Το déjà vu σημαίνει «ήδη ιδωμένο» και περιγράφει μια αίσθηση οικειότητας που μπορεί να εμφανιστεί όταν μια νέα εμπειρία θυμίζει μια παλαιότερη. Αν η ανάμνηση της αρχικής εμπειρίας δεν είναι συνειδητά προσβάσιμη, ο εγκέφαλος ενδέχεται να εκλάβει τη νέα εμπειρία ως κάτι γνώριμο, λόγω ασυμφωνίας στον τρόπο επεξεργασίας της μνήμης.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι το déjà vu ίσως προκύπτει από τη γρήγορη αναγνώριση γνώριμων προτύπων, μια ικανότητα που μπορεί να ενισχύει την επιβίωση σε συνθήκες αβεβαιότητας. Συνήθως δεν είναι ανησυχητικό, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνδέεται με νευρολογικές διαταραχές.
Παράλληλα, το déjà vu μπορεί να ενδυναμώνει τη μεταγνωστική επίγνωση και να προσφέρει μια πρόσκαιρη αίσθηση συνέχειας και σύνδεσης μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει χαοτικός.
Στα γαλλικά, το déjà vu αποδίδεται ως «ήδη ιδωμένο» και συνδέεται με ασυμφωνίες στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλός μας χειρίζεται τις αναμνήσεις. Σύμφωνα με τους ειδικούς, το φαινόμενο εμφανίζεται όταν μια καινούργια εμπειρία έχει ορισμένα κοινά στοιχεία με προηγούμενη, της οποίας όμως η ανάμνηση παραμένει ασυνείδητη και απρόσιτη. Έτσι, με βάση παρόμοιους χωρικούς ή αισθητηριακούς δείκτες, ο εγκέφαλος μπορεί να εκλάβει το νέο συμβάν ως οικείο. Οι νευρογνωστικές προσεγγίσεις εξετάζουν συχνά τον κροταφικό λοβό και ειδικότερα τον ιππόκαμπο, περιοχή καθοριστική τόσο για τον σχηματισμό και την ανάκληση αναμνήσεων όσο και για αυτές τις παρερμηνείες.
Σύμφωνα με τις θεωρίες της διπλής επεξεργασίας, τα δύο παράλληλα συστήματα μνήμης του εγκεφάλου —το ταχύτερο και ασυνείδητο αυτόματο σύστημα και το βραδύτερο, συνειδητό ελεγχόμενο σύστημα— μπορεί να χάσουν τον συγχρονισμό τους. Τότε, το αυτόματο σύστημα χαρακτηρίζει πρόωρα μια κατάσταση ως γνώριμη, προτού το ελεγχόμενο ολοκληρώσει την επιβεβαίωση, και γεννιέται η παράξενη εντύπωση ότι «έχουμε ξαναζήσει» τη στιγμή.
Μπορεί να πρόκειται για προσαρμοστική δυσλειτουργία;
Παρότι το déjà vu συχνά προκαλεί αμηχανία, ορισμένοι ερευνητές θεωρούν ότι δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη δυσλειτουργία. Τα ακούσια φαινόμενα μνήμης, όπως εξηγούν, μπορεί να δείχνουν ότι η ανάκτηση αναμνήσεων λειτουργεί αποτελεσματικά, ακόμη κι αν δεν είναι τέλεια. Ενδέχεται, αντί για απλά «σφάλματα», να αντανακλούν ένα σύστημα προσαρμοσμένο ώστε να αναγνωρίζει γρήγορα και όχι με απόλυτη ακρίβεια. Ένας τέτοιος συμβιβασμός ίσως υποστηρίζει την επιβίωση σε διαφορετικές συνθήκες: η άμεση αναγνώριση οικείων προτύπων διευκολύνει τις γρήγορες αποφάσεις όταν υπάρχει αβεβαιότητα, ακόμη κι αν μερικές φορές παράγονται λανθασμένα θετικά σήματα, όπως το déjà vu.
Οι εξελικτικές συνέπειες του déjà vu δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως. Ωστόσο, ορισμένες υποθέσεις θεωρούν πιθανό να αναπτύχθηκε μαζί με τα σύνθετα συστήματα μνήμης και συνείδησης. Ίσως, επίσης, να αποτυπώνει βαθύτερους εξελικτικούς μηχανισμούς που σχετίζονται με τη νοημοσύνη και την αυτογνωσία. Με αυτή την ερμηνεία, δεν αποτελεί σφάλμα αλλά ένδειξη ενός ιδιαίτερα εξελιγμένου νου, που μπορεί να δημιουργεί περίπλοκα νοητικά μοντέλα, να προσομοιώνει καταστάσεις και να κάνει προβλέψεις.
