Κρίσεις πανικού και ο φαύλος κύκλος του φόβου

Η Μαρία δεν έχει ξεχάσει την πρώτη κρίση πανικού που βίωσε. Καθώς οδηγούσε προς το σπίτι μετά τη δουλειά, η καρδιά της άρχισε ξαφνικά να χτυπά έντονα. «Κι αν παθαίνω έμφραγμα;», αναρωτήθηκε. Η σκέψη αυτή έκανε τον φόβο της να μεγαλώσει και οι παλμοί της επιταχύνθηκαν ακόμη περισσότερο, η αναπνοή της μεταβλήθηκε και τα χέρια της έτρεμαν. Με κάθε επιδείνωση των συμπτωμάτων, ενισχυόταν η πεποίθησή της ότι κάτι σοβαρό συνέβαινε.

Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος & Ψυχολόγος
& Τεχνολόγος Τροφίμων
ΜSc Διασφάλιση Ποιότητας, ΜSc Χημεία Τροφίμων, MSc Διαχείριση Ποιότητας
MSc Διαχείριση Γήρανσης & Χρόνιων Νοσημάτων, MSc(c) Εφαρμοσμένη Αναπτυξιακή Ψυχολογία
PhD(c) Επιστήμη & Τεχνολογία Τροφίμων

Σταμάτησε τελικά στην άκρη του δρόμου και κάλεσε βοήθεια. Οι εξετάσεις που έγιναν στη συνέχεια δεν έδειξαν κάποιο πρόβλημα ικανό να εξηγήσει το επεισόδιο. Παρότι η Μαρία ένιωσε ανακούφιση, τις ημέρες που ακολούθησαν έλεγχε διαρκώς την καρδιά της. Ανησυχούσε για κάθε μικρή μεταβολή στους παλμούς της. Έπειτα άρχισε να αποφεύγει τις μοναχικές διαδρομές με το αυτοκίνητο, επέλεγε δρόμους όπου θα μπορούσε να σταματήσει εύκολα και φρόντιζε να έχει μαζί της ένα μπουκάλι νερό, ώστε να νιώθει προστατευμένη. Σταδιακά, χωρίς να το αντιληφθεί, ο φόβος μιας νέας κρίσης άρχισε να καθορίζει την καθημερινότητά της.

Πώς προέκυψε αυτή η κατάσταση; Πώς έγινε τόσο απειλητική μια ταχυκαρδία; Για ποιον λόγο η Μαρία έλεγχε το σώμα της, αναζητώντας αδιάκοπα ενδείξεις κινδύνου; Και με ποιον τρόπο οι κινήσεις που έκανε για να προφυλαχθεί μπορούσαν τελικά να κρατούν ζωντανό τον φόβο;

Η κατανόηση αυτής της πορείας προϋποθέτει να δούμε τρεις μηχανισμούς που συνδέονται μεταξύ τους: την καταστροφική ερμηνεία των σωματικών αισθήσεων, την επιλεκτική προσήλωση της προσοχής στο σώμα και τις συμπεριφορές ασφαλείας.

Όταν οι σωματικές αισθήσεις εκλαμβάνονται ως απειλή

Ο David M. Clark, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δημοσίευσε το 1986 στο επιστημονικό περιοδικό Behaviour Research and Therapy το άρθρο A Cognitive Approach to Panic. Εκεί παρουσίασε ένα γνωσιακό μοντέλο για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μπορεί να προκύψει μια κρίση πανικού. Κεντρική θέση του μοντέλου είναι ότι δεν μετρά μόνο η σωματική αίσθηση, αλλά και η ερμηνεία που της δίνει το άτομο.

Στην περίπτωση της Μαρίας, η καρδιά της ίσως επιταχύνθηκε αρχικά μετά από μια ημέρα με άγχος, την κατανάλωση αρκετού καφέ ή λόγω αυξημένης διέγερσης. Από μόνη της, μια τέτοια αίσθηση δεν υποδηλώνει κατ’ ανάγκη κίνδυνο. Η σκέψη όμως «Κι αν παθαίνω έμφραγμα;» άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλήφθηκε την ταχυκαρδία.

