Μεταστατικός καρκίνος του μαστού και γονιμότητα: τι πρέπει να γνωρίζουν οι γυναίκες

Όταν η Annie Bond έμαθε, στα 26 της, ότι είχε μεταστατικό καρκίνο του μαστού σταδίου 4 (MBC), δεν σκέφτηκε αμέσως πώς η διάγνωση θα μπορούσε να επηρεάσει τη δυνατότητά της να μείνει έγκυος στο μέλλον. Ούτε ο ογκολόγος της έφερε αρχικά το θέμα της εγκυμοσύνης. Μόνο όταν είχαν περάσει εβδομάδες από τη σταδιοποίηση του καρκίνου της —τη διαδικασία κατά την οποία προσδιορίζονται το μέγεθος του όγκου και το αν και πού έχει εξαπλωθεί ο καρκίνος— και μια νοσηλεύτρια τη ρώτησε αν είχε συζητήσει με κάποιον τις επιλογές γονιμότητας, άνοιξε το θέμα με τον γιατρό της. «Μου είπε ότι η χημειοθεραπεία θα μπορούσε να καταστρέψει τα μισά ωάριά μου, αλλά ότι θα ήταν πολύ επικίνδυνο να προσπαθήσω να τα καταψύξω πρώτα», θυμάται. «Ύστερα είπε ότι θα με διέγραφε από ασθενή του αν το επιχειρούσα. Ήταν σαν να λέει: “Γιατί να σε απασχολεί αυτό όταν έχεις καρκίνο σταδίου 4;”» Σε αντίθεση με τα πρώιμα στάδια του καρκίνου του μαστού, ο μεταστατικός καρκίνος είναι ανίατος και μόνο το 32% των ανθρώπων που διαγιγνώσκονται είναι εν ζωή πέντε χρόνια μετά τη διάγνωση. «Στο μυαλό του, προσπαθούσε να σώσει τη ζωή μου, αλλά δεν μου έδινε την ευκαιρία να παλέψω για το μέλλον μου».

Τότε η Bond ήταν σε σοβαρή σχέση, αλλά, όπως πολλές γυναίκες στα μέσα της δεκαετίας των 20, δεν είχε αποφασίσει αν ήθελε να αποκτήσει παιδιά. Παρ’ όλα αυτά, την ενόχλησε το γεγονός ότι της είπαν πως δεν έπρεπε καν να ρωτήσει για τις επιλογές της. Πήρε δεύτερη και τρίτη γνώμη, βρήκε ειδικό γονιμότητας και κατέψυξε τα ωάριά της λίγο πριν ξεκινήσει τη θεραπεία για τον καρκίνο. Σήμερα, 11 χρόνια μετά τη διάγνωση και ενώ ζει με MBC —και καταγράφει τις καλές και τις δύσκολες στιγμές της σε έναν δημοφιλή λογαριασμό στο TikTok— εξακολουθεί να μην είναι βέβαιη αν θέλει παιδιά. Ωστόσο, κάθε χρόνο πληρώνει για τη φύλαξη των κατεψυγμένων ωαρίων που έδωσαν στην τότε νεότερη εκδοχή της ένα αίσθημα ασφάλειας, σε μια κρίσιμη στιγμή. «Είμαι ευγνώμων που έδωσα στον εαυτό μου αυτή την ηρεμία», λέει. «Μην αφήσετε κανέναν να σας πει ότι δεν έχετε χρόνο να καταλήξετε στο καλύτερο σχέδιο θεραπείας για εσάς και να κάνετε ερωτήσεις. Έχετε».

