Το πόσο χρόνο αφιερώνουμε στην παρατήρηση ενός έργου τέχνης καθορίζει σε μεγάλο βαθμό αν θα βιώσουμε πλήρως την αισθητική του διάσταση· η βιασύνη συχνά μας στερεί αυτή τη δυνατότητα.
Πρόσφατη μελέτη υποδεικνύει ότι η αργή θέαση κάνει τους επισκέπτες να αντιλαμβάνονται τα έργα ως ομορφότερα. Η προσεκτική, συνειδητή παρατήρηση συμβάλλει στην ανάπτυξη πιο σύνθετων συναισθημάτων και βαθύτερης κατανόησης.
Η επιβράδυνση της θέασης μπορεί να αυξήσει την ευχαρίστηση, ενώ παράλληλα μας βοηθά να είμαστε παρόντες και να αναγνωρίζουμε την αξία εμπειριών που χρειάζονται υπομονή και χρόνο.
Πόσο μετρά ο χρόνος που διαθέτουμε σε όσα κάνουμε; Στα μουσεία και τις γκαλερί, οι περισσότεροι στέκονται μπροστά σε κάθε έργο για λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα. Κοιτάζουν για λίγο, διαβάζουν τον τίτλο και το όνομα του δημιουργού και συνεχίζουν. Έτσι, η τέχνη μετατρέπεται σε διαδοχικές στιγμιαίες εντυπώσεις: ευχάριστες, κάποιες φορές εντυπωσιακές, συνήθως όμως παροδικές — ίσως μια αφορμή για φωτογραφία. Σε έναν κόσμο γρήγορων ρυθμών, όπου η προσοχή μετριέται με σκρολαρίσματα και «likes», αυτή η συνήθεια μοιάζει αυτονόητη.
Αν, αντί γι’ αυτό, οι επισκέπτες καλούνταν να δοκιμάσουν κάτι εντελώς διαφορετικό; Να μείνουν μπροστά σε ένα έργο για λεπτά και όχι για δευτερόλεπτα, κοιτάζοντάς το χωρίς πίεση. Να αφήσουν την αντίληψη, το συναίσθημα και την κατανόησή τους να αναπτυχθούν με τον δικό τους ρυθμό.
Πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Journal of Positive Psychology διερεύνησε αν η πιο αργή θέαση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την τέχνη. Τα ευρήματα λένε πως ναι. Το πώς ακριβώς μεταβάλλεται η εμπειρία, ωστόσο, φωτίζει μια βαθύτερη πλευρά της αισθητικής.
Ο χρόνος ως βασικό στοιχείο της αισθητικής εμπειρίας
Η επαφή με ένα έργο τέχνης δεν αποτελεί μια μεμονωμένη στιγμή, αλλά εξελίσσεται σε διαδικασία. Οι θεατές περνούν από την αισθητηριακή καταγραφή στη συναισθηματική αντίδραση, την ερμηνεία και, τελικά, την απόδοση νοήματος. Τα στάδια αυτά δεν ακολουθούν απαραίτητα άκαμπτη ή αυστηρά γραμμική πορεία: αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και μπορούν να ωφεληθούν από την πάροδο του χρόνου.
Στο πλαίσιο της μελέτης, οι επισκέπτες είδαν μουσειακά αντικείμενα με δύο διαφορετικούς τρόπους. Σε μία περίπτωση περιηγούνταν ελεύθερα, χωρίς οδηγίες, όπως συμβαίνει συνήθως. Στην άλλη ακολούθησαν μια οργανωμένη δραστηριότητα αργής παρατήρησης διάρκειας 15 λεπτών. Το εύρημα δεν ήταν απλώς ότι τα αντικείμενα άρεσαν περισσότερο όταν οι άνθρωποι έμεναν μαζί τους για περισσότερη ώρα. Η βαθμολογία του «μου αρέσει» παρουσίασε μικρή μόνο μεταβολή· η ενδιαφέρουσα διαφορά εντοπίστηκε αλλού.