Ο Clark περιέγραψε αυτή την πορεία ως καταστροφική παρερμηνεία των σωματικών αισθήσεων. Το άτομο μπορεί να θεωρήσει πως μια αίσθηση προμηνύει κάτι πολύ σοβαρό: να συνδέσει την ταχυκαρδία με έμφραγμα, τη ζάλη με λιποθυμία και την αλλαγή στην αναπνοή με ασφυξία. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα συμπτώματα είναι φανταστικά. Οι εμπειρίες της ταχυκαρδίας, της ζάλης, της δύσπνοιας και του τρέμουλου είναι πραγματικές· πιθανό λάθος είναι η ερμηνεία που τους αποδίδεται.

Έτσι διαμορφώνεται ο φαύλος κύκλος. Η Μαρία φοβήθηκε ότι παθαίνει έμφραγμα και ο φόβος ενίσχυσε τη λειτουργία του συστήματος συναγερμού του οργανισμού της, κάνοντας την καρδιά της να χτυπά γρηγορότερα. Όταν αντιλήφθηκε τους πιο γρήγορους παλμούς, εξέλαβε την αλλαγή ως ένδειξη ότι ο κίνδυνος αυξανόταν. Η σκέψη αυτή τροφοδότησε και πάλι το άγχος της, με αποτέλεσμα να ενταθούν ακόμη περισσότερο οι σωματικές αισθήσεις. Σε λίγα λεπτά, ο φόβος κορυφώθηκε και εκδηλώθηκε ως κρίση πανικού.

Σχήμα 1. Ο κύκλος που συντηρεί τον πανικό

Σύμφωνα με το μοντέλο, ένα εσωτερικό ερέθισμα —όπως η ξαφνική ζάλη ή μια δυσάρεστη σκέψη (π.χ. Κι αν πάθω πάλι κρίση πανικού;)— ή κάποιο εξωτερικό γεγονός, όπως μια κατάσταση που προκαλεί άγχος (π.χ. ο συνωστισμός σε ένα γεμάτο λεωφορείο), ενδέχεται να εκληφθεί ως απειλή.

Το άγχος που προκύπτει συνοδεύεται από σωματικές αισθήσεις. Όταν αυτές ερμηνεύονται καταστροφικά, δυναμώνουν την αρχική αντίληψη ότι υπάρχει απειλή. Μερικές φορές, ωστόσο, το πρώτο ερέθισμα είναι τόσο ανεπαίσθητο ώστε να μην το αντιληφθεί συνειδητά το άτομο· έτσι εξηγείται γιατί κάποιες κρίσεις πανικού φαίνεται να ξεκινούν χωρίς προφανή λόγο.

Ο πανικός, λοιπόν, δεν αποτελεί απλώς έντονο φόβο. Πρόκειται για μια αλληλουχία στην οποία η ανησυχία για τις ίδιες τις σωματικές αισθήσεις μπορεί να εντείνει ακόμη περισσότερο τον φόβο.

Όταν η προσοχή μένει σταθερά στραμμένη στο σώμα

Μετά το πρώτο επεισόδιο, η Μαρία άρχισε να προσέχει λεπτομέρειες που παλαιότερα περνούσαν απαρατήρητες. Παρατηρούσε αν η καρδιά της χτυπούσε λίγο πιο γρήγορα, αν άλλαζε η αναπνοή της ή αν ένιωθε έστω και λίγη ζάλη.

Κάθε αλλαγή άρχισε πια να της προκαλεί ανησυχία. Αυτό ονομάζεται επιλεκτική εστίαση της προσοχής ή αυξημένη αυτοπαρατήρηση: το άτομο στρέφει μεγαλύτερη προσοχή στις σωματικές αισθήσεις του και εντοπίζει ακόμη και μικρές διαφοροποιήσεις που παλαιότερα δεν αντιλαμβανόταν.