Η Bond δεν είναι η μόνη που καλείται να διαχειριστεί το σύνθετο ζήτημα της γονιμότητας και του MBC. Οι νεότερες γυναίκες διαγιγνώσκονται με καρκίνο του μαστού σε αυξανόμενα ποσοστά και είναι πιθανότερο να έχουν επιθετικές μορφές της νόσου. Οι λόγοι δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητοί, αλλά οι ερευνητές εξετάζουν παράγοντες όπως η αυξημένη έκθεση σε περιβαλλοντικές τοξίνες και τα αυξανόμενα ποσοστά παχυσαρκίας. Οι νεότερες γυναίκες διαγιγνώσκονται επίσης συχνότερα με προχωρημένο καρκίνο του μαστού, καθώς οι ετήσιες μαστογραφίες συνήθως δεν συνιστώνται πριν από την ηλικία των 40 ετών, με αποτέλεσμα ο καρκίνος να μπορεί να μη διαγνωστεί έγκαιρα. Επιπλέον, ο πυκνότερος ιστός των νεότερων μαστών δυσκολεύει τον εντοπισμό των όγκων. Ανησυχητικά, το ποσοστό διάγνωσης μεταστατικού καρκίνου του μαστού σε γυναίκες ηλικίας 20 έως 39 ετών αυξήθηκε κατά 2,9% από το 2004 έως το 2021, περισσότερο από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Radiology.

Η τάση αυτή σημαίνει ότι περισσότερες γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία καλούνται να σταθμίσουν δύσκολες επιλογές: την επιθυμία να αποκτήσουν παιδί και την ανάγκη να αρχίσουν άμεσα θεραπεία για να μεγιστοποιήσουν τις πιθανότητες επιβίωσης. Επειδή το MBC απαιτεί συνεχή θεραπεία εφ’ όρου ζωής, δεν υπάρχει μια περίοδος μετά τον καρκίνο κατά την οποία να μπορούν να επανεξετάσουν το ενδεχόμενο να αποκτήσουν βιολογικό παιδί. Ίσως να μην υπάρξει καλύτερη στιγμή από το τώρα.

Πώς επηρεάζουν τη γονιμότητα οι θεραπείες για τον μεταστατικό καρκίνο του μαστού

Ο καρκίνος του μαστού από μόνος του δεν προκαλεί υπογονιμότητα. Οι θεραπείες για τον καρκίνο —μεταξύ άλλων η χημειοθεραπεία, η ορμονοθεραπεία και η χειρουργική επέμβαση— είναι αυτές που μπορεί να επηρεάσουν τη γονιμότητα. Η θεραπεία για τον μεταστατικό καρκίνο του μαστού καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τον συγκεκριμένο τύπο καρκίνου. Στον ορμονοϋποδοχέα-θετικό καρκίνο του μαστού, που αντιστοιχεί στο 70% έως 80% των περιπτώσεων, συνήθως περιλαμβάνεται ορμονική θεραπεία, γνωστή και ως ενδοκρινική θεραπεία. Φάρμακα όπως η ταμοξιφαίνη μπορεί να κάνουν την περίοδο ακανόνιστη ή να τη σταματήσουν, ενώ μπορεί επίσης να προκαλέσουν σοβαρές συγγενείς ανωμαλίες. Για τον λόγο αυτό συνιστάται στις γυναίκες να αποφεύγουν την εγκυμοσύνη όσο τα λαμβάνουν.

Μια ακόμη συχνή θεραπεία για το MBC είναι η χημειοθεραπεία, η οποία μπορεί να βλάψει τα ωοθυλάκια, να μειώσει τον αριθμό των ωαρίων στις ωοθήκες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να προκαλέσει πρόωρη εμμηνόπαυση. «Επειδή οι γυναίκες γεννιούνται με περιορισμένο αριθμό ωαρίων και δεν μπορούν να παράγουν καινούργια, όσα χαθούν εξαιτίας της θεραπείας χάνονται οριστικά», λέει ο Dr. Joshua M. Hurwitz, ενδοκρινολόγος αναπαραγωγής στο Illume Fertility, στο Danbury του Κονέκτικατ. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η θεραπεία για το MBC μπορεί να περιλαμβάνει χειρουργική αφαίρεση των ωοθηκών, ώστε να περιοριστεί το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής οιστρογόνων στον οργανισμό, προκαλώντας πρόωρη εμμηνόπαυση. Έτσι, παρότι τα θεραπευτικά πλάνα διαφέρουν, οι περισσότερες γυναίκες με MBC αντιμετωπίζουν πολλαπλά εμπόδια τόσο στο να μείνουν έγκυες όσο και στο να κυοφορήσουν ένα υγιές μωρό μέχρι το τέλος της κύησης.

