Το άρθρο παρουσιάζει την έμμεση μνήμη και τη σχέση της με τις σωματικές μας εμπειρίες. Πολλές πρακτικές δεξιότητες, όπως αναφέρεται, αποκτώνται χωρίς συνειδητή επίγνωση, κυρίως μέσα από την εμπειρία και τη μίμηση, χωρίς να μπορούμε να ανακαλέσουμε πότε ή με ποιον τρόπο τις μάθαμε.
Σύμφωνα με τους νευροεπιστήμονες, οι έμμεσες μνήμες θέτουν σε λειτουργία αρχέγονα κινητικά κέντρα του εγκεφάλου και επιτρέπουν την άμεση αντίδραση, χωρίς να προηγηθεί σκέψη. Στη μάθηση συμμετέχουν επίσης το εντερικό νευρικό σύστημα και άλλες σωματικές δομές, κάτι που δείχνει πως η διαίσθηση και η γνώση δεν βρίσκονται αποκλειστικά στον εγκέφαλο, αλλά συνδέονται και με το σώμα.
Ας εξετάσουμε πώς η μνήμη μπορεί να είναι και σωματική:
Πώς έμαθες ότι ένα ψίχουλο στον πάγκο της κουζίνας μαζεύεται αν το πιέσεις με το δάχτυλό σου; Ή ότι το γύρισμα των σελίδων ενός βιβλίου γίνεται ευκολότερο αν γλείψεις το δάχτυλό σου; Και πώς κατάλαβες ότι η σούπα κρυώνει όταν φυσάς πάνω της;
Μάλλον δεν θυμάσαι κάποιον να σου εξηγεί αυτές τις πρακτικές — ούτε την πρώτη φορά που τις ανακάλυψες ο ίδιος ή η ίδια. Είναι σαν να τις γνωρίζεις… χωρίς να ξέρεις πώς. Το ίδιο ισχύει και για τα παρακάτω:
- Ένα βρεγμένο πανί βοηθά να μαζέψεις πιο εύκολα τη ζάχαρη ή το αλάτι που έχει χυθεί.
- Όταν βρίσκεσαι μέσα στο σπίτι, το μέταλλο μοιάζει πιο κρύο στην αφή από το ξύλο· στον ήλιο, όμως, φαίνεται πιο ζεστό.
- Μπορείς να ανοίξεις μια πόρτα ευκολότερα αξιοποιώντας το βάρος του σώματός σου, για παράδειγμα πιέζοντάς την με τον ώμο αντί με τα χέρια.
- Ένα βαρύ χάρτινο κουτί μετακινείται πιο εύκολα αν το σύρεις στο πάτωμα, παρά αν το σηκώσεις και το μεταφέρεις.
- Για να τρέξεις ευκολότερα σε ανηφόρα, βοηθά να γέρνεις τον κορμό προς τα εμπρός.
- Στον πάγο είναι ασφαλέστερο να προχωράς με μικρά βήματα και λυγισμένα γόνατα, ώστε να χαμηλώνει το κέντρο βάρους σου.
Πώς έμαθες αυτές τις πρακτικές αρχές της φυσικής; Και για ποιον λόγο δεν θυμάσαι τη στιγμή που τις απέκτησες;
Οι συγκεκριμένες πρακτικές γνώσεις μοιάζουν να υπήρχαν μέσα σου από πάντα, χωρίς αυτό να ισχύει πραγματικά. Τις έμαθες βιωματικά ή αντιγράφοντας άλλους, χωρίς να αντιληφθείς ότι αποκτούσες γνώση. Η διαδικασία αυτή λέγεται έμμεση μνήμη.
Σε αντίθεση με όσα πιστεύονται ευρέως, η μάθηση δεν προϋποθέτει πάντοτε την προσοχή μας. Η συγκεντρωμένη προσοχή επιταχύνει σημαντικά τη διαδικασία, όμως τα παραδείγματα αυτά δείχνουν ότι δεν είναι απαραίτητη σε κάθε περίπτωση.
Τα νήπια μαθαίνουν ακόμη και χωρίς συνειδητή επίγνωση
Τα νήπια εξερευνούν με περιέργεια και δοκιμάζουν τον κόσμο γύρω τους: πιάνουν ό,τι βρουν, κινούνται συνεχώς και βάζουν πράγματα στο στόμα τους. Με αυτόν τον τρόπο σχηματίζονται πολλές έμμεσες μνήμες, προτού ολοκληρωθεί η «συνδεσμολογία» του εγκεφάλου.