Η παρομοίωση με έναν υπερευαίσθητο ανιχνευτή καπνού βοηθά να γίνει κατανοητό πώς συνηθισμένες αισθήσεις μπορεί να θεωρηθούν ενδείξεις κινδύνου. Η εικόνα αυτή περιλαμβάνεται στο εκπαιδευτικό υλικό του Centre for Clinical Interventions (CCI), δημόσιας υπηρεσίας ψυχικής υγείας στη Δυτική Αυστραλία.

Σκεφτείτε έναν ανιχνευτή που χτυπά όχι μόνο σε περίπτωση φωτιάς, αλλά και όταν εντοπίσει υδρατμούς από το μπάνιο ή καπνό από το μαγείρεμα. Ο συναγερμός λειτουργεί, παρόλο που δεν έχει ξεσπάσει πυρκαγιά.

Παρόμοια λειτουργία μπορεί να εμφανιστεί και στον πανικό: μια φυσιολογική σωματική αίσθηση εκλαμβάνεται ως σήμα κινδύνου και γεννά έντονη ανησυχία. Το MindWell Leeds, διαδικτυακή πηγή ενημέρωσης για την ψυχική υγεία στην Αγγλία με χρηματοδότηση από το βρετανικό σύστημα υγείας (NHS), επισημαίνει ότι μετά από κρίση πανικού ακόμη και μικρές μεταβολές στην αναπνοή ή στους παλμούς ενδέχεται να προκαλούν ανησυχία.

Μια μικρή επιτάχυνση των παλμών της μπορεί, για παράδειγμα, να κάνει τη Μαρία να αναρωτηθεί: Μήπως αρχίζει πάλι; Η σκέψη αυτή εντείνει το άγχος, οι καρδιακοί παλμοί αυξάνονται και ο φαύλος κύκλος ξεκινά εκ νέου.

Η αυξημένη αυτοπαρατήρηση διαφέρει από την καταστροφική παρερμηνεία, αλλά είναι δυνατόν να συμβάλει σε αυτήν. Καθώς το άτομο προσέχει ολοένα περισσότερες σωματικές αισθήσεις, μπορεί στη συνέχεια να τις εκλάβει ως απειλητικές.

Όταν οι προφυλάξεις ενισχύουν το πρόβλημα

Ύστερα από την πρώτη κρίση, η Μαρία άρχισε να μην οδηγεί μόνη, να διαλέγει δρόμους στους οποίους μπορούσε να σταματήσει εύκολα και να κουβαλά πάντοτε ένα μπουκάλι νερό. Αυτά τα μέτρα την έκαναν να νιώθει πιο ασφαλής. Μήπως, ωστόσο, συνέβαλλαν στη διατήρηση του φόβου;

Οι ενέργειες που κάνει κάποιος για να αποτρέψει ένα φοβερό ενδεχόμενο αποκαλούνται στην ψυχολογία συμπεριφορές ασφαλείας. Ενδεικτικά, μπορεί να επιλέγει πάντα θέση δίπλα στην έξοδο, να ζητά να τον συνοδεύσει ένα οικείο πρόσωπο ή να αποφεύγει όσα αυξάνουν τους καρδιακούς παλμούς.

Δεν είναι κατ’ ανάγκη οι ίδιες οι ενέργειες το ζήτημα, αλλά η σημασία που τους δίνει το άτομο. Ας φανταστούμε ότι η Μαρία ολοκληρώνει μια διαδρομή χωρίς να εμφανίσει κρίση.

Αν αποδώσει το γεγονός ότι ήταν ασφαλής στη συνοδεία λέγοντας Ευτυχώς που είχα κάποιον μαζί μου, αλλιώς θα πάθαινα κάτι, δεν θα μπορέσει να διαπιστώσει ότι το φοβερό ενδεχόμενο μπορεί να μην πραγματοποιηθεί ακόμη κι όταν δεν έχει λάβει αυτή την προφύλαξη.