Πώς διαφέρουν η συμπάθεια και η αίσθηση της ομορφιάς
Με την αργή παρατήρηση, οι θεατές έκριναν τα αντικείμενα πιο όμορφα. Η διάκριση ανάμεσα στις δύο αξιολογήσεις είναι ουσιαστική: η συμπάθεια συχνά αποτελεί άμεση αντίδραση και μπορεί να σχετίζεται με την οικειότητα ή μια αυθόρμητη προτίμηση. Η ομορφιά, από την άλλη, συνιστά πιο σύνθετη κρίση, η οποία φαίνεται να ενισχύεται όταν η προσοχή είναι συνειδητή και συνδυάζονται η μορφή, το συναίσθημα και η κατανόηση.
Η μεγαλύτερη διάρκεια θέασης δεν έκανε τα μουσειακά αντικείμενα πιο απλά ή πιο διασκεδαστικά· άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο τα βίωναν οι επισκέπτες. Η αίσθηση της ομορφιάς δεν βασιζόταν στην άμεση έλξη, αλλά στην πιο ενεργή επαφή, μέσα από την οποία συγκεντρώνονταν διαφορετικά επίπεδα εμπειρίας.
Το εύρημα αυτό προσφέρει μια εξήγηση για μια αντίφαση που αρκετοί αναγνωρίζουν από τις επισκέψεις τους σε μουσεία: κάποια έργα φαίνονται δυνατά ή όμορφα, παρότι δεν είναι «ευχάριστα» με τη συνηθισμένη σημασία της λέξης. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η ομορφιά ενδέχεται να γίνεται αντιληπτή όταν οι θεατές έχουν τον χρόνο να ξεπεράσουν την πρώτη, επιφανειακή εντύπωση.
Γιατί έχει σημασία ο χρόνος και η παρουσία στις εμπειρίες μας
Η πιο αργή παρατήρηση της τέχνης μπορεί να κάνει την επαφή με αυτήν βαθύτερη, χωρίς να προκαλεί κόπωση ή απομάκρυνση. Η σημασία της έρευνας, όμως, δεν περιορίζεται στην τέχνη. Η σημερινή κουλτούρα επιβραβεύει όλο και περισσότερο την ταχύτητα και την αποτελεσματικότητα: γρήγορες κρίσεις, άμεση κατανάλωση και γρήγορες απαντήσεις.
Πολλά από όσα θεωρούμε πολύτιμα στη ζωή —όπως το να κατανοήσουμε έναν άλλον άνθρωπο, να ασχοληθούμε με δύσκολες ιδέες ή να συναντήσουμε την ομορφιά— απαιτούν χρόνο για να ξεδιπλωθούν. Δεν συμβαδίζουν με τη βιασύνη.
Η εξάσκηση στο να παρατηρούμε πιο αργά μπορεί να καλλιεργήσει την υπομονή, να μας βοηθήσει να παραμένουμε με την αβεβαιότητα και να δώσουμε χώρο στο νόημα να φανερωθεί. Πρόκειται, τελικά, για την καλλιέργεια μιας στάσης ζωής που μας βοηθά να είμαστε ουσιαστικά παρόντες.
Συνοπτικά
- Όταν κοιτάζουμε βιαστικά τα έργα τέχνης, δυσκολευόμαστε να αποκομίσουμε πλήρως την αισθητική εμπειρία.
- Σύμφωνα με μελέτη, η παρατεταμένη παρατήρηση ενισχύει την αντίληψη της ομορφιάς και την ανάπτυξη πιο σύνθετων συναισθημάτων.
- Η αισθητική εμπειρία ξεδιπλώνεται με τον χρόνο και περνά από διαδοχικά στάδια, ανάμεσά τους η συναισθηματική αντίδραση και η ερμηνεία.
- Η πιο αργή θέαση ενισχύει τη βαθύτερη σύνδεση με τα έργα, τα οποία έτσι γίνονται πιο όμορφα και ενδιαφέροντα.
- Για να εκτιμούμε εμπειρίες που χρειάζονται χρόνο, είναι καθοριστικό να καλλιεργούμε την υπομονή και την ικανότητα να παραμένουμε παρόντες.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/ti-apokalyptetai-otan-afierosoyme-perissotero-chrono-mprosta-se-ena-ergo-technis/17570