Ακόμη και η λήψη ωαρίων μπορεί να ενέχει κινδύνους για τις γυναίκες με MBC. Η διαδικασία μπορεί να απαιτήσει αναβολή της θεραπείας, κάτι που συνοδεύεται από κινδύνους. Έχουν επίσης εκφραστεί ανησυχίες για τα υψηλά επίπεδα ορμονών που σχετίζονται με τη διέγερση των ωοθηκών, αν και υπάρχουν νεότερες τεχνικές που περιορίζουν αυτόν τον κίνδυνο. Εκτός από την ανάγκη συνεχούς και αόριστης χρονικά θεραπείας, οι γυναίκες με MBC καλούνται να αντιμετωπίσουν και δύσκολα ηθικά ερωτήματα σχετικά με την απόκτηση παιδιού ενώ ζουν με μια ανίατη ασθένεια —παρότι οι γυναίκες με MBC ζουν περισσότερο χάρη στις συνεχείς βελτιώσεις των θεραπειών.

Επιλογές διατήρησης της γονιμότητας στον μεταστατικό καρκίνο του μαστού

Οι νέες στοχευμένες θεραπείες και οι μοριακές εξετάσεις προσφέρουν νέα ελπίδα στις γυναίκες με MBC. «Οι θεραπείες μας για τον μεταστατικό καρκίνο του μαστού βελτιώνονται και όλο και περισσότερες νεαρές γυναίκες ζουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα με αυτόν τον ιδιαίτερο τύπο επιβίωσης μετά τον καρκίνο του μαστού», λέει η ογκολόγος Ann H. Partridge, MD, MPH, καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Harvard και διευθύντρια του Young and Strong, προγράμματος του Dana-Farber στη Βοστόνη για νεαρούς ενήλικες με καρκίνο του μαστού. Όπως εξηγεί, το αν μπορεί να καθυστερήσει η θεραπεία για τη λήψη ωαρίων εξαρτάται από παράγοντες όπως τα συμπτώματα, ο τύπος του καρκίνου του μαστού και η θεραπεία. Αν και ορισμένοι ογκολόγοι μπορεί να διστάζουν να συζητήσουν το θέμα, η Dr. Partridge θεωρεί ότι όλες οι ασθενείς πρέπει να έχουν την ευκαιρία να ενημερωθούν για τις επιλογές τους. «Πρόκειται για μια δύσκολη κατάσταση με ιατρικές και ψυχοκοινωνικές πολυπλοκότητες», λέει. «Οι νεαρές γυναίκες που διαγιγνώσκονται με μεταστατικό καρκίνο του μαστού μπορεί να ενδιαφέρονται για τη γονιμότητα όσο και οι νεαρές γυναίκες που διαγιγνώσκονται με νόσο πρώιμου σταδίου. Είναι ευθύνη μας, ως γιατρών τους, να τις βοηθήσουμε να πάρουν τις καλύτερες δυνατές αποφάσεις όχι μόνο για τη θεραπεία του καρκίνου, αλλά και για αυτό το σημαντικό ζήτημα της ζωής τους —τη μελλοντική τους γονιμότητα».