Στο ψυχοεκπαιδευτικό πρόγραμμα When Panic Attacks (2023), το CCI αναφέρει πως οι αποφυγές και οι συμπεριφορές ασφαλείας είναι δυνατόν να ανακουφίζουν πρόσκαιρα. Σε βάθος χρόνου, όμως, ενδέχεται να διαιωνίζουν τον φόβο, καθώς εμποδίζουν το άτομο να επανεξετάσει τις πεποιθήσεις του σχετικά με τον κίνδυνο.

Με τον καιρό, οι κρίσεις μπορεί να μην είναι αυτές που περιορίζουν την καθημερινότητα, αλλά ο φόβος ότι θα επανεμφανιστούν. Αυτό δεν συνεπάγεται πως κάθε άτομο που παθαίνει κρίση πανικού θα εμφανίσει Διαταραχή Πανικού.

Ωστόσο, όταν οι κρίσεις επανέρχονται απρόβλεπτα και συνοδεύονται από παρατεταμένη ανησυχία ή ουσιαστικές αλλαγές στη συμπεριφορά, χρειάζεται αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Ο προσωπικός σας φαύλος κύκλος: πώς θα τον εντοπίσετε;

Η αφήγηση της Μαρίας ίσως σας θύμισε δικές σας εμπειρίες. Αν έχετε περάσει κρίση πανικού, φέρτε στον νου ένα συγκεκριμένο περιστατικό και εξετάστε τα εξής:

• Τι προηγήθηκε; Μήπως νιώσατε ξαφνικά ζάλη, προσέξατε ταχυκαρδία ή βρισκόσασταν σε συνθήκες άγχους; Είναι επίσης πιθανό να μη θυμάστε κάποιο ξεκάθαρο ερέθισμα.
• Ποιο ήταν το ενδεχόμενο που σας φόβισε; Μήπως θεωρήσατε ότι θα λιποθυμήσετε, θα πάθετε έμφραγμα ή θα χάσετε τον έλεγχο;
• Πώς εξελίχθηκε το περιστατικό; Δυνάμωσε το άγχος σας; Νιώσατε εντονότερα τις σωματικές αισθήσεις και πιστέψατε ακόμη περισσότερο ότι βρισκόσασταν σε κίνδυνο;

Αναλογιστείτε ακόμη ποιες αλλαγές ακολούθησαν την κρίση. Μήπως προσέχετε περισσότερο το σώμα σας ή μετράτε πιο συχνά τους παλμούς; Υπάρχουν δραστηριότητες που αποφεύγετε ή μέτρα προφύλαξης που πιστεύετε ότι είναι αναγκαία; Για παράδειγμα, αποφεύγετε τις εξόδους χωρίς συνοδεία ή προτιμάτε πάντοτε θέσεις κοντά στην έξοδο;

Η συγκεκριμένη άσκηση δεν είναι διαγνωστικό εργαλείο και δεν έχει στόχο να σας οδηγήσει σε εντονότερη παρακολούθηση του σώματός σας. Βοηθά να δείτε πώς μια σωματική αίσθηση μπορεί να προκαλέσει φόβο και πώς οι αντιδράσεις σας είναι δυνατόν να τον διατηρήσουν.

Κατανοώντας τον φαύλο κύκλο, μπορούμε να τον αλλάξουμε

Για την αντιμετώπιση του πανικού, έχει σημασία να αναγνωρίσει κανείς τον φαύλο κύκλο που τον συντηρεί. Με τη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ), το άτομο μπορεί να εξετάσει ξανά τις καταστροφικές ερμηνείες των σωματικών αισθήσεων, να περιορίσει την υπερβολική εστίαση στο σώμα και, σταδιακά, να μειώσει τις αποφυγές και τις συμπεριφορές ασφαλείας που τροφοδοτούν τον φόβο.

Δεν πρέπει, ωστόσο, να αποδίδεται κάθε σωματικό σύμπτωμα στο άγχος. Όταν τα συμπτώματα είναι νέα ή δεν έχουν σαφή εξήγηση, απαιτείται κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση. Το σώμα ενδέχεται να ενεργοποιήσει έναν συναγερμό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε φορά υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Φωτογραφία: istock