Το φαινόμενο Zeigarnik περιγράφει την τάση να συγκρατούμε πιο εύκολα ανολοκλήρωτες ή διακοπείσες εργασίες, κάτι που δημιουργεί νοητική ένταση και κρατά τις εκκρεμότητες «ενεργές» έως ότου διευθετηθούν. Η Ρωσίδα ψυχολόγος Μπλούμα Ζεϊγκάρνικ διαπίστωσε το φαινόμενο τη δεκαετία του 1920, όταν παρατήρησε πως οι σερβιτόροι θυμούνταν τις παραγγελίες που δεν είχαν ακόμη σερβίρει.
Οι υποχρεώσεις που μένουν ανοιχτές μπορούν να επιφέρουν διάσπαση προσοχής, πνευματική κούραση και δυσκολία στην ξεκούραση. Η καταγραφή τους ή η διεκπεραίωση μικρών καθηκόντων ενδέχεται να προσφέρει ανακούφιση, βοηθώντας τον εγκέφαλο να αισθανθεί πως η κατάσταση βρίσκεται υπό έλεγχο.
Υποχρεώσεις που δεν διευθετήθηκαν, παρεξηγήσεις που δεν λύθηκαν, διαφωνίες που παραμένουν ανοιχτές… Αυτά τα ζητήματα μάς κρατούν άγρυπνους κάθε βράδυ και δεν μας αφήνουν να ξεκουραστούμε. Δεν πρόκειται μόνο για ενδιαφέρον ή συνήθεια, αλλά για έναν από τους θεμελιώδεις τρόπους λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Αυτή ακριβώς τη λειτουργία περιγράφει το φαινόμενο Zeigarnik: οι ανολοκλήρωτες ή διακοπείσες εργασίες αποτυπώνονται πιο εύκολα και έντονα στον εγκέφαλο. Η εκκρεμότητα δημιουργεί νοητική ένταση, κρατώντας την πληροφορία «ενεργή» ώσπου να ολοκληρωθεί.
Το όνομα του φαινομένου προέρχεται από τη Ρωσίδα ψυχολόγο Μπλούμα Ζεϊγκάρνικ, η οποία το εντόπισε τη δεκαετία του 1920. Μια γνωστή ιστορία αναφέρει ότι πρόσεξε πως οι σερβιτόροι μπορούσαν να θυμηθούν τις παραγγελίες που δεν είχαν εξυπηρετήσει, ενώ σύντομα ξεχνούσαν όσες είχαν πληρωθεί και ολοκληρωθεί. Αργότερα, σε πειραματικές μελέτες, οι συμμετέχοντες αναλάμβαναν διάφορα καθήκοντα: ορισμένα διακόπτονταν σκόπιμα και άλλα ολοκληρώνονταν κανονικά. Όταν τους ζητήθηκε στη συνέχεια να ανακαλέσουν τις εργασίες, θυμούνταν πολύ συχνότερα εκείνες που είχαν μείνει στη μέση.
Δεν είναι η μνήμη αυτή που εξηγεί το φαινόμενο, αλλά η διαρκής νοητική ενεργοποίηση.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν μένουν πολλές εκκρεμότητες ανοιχτές
Όσο μια υποχρέωση παραμένει ανοιχτή, η προσοχή, η μνήμη και τα κίνητρα στρέφονται προς την ολοκλήρωσή της. Όταν η δραστηριότητα ολοκληρωθεί, το γνωστικό σύστημα αποδεσμεύεται.
Αν, αντίθετα, η διαδικασία διακοπεί, ο εγκέφαλος δεν παίρνει το μήνυμα ότι ολοκληρώθηκε. Έτσι δημιουργείται μια μικρή, επίμονη ένταση και η εντύπωση πως «κάτι μένει ανοιχτό». Λειτουργώντας σαν υπενθύμιση, αυτή η ένταση κρατά τη μνήμη σε εγρήγορση, ακόμη και χωρίς συνειδητή προσπάθεια.
Έτσι εξηγείται γιατί:
- Μας μένουν πιο εύκολα όσα αφήσαμε ανολοκλήρωτα.
- Δεν είναι εύκολο να ξεπεράσουμε λόγια που δεν ειπώθηκαν.
- Η πίεση να ανταποκριθούμε στις προθεσμίες μάς προκαλεί άγχος.