Αν μια γυναίκα, όπως η Bond, επιλέξει να καταψύξει ωάρια ή έμβρυα πριν αρχίσει τη θεραπεία για τον καρκίνο, είναι σημαντικό να διερευνήσει την επιλογή άμεσα και να κατανοήσει τους κινδύνους και τις δυσκολίες. Η καθυστέρηση της θεραπείας για τη λήψη ωαρίων θα μπορούσε ενδεχομένως να επιτρέψει στον καρκίνο να εξαπλωθεί. Επίσης, η λήψη και η φύλαξη ωαρίων, καθώς και η χρήση κυοφόρου, συνεπάγονται υψηλό κόστος, το οποίο συχνά δεν καλύπτεται από την ασφάλιση. «Η απόφαση να καταψυχθούν ωάρια πριν από την έναρξη της θεραπείας είναι βαθιά προσωπική και εξαρτάται από την κλινική κατάσταση κάθε ασθενούς», λέει ο Dr. Hurwitz. «Ορισμένοι ογκολόγοι ιστορικά δίσταζαν να καθυστερήσουν τη θεραπεία για έναν κύκλο κατάψυξης ωαρίων, κάτι που αποτελεί κατανοητή ανησυχία. Η πιο σύγχρονη προσέγγιση, ωστόσο, είναι ότι η δημιουργία οικογένειας αποτελεί τόσο σημαντικό μέρος της μακροχρόνιας ζωής μετά τον καρκίνο, ώστε αξίζει συχνά να εξεταστεί μια σύντομη και καλά οργανωμένη καθυστέρηση. Τα κέντρα γονιμότητας με εμπειρία σε ογκολογικά περιστατικά μπορούν να κινηθούν γρήγορα, συχνά ολοκληρώνοντας έναν κύκλο λήψης ωαρίων και επιστρέφοντας την ασθενή στην ογκολογική ομάδα της πριν καν ολοκληρωθεί η πλήρης σταδιοποίηση και καταρτιστεί το θεραπευτικό πλάνο. Στους ορμονοευαίσθητους καρκίνους χρησιμοποιούμε επίσης φάρμακα που ονομάζονται αναστολείς αρωματάσης, ώστε να διατηρούνται χαμηλά τα επίπεδα οιστρογόνων σε όλη τη διαδικασία και να μειώνεται ο κίνδυνος ανάπτυξης των όγκων».

Καθώς κάθε διάγνωση και κάθε περίπτωση είναι διαφορετική, όσες γυναίκες με MBC εξετάζουν τη διατήρηση της γονιμότητας είναι καλό να απευθυνθούν σε ενδοκρινολόγο αναπαραγωγής με εμπειρία στη φροντίδα ανθρώπων με καρκίνο, ο οποίος είναι πρόθυμος να συζητήσει με ειλικρίνεια τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα. Πολλά μεγάλα πανεπιστημιακά νοσοκομεία διαθέτουν πλέον τμήματα ογκογονιμότητας, όπου οι γιατροί ειδικεύονται στην υποστήριξη ανθρώπων με καρκίνο που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί. Ρωτήστε για τους κινδύνους, τον χρόνο, τα ποσοστά επιτυχίας και το κόστος όλων των διαθέσιμων επιλογών γονιμότητας.

Ο σημαντικός ρόλος των κυοφόρων

Καθώς η διακοπή της θεραπείας για τους εννέα μήνες μιας εγκυμοσύνης θεωρείται γενικά υπερβολικά επικίνδυνη για τις γυναίκες με MBC, ορισμένες επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν κυοφόρο για τα ωάρια ή τα έμβρυά τους, όταν η κατάσταση της θεραπείας τους είναι σταθερή. Ωστόσο, ούτε αυτό το βήμα υποστηρίζεται ανεπιφύλακτα από όλους τους γιατρούς που ασχολούνται με τον καρκίνο. Η Wren Morrobel έμαθε στα 29 της ότι είχε τριπλά αρνητικό καρκίνο του μαστού σταδίου 3, ενώ ήταν αρραβωνιασμένη και σχεδίαζε τον γάμο της σε προορισμό εκτός της πόλης όπου ζούσε. Ο ογκολόγος της συμφώνησε να καθυστερήσει τη χημειοθεραπεία όσο χρειαζόταν για να λάβει τα ωάρια της —μια διαδικασία που διήρκεσε μόλις 10 ημέρες. «Υποστήριξε την ιδέα», λέει η Morrobel, η οποία σήμερα παρουσιάζει ένα δημοφιλές podcast, το Living Our Breast Lives.