Οι πρώιμες εγκεφαλικές δομές, που ωριμάζουν στα αρχικά στάδια της βρεφικής ηλικίας, φαίνεται να συμβάλλουν καθοριστικά στη δημιουργία των έμμεσων μνημών. Διαφέρουν από περιοχές όπως ο ιππόκαμπος και ο εγκεφαλικός φλοιός, οι οποίες συνδέονται με τις συνειδητές αναμνήσεις.
Έτσι γίνεται κατανοητό γιατί δεν ανακαλούμε τον τρόπο με τον οποίο αποκτήσαμε ορισμένες γνώσεις: συγκεκριμένες δομές του εγκεφάλου δρουν γρήγορα, χωρίς συνειδητή επεξεργασία.
Η ταχύτητα των αντιδράσεων και η σωματική μνήμη
Πολλοί νευροεπιστήμονες θεωρούν ότι οι έμμεσες μνήμες ενεργοποιούν τα αρχέγονα κινητικά κέντρα του εγκεφάλου. Αυτό συμβαίνει επειδή συνδέονται με την ανάγκη για γρήγορη αντίδραση, ενώ τα συγκεκριμένα συστήματα εξασφαλίζουν ταχύτερη δράση χωρίς συνειδητή σκέψη.
Σκέψου την περίπτωση όπου κάποιος πλησιάζει από πίσω σου: το σώμα σου αντιλαμβάνεται την παρουσία του, δείχνοντας ότι έχει μάθει να εντοπίζει τέτοια ερεθίσματα χωρίς σκέψη. Παρόμοια, δεν χρειάζεται να συλλογιστείς πώς θα καθαρίσεις τον πάγκο ή πώς θα φας τη σούπα…
Πρόσφατες έρευνες υποδεικνύουν ότι οι έμμεσες μνήμες δεν αποθηκεύονται μόνο στα κινητικά κέντρα του εγκεφάλου.
Το εντερικό νευρικό σύστημα, όπως και το νευρικό δίκτυο της καρδιάς, μεταβάλλεται με βάση τις εμπειρίες με τρόπο που θυμίζει μάθηση, επηρεάζοντας ασυνείδητες αποφάσεις. Αντίστοιχες μορφές νευροπλαστικότητας παρατηρούνται επίσης στους νευρώνες του νωτιαίου μυελού και στο περιφερικό νευρικό σύστημα, με συνέπειες για τις αυτόματες συμπεριφορές.
Το ανοσοποιητικό σύστημα αποκτά επίσης «μάθηση» μέσα από την έκθεση σε παθογόνους μικροοργανισμούς. Παράλληλα, το εντερικό μικροβίωμα —δηλαδή το σύνολο των μικροοργανισμών του εντέρου— επηρεάζει τη συνείδησή μας μέσω νευροδιαβιβαστών και οδών επικοινωνίας με τον εγκέφαλο. Επομένως, και σε αυτό το επίπεδο το σώμα μας αντιλαμβάνεται ασυνείδητα τις αλλαγές.
Συνολικά, τα παραπάνω υποδεικνύουν ότι η διαίσθηση και η μάθηση δεν περιορίζονται στον εγκέφαλο. Ένα σημαντικό μέρος τους βρίσκεται κυριολεκτικά μέσα στο σώμα μας.
Συνοπτικά
- Το κείμενο αναλύει την έμμεση μνήμη, η οποία διαμορφώνεται χωρίς συνειδητή προσπάθεια, μέσα από την εμπειρία και τη μίμηση.
- Σύμφωνα με νευροεπιστήμονες, οι έμμεσες μνήμες θέτουν σε λειτουργία αρχέγονα κινητικά κέντρα του εγκεφάλου, επιτρέποντας την ταχύτερη αντίδραση.
- Η μάθηση δεν συντελείται αποκλειστικά στον εγκέφαλο· συμμετέχουν και άλλες δομές του σώματος, μεταξύ των οποίων το εντερικό νευρικό σύστημα.
- Μέσω ασυνείδητων εμπειριών, τα νήπια αποκτούν έμμεσες μνήμες προτού ολοκληρωθεί η ανάπτυξη του εγκεφάλου τους.
- Η σωματική μνήμη μαζί με τη διαίσθηση συνδιαμορφώνουν τις αποφάσεις μας, υποδηλώνοντας πως η γνώση είναι ενσωματωμένη στο σώμα.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/emmesi-mnimi-mipos-to-soma-yperterei-toy-egkefaloy-se-eyfyia/16192
