Τεχνητή νοημοσύνη και παιδιά: Να επιτρέψετε στους εφήβους να χρησιμοποιούν το ChatGPT;

Πολλοί γονείς ανησυχούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη (AI) περιορίζει την ικανότητα των εφήβων να σκέφτονται αυτόνομα. Η ανοιχτή επικοινωνία, όμως, μπορεί να τους βοηθήσει να κατανοήσουν τόσο τα οφέλη όσο και τους κινδύνους της.

Η τεχνητή νοημοσύνη μοιάζει να έχει ενσωματωθεί σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Οι ενήλικες τη συναντούν στις προτάσεις προϊόντων, στις προτάσεις περιεχομένου των πλατφορμών streaming, στα φίλτρα ανεπιθύμητης αλληλογραφίας και ακόμη και στην παρακολούθηση της υγείας μέσω έξυπνων ρολογιών.

Η AI αποτελεί ολοένα και μεγαλύτερο μέρος και της ζωής των παιδιών. Τη χρησιμοποιούν από τα κινητά τους, στο σχολείο, ενώ ορισμένα αναπτύσσουν ακόμη και σχέσεις με chatbot. Πολλοί γονείς ανησυχούν εύλογα για αυτή τη νέα τεχνολογική πραγματικότητα, φοβούμενοι να επαναληφθούν οι συνέπειες της ανεξέλεγκτης πρόσβασης των εφήβων στα smartphones και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στις αρχές της δεκαετίας του 2010.

Οι ειδικοί κρούουν επίσης τον κώδωνα του κινδύνου. Ο Tom Siegel, πρώην στέλεχος της Google στον τομέα της εμπιστοσύνης και της ασφάλειας, δήλωσε πρόσφατα στο Reuters ότι η AI αποτελεί μεγαλύτερη απειλή για τα παιδιά από ό,τι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επισημαίνοντας κινδύνους όπως η αυτοκτονία, η ψύχωση και η μειωμένη κριτική σκέψη.

Η πλήρης απαγόρευση της AI μπορεί να φαίνεται ελκυστική, αλλά δεν είναι πρακτικά εφικτή. Σε αντίθεση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που βρίσκονται σε ξεχωριστές εφαρμογές, η AI ενσωματώνεται σε τεχνολογίες που χρησιμοποιούν καθημερινά τα παιδιά, από τις μηχανές αναζήτησης μέχρι τα βιντεοπαιχνίδια. Γι’ αυτό είναι σημαντικό οι γονείς να επικεντρωθούν στην εκπαίδευση γύρω από την AI, ώστε τα παιδιά να μάθουν να τη χρησιμοποιούν με ασφάλεια.

Είτε τα παιδιά σας μόλις αρχίζουν να χρησιμοποιούν την AI είτε έχουν ήδη εξοικειωθεί μαζί της, οι ειδικοί απαντούν σε μερικά από τα βασικά ερωτήματα των γονέων.

Πώς χρησιμοποιούν οι έφηβοι την AI;

Σύμφωνα με μελέτη του Pew Research Center, περισσότεροι από τους μισούς εφήβους αναφέρουν ότι έχουν χρησιμοποιήσει AI για να αναζητήσουν πληροφορίες ή να βοηθηθούν με τις σχολικές εργασίες. Χρησιμοποιούν παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, η οποία δημιουργεί περιεχόμενο βάσει οδηγιών, για να φτιάχνουν εικόνες, να βρίσκουν έρευνες για σχολικά θέματα, ακόμη και να λύνουν μαθηματικά προβλήματα.

Οι έφηβοι χρησιμοποιούν όλο και συχνότερα και τα chatbot, δηλαδή προγράμματα που έχουν σχεδιαστεί ώστε να προσομοιώνουν την ανθρώπινη συνομιλία. Μερικά από τα πιο γνωστά είναι τα ChatGPT, Claude, Google Gemini και Perplexity. Περίπου τα δύο τρίτα των εφήβων δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν chatbot, ενώ 3 στους 10 το κάνουν καθημερινά.

Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι ακαδημαϊκοί κίνδυνοι της AI για τα παιδιά;

Τα σχολεία καλούνται να εκπαιδεύουν τους νέους ώστε να σκέφτονται κριτικά, όμως η AI μπορεί να κάνει τη σκέψη αντί για εκείνους. Σύμφωνα με τη μελέτη του Pew Research Center, το 59% των εφήβων πιστεύει ότι οι μαθητές χρησιμοποιούν τακτικά την AI για να αντιγράφουν στο σχολείο. Από το 15% των εφήβων που θεωρούν ότι η AI θα τους επηρεάσει αρνητικά προσωπικά μέσα στα επόμενα 20 χρόνια, το ένα τρίτο ανέφερε ως βασικές ανησυχίες την υπερβολική εξάρτηση και την απώλεια της κριτικής σκέψης ή της δημιουργικότητας.

Πολλοί μαθητές θεωρούν ότι η AI είναι ένας εύκολος τρόπος να ολοκληρώνουν γρήγορα τις εργασίες τους, αλλά αυτό μπορεί να έχει συνέπειες. Οι μαθητές που βασίζονται υπερβολικά στην AI στο λύκειο ενδέχεται να δυσκολευτούν στο πανεπιστήμιο, όπου οι καθηγητές αναπτύσσουν τρόπους εντοπισμού της μη επιτρεπτής χρήσης της και μπορεί να βάζουν μη προβιβάσιμο βαθμό σε εξετάσεις και εργασίες.

Σε εργασία που ζητούσε από τους φοιτητές να συγκρίνουν τη Βιομηχανική Επανάσταση με τη σημερινή ψηφιακή εποχή, ο Jason Gibson, καθηγητής στο Alcorn State University, έκρυψε με λευκά γράμματα μια οδηγία που θα έκανε την παραγωγική AI να ενσωματώσει στην απάντηση τη λέξη «Madagascar» με τρόπο που δεν έβγαζε νόημα. Κατάλαβε ότι οι φοιτητές είχαν χρησιμοποιήσει AI όταν είδε τη λέξη «Madagascar» στις εργασίες τους. Ως αποτέλεσμα, 32 από τους 35 φοιτητές απέτυχαν σε ένα μέρος της ενδιάμεσης εξέτασης.

Ποιοι είναι οι συναισθηματικοί κίνδυνοι της AI για τα παιδιά;

Το 2025, το Common Sense Media και το Brainstorm Lab for Mental Health του Stanford Medicine δημοσίευσαν έρευνα σύμφωνα με την οποία 3 στους 4 εφήβους χρησιμοποιούν chatbot AI για συντροφιά, αλλά και για συναισθηματική υποστήριξη και υποστήριξη της ψυχικής υγείας. Ωστόσο, σύμφωνα με την έκθεση, τα προγράμματα αυτά δεν προσφέρουν αξιόπιστη βοήθεια και συστηματικά αποτυγχάνουν να αναγνωρίσουν και να αντιμετωπίσουν κατάλληλα παθήσεις ψυχικής υγείας που επηρεάζουν τους νέους.

Οι συνέπειες μπορεί να είναι τραγικές. Τον Αύγουστο του 2025, ο Matthew και η Maria Raine μήνυσαν την OpenAI και τον διευθύνοντα σύμβουλό της, Sam Altman, μετά τον θάνατο του 16χρονου γιου τους, Adam, από αυτοκτονία. Οι γονείς υποστηρίζουν ότι το ChatGPT καθοδήγησε τον γιο τους σχετικά με το πώς να αυτοκτονήσει, προσφέροντας ακόμη και να συντάξει ένα προσχέδιο αποχαιρετιστήριας επιστολής. Σύμφωνα με την αγωγή, ο Adam αρχικά χρησιμοποιούσε το ChatGPT για βοήθεια με τις σχολικές εργασίες, αλλά σύντομα το chatbot έγινε «ο πιο έμπιστος άνθρωπός του».

«Επειδή τα chatbot δείχνουν σχετικά ικανά να βοηθούν με τις σχολικές εργασίες και τις γενικές ερωτήσεις, έφηβοι και γονείς υποθέτουν ασυνείδητα ότι είναι εξίσου αξιόπιστα και για την καθοδήγηση σε θέματα ψυχικής υγείας — όμως δεν είναι», αναφέρει το Common Sense Media. «Ο ενσυναισθητικός τόνος και η επαγγελματική παρουσίαση κρύβουν θεμελιώδεις περιορισμούς, που καθιστούν αυτά τα συστήματα ακατάλληλα για έναν τομέα που αφορά εκατομμύρια εφήβους.»

Μπορεί η AI να έχει οφέλη για τον έφηβό μου;

Ναι, η AI μπορεί να έχει θετικές επιδράσεις. «Στη μάθηση, η AI μπορεί να βοηθήσει στον καταιγισμό ιδεών, στη δημιουργία, στην οργάνωση, στην περίληψη και στη σύνθεση πληροφοριών, καθώς και στην παροχή πόρων και λύσεων για δύσκολα προβλήματα», αναφέρει δήλωση της American Psychological Association σχετικά με την AI και την ευημερία των εφήβων. Όταν χρησιμοποιείται ως εργαλείο καθοδηγούμενης μάθησης και όχι ως υποκατάστατο της κριτικής σκέψης, μπορεί να θέτει ερωτήματα που βοηθούν τον χρήστη να προσεγγίσει ένα θέμα αναλυτικά.

Πώς χρησιμοποιούν τα σχολεία την AI;

Δεν υπάρχει μία ενιαία προσέγγιση για τη χρήση της AI στα σχολεία. Οι προσδοκίες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με την περιοχή. Ορισμένες σχολικές περιφέρειες επιχειρούν να αναστείλουν τη χρήση της AI στην τάξη. Τα New York City Public Schools ανακοίνωσαν ότι για το σχολικό έτος 2026-27 επέβαλαν μορατόριουμ στη χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης από τους μαθητές έως και την όγδοη τάξη, με περιορισμένη χρήση στα λύκεια.

Ωστόσο, είναι δύσκολο να απαγορευτεί κάτι που σε μεγάλο βαθμό είναι παντού. Σύμφωνα με έκθεση του Common Sense Media για τους εφήβους και την AI, το 44% των εφήβων που χρησιμοποιούν AI για τις σχολικές εργασίες φοιτούν σε σχολεία όπου τα εργαλεία AI είναι αποκλεισμένα. Πολλοί απλώς στρέφονται στις προσωπικές τους συσκευές για να αποκτήσουν πρόσβαση.

Όταν τα σχολεία απαγορεύουν την πρόσβαση, οι εκπαιδευτικοί δυσκολεύονται να διδάξουν στους μαθητές πώς να χρησιμοποιούν υπεύθυνα τα εργαλεία AI. Η Ash Brandin, EdS, εκπαιδευτικός στη σχολική περιφέρεια Boulder Valley του Κολοράντο, μοιράζεται συμβουλές για γονείς και εκπαιδευτικούς σχετικά με τον χρόνο μπροστά στις οθόνες, τα βιντεοπαιχνίδια και τον ψηφιακό γραμματισμό μέσω του λογαριασμού @thegamereducator στο Instagram. Η σχολική περιφέρειά της απαγορεύει στους μαθητές την πρόσβαση σε πλατφόρμες παραγωγικής AI στους σχολικούς χώρους. «Από ορισμένες απόψεις, αυτό δυσκολεύει τα πράγματα [για τους εκπαιδευτικούς], γιατί μου είναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για κάτι από το οποίο απομακρυνόμαστε όλο και περισσότερο», λέει η Brandin, η οποία χρησιμοποιεί τις αντωνυμίες they/them.

Το 70% των εφήβων λέει ότι δεν έχει συζητήσει ποτέ με εκπαιδευτικό πώς να χρησιμοποιεί την AI με ασφάλεια, ενώ μόλις το 27% έχει συζητήσει με εκπαιδευτικό τι είναι η AI ή πώς λειτουργεί.

Πρέπει να απαγορεύσω στους εφήβους μου να χρησιμοποιούν AI;

Η σύντομη απάντηση είναι όχι.

Η AI μοιάζει με οδοντόκρεμα που έχει βγει από το σωληνάριο: είναι μάταιο να προσπαθήσει κανείς να την ξαναβάλει μέσα. Όπως λέει η Brandin, «τα παιδιά βλέπουν την AI ενσωματωμένη στην καθημερινή τους ζωή».

Αυτό που χρειάζονται οι έφηβοι είναι εκπαίδευση γύρω από την AI, ώστε να μάθουν τι είναι, ποιους κινδύνους ενέχει και πώς να τη χρησιμοποιούν με σύνεση.

Αν ο έφηβός σας χρησιμοποιεί την AI για δραστηριότητες που μπορεί να είναι επιβλαβείς, όπως η αντιγραφή ή η αναζήτηση συντροφιάς, βοηθήστε τον να βρει εναλλακτικές. «Σκεφτείτε τι παίρνει το παιδί σας από το chatbot ή την AI και τι θα θέλατε να κάνει αντί γι’ αυτό», συμβουλεύει η Brandin. Στη συνέχεια, συνεργαστείτε με τον έφηβό σας για να καταλήξετε σε ένα σχέδιο.

Πώς μπορώ να βοηθήσω το παιδί μου να μάθει να χρησιμοποιεί υπεύθυνα την AI;

Για να μάθουν τα παιδιά να χρησιμοποιούν την AI, χρειάζονται περισσότερη εξοικείωση, όχι λιγότερη. «Μου αρέσει να εξηγώ την ετοιμότητα με μια αναλογία από την πισίνα», λέει η Brandin. «Δεν περίμενα να φέρω το παιδί μου σε επαφή με μια πισίνα μέχρι να πιστέψω ότι μπορούσε να κολυμπήσει μόνο του. Το έφερα σε επαφή με πισίνες και υδάτινους χώρους όσο το δυνατόν νωρίτερα». Όταν είναι μωρά, τα κρατάτε κοντά σας ενώ βρέχουν τα δάχτυλα των ποδιών τους. Αργότερα, βρίσκεστε σε απόσταση ενός χεριού όσο χρησιμοποιούν ένα βοήθημα επίπλευσης. Τελικά, βουτούν μόνα τους στα βαθιά, ενώ εσείς κάθεστε δίπλα στην πισίνα.

«Σε κάθε βήμα εστιάζω στις δεξιότητες που πρέπει να αναπτύξουν, ώστε να μπορούν να κινηθούν με ασφάλεια μέσα στην πισίνα», λέει η Brandin. Το ίδιο ισχύει και για την AI. Οι γονείς μπορούν να αρχίσουν από νωρίς να εξηγούν τι είναι η AI και πώς εμφανίζεται στην καθημερινή μας ζωή. Το Common Sense Media διαθέτει δωρεάν πρόγραμμα σπουδών για τον ψηφιακό γραμματισμό και την ευημερία, το οποίο μπορεί να βοηθήσει στις συζητήσεις για την AI, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και άλλα θέματα, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού.

Στον λογαριασμό της στο Instagram, η Brandin προτείνει ορισμένες δραστηριότητες ψηφιακού γραμματισμού που μπορούν να κάνουν οι γονείς με εφήβους, παιδιά προεφηβικής ηλικίας, ακόμη και μικρότερα παιδιά, για να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη. Μία ιδέα είναι να ανοίξετε ένα chatbot και να του ζητήσετε να δώσει έναν τυχαίο αριθμό από το 1 έως το 100. «Αν το κάνετε αυτό με το ChatGPT, 7 στις 10 φορές θα απαντήσει 42», λέει η Brandin. Ζητήστε από τα παιδιά να σχολιάσουν το αποτέλεσμα με ερωτήσεις όπως: «Ζητήσαμε κάτι τυχαίο. Σας φαίνεται τυχαίο;»

Σε ένα άλλο πείραμα, μπορείτε να ζητήσετε από το ChatGPT να εξηγήσει πώς γίνεται κάτι που το παιδί σας γνωρίζει ήδη πολύ καλά. «Αφού τα παιδιά μας στρέφονται στην AI για πράγματα που δεν γνωρίζουν, θέλουμε να τη ρωτήσουμε κάτι που ξέρουν καλά. Έτσι, μπορούμε να τους πούμε: “Φαίνεται ότι αυτό το chatbot έκανε πολλά λάθη σε κάτι που εσύ γνωρίζεις πολύ καλά. Τι πιστεύεις ότι συμβαίνει όταν το ρωτάμε πράγματα που δεν ξέρουμε;”»

Η Brandin προτείνει επίσης στους γονείς να δείχνουν με το παράδειγμά τους πώς να χρησιμοποιείται σωστά και με ασφάλεια η AI. Όταν αναζητάτε πληροφορίες, εξηγήστε δυνατά στα παιδιά πώς ελέγχετε τα αποτελέσματα που δίνει η AI. Ποιες πηγές χρησιμοποίησε; Είναι αξιόπιστες ή χρειάζεται να ψάξω περισσότερο;