Όταν συσσωρεύονται πολλές υποχρεώσεις, ειδοποιήσεις και πληροφορίες, μπορεί να εμφανιστούν:
- Διάσπαση προσοχής.
- Πνευματική κόπωση.
- Δυσκολία να χαλαρώσουμε.
- Η αίσθηση πως το μυαλό «δεν σταματά ποτέ».
Συνεχίζεται…
Το φαινόμενο Zeigarnik συνδέεται με διάφορες καθημερινές εμπειρίες, όπως η αποτελεσματικότητα των cliffhangers στις τηλεοπτικές σειρές. Όταν ένα επεισόδιο ολοκληρώνεται χωρίς να δοθεί λύση, ο εγκέφαλος παραμένει σε αναμονή: η ιστορία δεν έχει κλείσει και εξακολουθεί να βρίσκεται στο μυαλό μας. Αντίστοιχα, μια υποχρέωση που δεν ολοκληρώθηκε στην εργασία μπορεί να μας ακολουθεί στο σπίτι, να «εισβάλλει» στον χρόνο ξεκούρασης και να περιορίζει την ψυχική αποφόρτιση. Αυτό δεν σχετίζεται κατ’ ανάγκη με το άγχος· αντανακλά τη φυσική τάση του εγκεφάλου να επιζητά την ολοκλήρωση.
Ο «επίλογος»
Μελέτες δείχνουν ότι ακόμη και ένα συμβολικό τέλος, όπως η σημείωση μιας εκκρεμότητας σε λίστα ή ο καθορισμός του επόμενου βήματος, μειώνει τη νοητική ένταση. Με αυτόν τον τρόπο, ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται πως υπάρχει έλεγχος, έστω κι αν η υπόθεση δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη.
Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί:
- Οι λίστες με τις υποχρεώσεις συχνά μάς ανακουφίζουν.
- Η διευθέτηση μιας μικρής εκκρεμότητας μπορεί να μας γεμίσει ικανοποίηση.
- Η αναβλητικότητα δεν οφείλεται μόνο στην έλλειψη πειθαρχίας, αλλά και στη σύγκρουση ανάμεσα στην ένταση και την προσπάθεια αποφυγής της.
- Οι ανοιχτές υποχρεώσεις και το σχετικό στρες συμβάλλουν συχνά στην κόπωση και την εξουθένωση, αφού η διαρκής ενασχόληση και η δυσκολία συγκέντρωσης επιβαρύνουν τον οργανισμό.
Συνοπτικά
- Με το φαινόμενο Zeigarnik περιγράφεται η τάση να ανακαλούμε ευκολότερα όσα καθήκοντα έχουν μείνει ανολοκλήρωτα ή διακόπηκαν, καθώς παραμένουν «ενεργά» στον εγκέφαλο έως ότου ολοκληρωθούν.
- Η Ρωσίδα ψυχολόγος Μπλούμα Ζεϊγκάρνικ διαπίστωσε ότι οι σερβιτόροι μπορούσαν να θυμηθούν πιο εύκολα τις παραγγελίες που δεν είχαν ακόμη σερβίρει.
- Όταν υπάρχουν ανοιχτές υποχρεώσεις, μπορεί να εμφανιστούν διάσπαση προσοχής, πνευματική κόπωση και δυσκολία στη χαλάρωση, μαζί με την επίμονη αίσθηση ότι ένα θέμα παραμένει ανοιχτό.
- Η καταγραφή των υποχρεώσεων ή η διεκπεραίωση μικρών εργασιών ενδέχεται να ανακουφίσει, περιορίζοντας τη νοητική ένταση.
- Το φαινόμενο φωτίζει και γνώριμες καθημερινές εμπειρίες, όπως την αποτελεσματικότητα των cliffhangers στις τηλεοπτικές σειρές, που αφήνουν τον εγκέφαλο να περιμένει τη συνέχεια.
- Η αναβλητικότητα συνδέεται με την αντιπαράθεση ανάμεσα στην ένταση που προκαλούν οι εκκρεμότητες και στην προσπάθεια αποφυγής τους, κάτι που μπορεί να καταλήξει σε κόπωση και εξουθένωση.
Το άρθρο στο ygeiax.gr: https://www.ygeiax.gr/psychologia/fainomeno-zeigarnik-pos-o-egkefalos-mas-stoicheionetai-apo-tis-ekkremotites/19992
