκολιών. Η επιλογή της προσαρμόζεται στην ηλικία και στις ανάγκες.
• Σχολική και εργασιακή υποστήριξηΜπορούν να βοηθήσουν ο πιο ήσυχος χώρος, οι γραπτές οδηγίες και η υποστήριξη στην οργάνωση εργασιών. Στο σχολείο μπορεί να χρειάζονται επιπλέον προσαρμογές στη διδασκαλία και στις εξετάσεις.
• Αντιμετώπιση προβλημάτων ύπνουΣε παιδιά και εφήβους, ο ειδικός μπορεί να χρησιμοποιήσει μελατονίνη όταν άλλοι τρόποι βελτίωσης του ύπνου δεν έχουν βοηθήσει.

Τη θεραπεία και τη δόση κάθε φαρμάκου τις ορίζει ο γιατρός σου. Μην ξεκινάς και μη σταματάς φάρμακα μόνος σου.

Τι μπορείς να κάνεις μόνος σου

• Βάλε στην καθημερινότητά σου σωματικές δραστηριότητες που σου αρέσουν.
• Κράτησε σταθερή ώρα ύπνου και φρόντισε το υπνοδωμάτιό σου να είναι ήσυχο και σκοτεινό.
• Απόφυγε οθόνες, καφεΐνη, ζάχαρη και αλκοόλ κοντά στην ώρα του ύπνου.
• Φρόντισε για ισορροπημένη διατροφή και τακτικά γεύματα.
• Χώρισε τις σύνθετες εργασίες σε μικρότερα βήματα και βάλε διαλείμματα.
• Χρησιμοποίησε ορατές λίστες υποχρεώσεων και γραπτές οδηγίες.
• Αν φροντίζεις παιδί, δίνε σύντομες, σαφείς οδηγίες, μία κάθε φορά, με ήρεμη φωνή.
• Κράτησε σταθερή καθημερινή ρουτίνα για το παιδί και συγκεκριμένες θέσεις για τα πράγματά του.
• Επιβράβευε την προσπάθεια και τις θετικές συμπεριφορές του παιδιού με ρεαλιστικούς στόχους.
• Συζήτησε με την οικογένεια, το σχολείο ή τον χώρο εργασίας ποιες αλλαγές μπορούν να σε βοηθήσουν.

Επιπλοκές ΔΕΠΥ

• Δυσκολίες στη σχολική επίδοση ή στην εργασία.
• Προβλήματα στις κοινωνικές και οικογενειακές σχέσεις.
• Αυξημένος κίνδυνος ατυχημάτων και τραυματισμών.
• Οικονομικές δυσκολίες στους ενήλικες.
• Μεγαλύτερη πιθανότητα επικίνδυνων συμπεριφορών, όπως η χρήση ουσιών.
• Αυξημένη πιθανότητα άγχους και κατάθλιψης.
• Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονίας.

Πότε χρειάζεσαι άμεσα βοήθεια

Πότε να δεις γιατρό σύντομα

• Κλείσε ραντεβού με τον γιατρό σου αν οι δυσκολίες προσοχής, οργάνωσης ή ελέγχου των παρορμήσεων επηρεάζουν τις σπουδές, την εργασία ή τις σχέσεις σου.
• Αν ανησυχείς ότι το παιδί σου μπορεί να έχει ΔΕΠΥ, συζήτησε με τον παιδίατρο και τον εκπαιδευτικό του.
• Αν έχεις διαγνωστεί με ΔΕΠΥ στην παιδική ηλικία και χρειάζεσαι ξανά βοήθεια για τα συμπτώματα, μίλησε με τον γιατρό σου.
• Αν έχεις σκέψεις να βάλεις τέλος στη ζωή σου, μίλησε αμέσως σε κάποιον και ζήτησε υποστήριξη.

Ποιος γιατρός: Παιδοψυχίατρος, Ψυχίατρος. Εφημερεύοντα νοσοκομεία σήμερα

Συχνές ερωτήσεις για τη ΔΕΠΥ