Επιπρόσθετα, ευρήματα από τη νευροανάπτυξη και τη γνωσιακή επιστήμη υποδεικνύουν ότι η πολυπλοκότερη εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου συνοδεύτηκε από νέες δομές μνήμης. Αυτές έκαναν δυνατή τη μη γραμμική, συνειρμική ανάκληση, η οποία ενίοτε μπορεί να οδηγήσει σε εμπειρίες déjà vu. Πιθανότατα, οι δομές αυτές υποστηρίζουν την πνευματική πρόβα, τη φαντασία μελλοντικών εκδοχών και τη μάθηση από λάθη — ικανότητες ουσιώδεις για την ανθρώπινη σκέψη και επιβίωση.
Το σύστημα εντοπισμού σφαλμάτων του εγκεφάλου: μια διαφορετική εξήγηση
Μια άλλη ερμηνεία συνδέει το déjà vu με τον μηχανισμό του εγκεφάλου που ανιχνεύει σφάλματα. Καθώς ο εγκέφαλος ελέγχει διαρκώς τα ερεθίσματα που δέχεται και τα συγκρίνει με τις υπάρχουσες αναμνήσεις, το φαινόμενο μπορεί να εμφανιστεί αν εντοπιστεί κάποια ασυνέπεια. Με άλλα λόγια, όταν ο εγκέφαλος επιχειρεί να συνδυάσει αντικρουόμενα μηνύματα, μπορεί να ενεργοποιηθεί ένας «συναγερμός». Αυτή η ειδοποίηση ενδέχεται να λειτουργεί ως δικλίδα απέναντι στις ψευδείς αναμνήσεις ή στη γνωστική δυσαρμονία, βοηθώντας σταδιακά σε πιο ακριβή αντίληψη και λήψη αποφάσεων.
Déjà vu: Πότε βοηθά και πότε μπορεί να παραπλανήσει;
Το αν το déjà vu λειτουργεί υποστηρικτικά ή αποσπά την προσοχή εξαρτάται από τις συνθήκες. Για τους υγιείς ανθρώπους, συνήθως είναι παροδικό και ακίνδυνο. Αντίθετα, όταν τα επεισόδια είναι έντονα ή επαναλαμβάνονται συχνά, μπορεί να συνδέονται με νευρολογικές διαταραχές, όπως η επιληψία του κροταφικού λοβού, κάτι που φανερώνει ένα εύρος γνωστικών επιδράσεων.
Στον γενικό πληθυσμό, ωστόσο, το déjà vu μπορεί να ενισχύσει τη μεταγνωστική επίγνωση, δηλαδή την ικανότητα να παρατηρούμε και να αξιολογούμε τις σκέψεις μας. Μπορεί ακόμη να στρέψει την προσοχή στο περιβάλλον και να μας κάνει να σταματήσουμε για να επανεξετάσουμε την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε.
Επιπλέον, ενδέχεται να έχει ψυχολογικό ρόλο, καθώς χαρίζει για λίγο την αίσθηση ότι υπάρχει συνέχεια και σύνδεση.
Σε έναν κόσμο που μοιάζει συχνά απρόβλεπτος και χωρίς τάξη, το déjà vu μπορεί να δημιουργεί στον εγκέφαλο, έστω για λίγο, την εντύπωση ότι έχουμε αντιμετωπίσει ξανά με επιτυχία παρόμοιες καταστάσεις.
Συνοπτικά
- Το déjà vu εμφανίζεται όταν υπάρχει ασυμφωνία στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις αναμνήσεις: μια καινούργια εμπειρία φαίνεται οικεία, χωρίς όμως να είναι συνειδητή η αρχική ανάμνηση.
- Κατά ορισμένους ειδικούς, ίσως συμβάλλει στην επιβίωση, διευκολύνοντας την άμεση αναγνώριση γνωστών μοτίβων σε αβέβαιες συνθήκες. Σε κάποιες περιπτώσεις, ωστόσο, ενδέχεται να συνδέεται με νευρολογικές διαταραχές.
- Μια θεωρητική εξήγηση αποδίδει το déjà vu στη διπλή επεξεργασία της μνήμης: τα αυτόματα και τα ελεγχόμενα συστήματα του εγκεφάλου μπορεί να μην λειτουργούν συγχρονισμένα.
- Καθώς ο εγκέφαλος ελέγχει αδιάκοπα τα ερεθίσματα, το déjà vu μπορεί να εμφανιστεί όταν ανιχνεύσει ασυνέπειες και να λειτουργήσει ως έλεγχος απέναντι στις ψευδείς αναμνήσεις.
- Για τον γενικό πληθυσμό, το déjà vu είναι κατά κανόνα ακίνδυνο. Μπορεί, επίσης, να ενισχύσει τη μεταγνωστική επίγνωση και να προσφέρει αίσθηση συνέχειας μέσα σε έναν κόσμο που μοιάζει χαοτικός.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/einai-to-deja-vu-mystiriodes-doro-i-epikindyni-pseydaisthisi/7531