Έναν χρόνο αργότερα, όταν έμαθε ότι ο καρκίνος είχε εξαπλωθεί στους πνεύμονες και στο δέρμα της και η νόσος είχε πλέον σταδιοποιηθεί ως σταδίου 4, ρώτησε τον γιατρό τι σήμαινε αυτό για τα ωάρια που είχε καταψύξει. Κάθε συζήτηση, όμως, για τις μελλοντικές επιλογές απόκτησης παιδιού διακόπηκε αμέσως. «Έψαχνα να βρω ελπίδα, αλλά ο τρόπος που μου φέρθηκε δεν άφηνε χώρο γι’ αυτή», θυμάται η Morrobel. «Η αντίδρασή της έμοιαζε περισσότερο με: “Αυτό είναι το τελευταίο πράγμα που θα έπρεπε να σε απασχολεί τώρα”. Εκείνη τη στιγμή με έβλεπε μόνο ως στατιστικό στοιχείο». Η Morrobel, σήμερα 37 ετών, κατάφερε να ξεπεράσει τις πιθανότητες και πρόσφατα γιόρτασε επτά χρόνια ζωής με MBC. Με τον σύζυγό της περιμένουν σύντομα ένα αγοράκι μέσω κυοφόρου. «Περιμέναμε πέντε χρόνια, μέχρι να βεβαιωθώ ότι η ανοσοθεραπεία λειτουργούσε και οι απεικονιστικές εξετάσεις μου έδειχναν σταθερή εικόνα», λέει η Morrobel, η οποία υπέβαλε αιτήσεις για επιχορηγήσεις από μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς, όπως το Bundle of Joy Fund, ώστε να καλύψουν μέρος του κόστους της προσπάθειάς τους. «Ούτε ο σύζυγός μου ούτε εγώ νιώθαμε άνετα να φέρουμε ένα παιδί στον κόσμο αν υπήρχε συνεχής εξέλιξη του καρκίνου ή αν έπρεπε να προσαρμοζόμαστε σε νέες θεραπείες συχνότερα από ό,τι όχι. Θα έλεγα ψέματα αν ισχυριζόμουν ότι δεν ανησυχώ για την εξέλιξη της νόσου, αφού πάλεψα τόσο πολύ για να φέρω τον γιο μου στον κόσμο. Με τον καιρό, όμως, συνειδητοποίησα ότι οποιοσδήποτε χρόνος μαζί του είναι καλύτερος από το να μην υπάρξει καθόλου χρόνος. Ακόμη κι αν είναι το τελευταίο πράγμα που κάνω, θα τον συναντήσω και θα αγαπήσω κάθε στιγμή μαζί του».

Οι συναισθηματικές επιπτώσεις της υπογονιμότητας και του MBC

Για όσες μαθαίνουν ότι λόγω της θεραπείας για το MBC δεν θα είναι πλέον εφικτή η εγκυμοσύνη ή η απόκτηση βιολογικού παιδιού, μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να αποδεχτούν και να επεξεργαστούν συναισθηματικά αυτή την εξέλιξη. Μπορεί να βοηθήσει η υποστήριξη από σύμβουλο ή θεραπευτή, μια ομάδα υποστήριξης για την υπογονιμότητα ή άλλους ανθρώπους που έχουν αντιμετωπίσει αυτό το ιδιαίτερο είδος απώλειας. Το Young Survival Coalition προσφέρει διαδικτυακή υπηρεσία αντιστοίχισης με συνομηλίκους, ώστε οι άνθρωποι να μπορούν να συνδεθούν με κάποιον που αντιμετωπίζει παρόμοιες δυσκολίες —είτε πρόκειται για την αποδοχή της υπογονιμότητας είτε για την ενημέρωση σχετικά με επιλογές όπως η υιοθεσία, την οποία η Bond πιστεύει ότι μπορεί τελικά να επιλέξει, και η παρένθετη κύηση. «Το ότι γνώρισα άλλους ανθρώπους με MBC που απέκτησαν παιδιά μέσω παρένθετης κύησης με βοήθησε να περάσω τις πιο δύσκολες στιγμές και μου έδωσε την ώθηση να κάνω το ίδιο», λέει η Morrobel. «Θα έλεγα σε όλους να αφήσουν την απώλεια και το πένθος να τροφοδοτήσουν την αποφασιστικότητά τους να κάνουν πραγματικότητα τα όνειρά τους για τη μητρότητα. Κάντε την έρευνά σας. Ρωτήστε ό,τι θέλετε. Βρείτε κάποιον που αποδεικνύει με τη ζωή του ότι είναι εφικτό και μείνετε κοντά του. Πιστεύω ακράδαντα ότι εμείς, οι άνθρωποι που ζούμε με μεταστατικό καρκίνο του μαστού, μπορούμε να κάνουμε δύσκολα πράγματα».

Οι αποφάσεις για τη θεραπεία και τη διατήρηση της γονιμότητας πρέπει να λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό.