Ψυχική εξάντληση ή απλή κούραση; Πώς ξεχωρίζουν και τι βοηθά στην ανάκαμψη

Δεν είναι ασυνήθιστο να υπάρχουν ημέρες έντονης κόπωσης. Λίγος ύπνος, πολλές ώρες δουλειάς ή απαιτητική σωματική δραστηριότητα μπορούν να την προκαλέσουν, ενώ συνήθως η ξεκούραση αρκεί για να υποχωρήσει. Διαφορετικά εκδηλώνεται η ψυχική εξάντληση. Ενδέχεται να προκύψει όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται επί μακρόν σε συνθήκες αδιάκοπης προσπάθειας: παρατεταμένη εργασία ή μελέτη και διαδοχικές υποχρεώσεις, μαζί με ζητήματα που επιβάλλουν συνεχή λήψη αποφάσεων, άγχος ή συναισθηματική πίεση, χωρίς επαρκή χρόνο για αποφόρτιση.

Για την περιγραφή αυτής της κατάστασης, οι επιστήμονες συχνά χρησιμοποιούν τον όρο mental fatigue – νοητική κόπωση. Συνήθως έρχεται μετά από πνευματική δραστηριότητα με υψηλές απαιτήσεις και μεγάλη διάρκεια και ενδέχεται να επηρεάσει τη συγκέντρωση και την ταχύτητα της σκέψης, καθώς και τη συνολική απόδοση.

Πώς εκδηλώνεται στην καθημερινή ζωή

Μπορεί αρχικά να παρατηρήσει κανείς ότι το μυαλό του δεν λειτουργεί με τον συνηθισμένο τρόπο. Η συγκέντρωση απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια και η οργάνωση των σκέψεων γίνεται πιο αργή, με αποτέλεσμα ακόμη και μια γνώριμη εργασία να μοιάζει ξαφνικά πολύ πιο δύσκολη απ’ όσο είναι.

Η Cleveland Clinic αναφέρει ότι ενδέχεται να παρουσιαστούν και τα εξής:

• πτώση του κινήτρου και της παραγωγικότητας,
• ευερεθιστότητα και λιγότερη ικανότητα διαχείρισης των συναισθημάτων,
• τάση αναβολής ή η εντύπωση ότι ακόμη και οι εύκολες υποχρεώσεις είναι «βουνό»,
• διαταραχές στον ύπνο,
• πονοκέφαλοι, μυϊκοί πόνοι ή μια γενικευμένη αίσθηση κόπωσης.

Η διαφορά από τη συνηθισμένη σωματική κόπωση

Η σωματική κόπωση είναι συχνή έπειτα από έντονη άσκηση ή άλλη δραστηριότητα, ανεπαρκή ύπνο ή ασθένεια. Συνήθως γίνεται αντιληπτή κυρίως ως μειωμένη σωματική ενέργεια.

Αντίθετα, κάποιος με ψυχική εξάντληση μπορεί να μην έχει καταπονηθεί σωματικά, αλλά να νιώθει πως δεν μπορεί να πάρει ακόμη μία απόφαση, να απαντήσει σε ένα επιπλέον μήνυμα ή να διεκπεραιώσει κάτι απλό που εκκρεμεί.

Οι δύο μορφές κόπωσης δεν αποκλείουν η μία την άλλη και μπορεί να εμφανιστούν μαζί. Όταν η νοητική πίεση παρατείνεται, ακόμη και η σωματική δραστηριότητα μπορεί να μοιάζει πιο απαιτητική, ενώ η κακή ποιότητα ύπνου και η σωματική κόπωση είναι δυνατόν να δυσκολέψουν περαιτέρω τη συγκέντρωση.

Πότε η επίμονη κούραση χρειάζεται προσοχή

Μια περίοδος με αυξημένες δυσκολίες δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη προβλήματος υγείας. Ωστόσο, όταν η εξάντληση συνεχίζεται, γίνεται εντονότερη ή δυσκολεύει την εργασία, τις σχέσεις και τις καθημερινές δραστηριότητες, δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτομάτως ότι οφείλεται αποκλειστικά στο στρες.

Η κόπωση που επιμένει ενδέχεται να σχετίζεται με διαταραχές ύπνου, άγχος ή κατάθλιψη, καθώς και με διαφορετικές σωματικές καταστάσεις, μεταξύ των οποίων η αναιμία, τα προβλήματα του θυρεοειδούς και άλλες παθήσεις. Όταν διαρκεί ή συνοδεύεται από πρόσθετα συμπτώματα, χρειάζεται αξιολόγηση από γιατρό.

Σε περιπτώσεις ηπιότερης έντασης, μπορεί να φανούν χρήσιμα τα εξής:

• να εντάσσουμε μικρά, συχνά διαλείμματα μέσα στην ημέρα, προτού φτάσουμε σε πλήρη εξάντληση,
• να διατηρούμε σταθερό και επαρκές πρόγραμμα ύπνου, αντί να προσπαθούμε να καλύψουμε την έλλειψή του μόνο τα Σαββατοκύριακα,
• να επιλέγουμε ήπια άσκηση, όπως το περπάτημα, που μπορεί να συμβάλει στη διάθεση και στην ποιότητα του ύπνου,
• να περιορίζουμε το διαρκές multitasking και να ολοκληρώνουμε τις υποχρεώσεις διαδοχικά,
• να διαχωρίζουμε καθαρά τον χρόνο εργασίας από τον προσωπικό, ώστε το μυαλό να έχει περιθώριο ουσιαστικής αποφόρτισης,
• να μειώνουμε την αδιάκοπη έκθεση σε ειδοποιήσεις, email και οθόνες στο τέλος της ημέρας,
• να ασχολούμαστε με πράγματα χωρίς στόχους ή απαίτηση επίδοσης, όπως η μουσική, το διάβασμα, η βόλτα ή η συντροφιά ανθρώπων που μας ξεκουράζουν,
• και, εφόσον είναι εφικτό, να μειώνουμε ή να μοιράζουμε διαφορετικά τις υποχρεώσεις, αντί να επιμένουμε στον ίδιο ρυθμό ενώ νιώθουμε ήδη εξαντλημένοι.

Χρειάζεται επίσης να έχουμε κατά νου ότι η ενέργεια και η ικανότητα συγκέντρωσης δεν αποκαθίστανται μέσα σε ένα μόνο εικοσιτετράωρο. Αν η ψυχική εξάντληση έχει αναπτυχθεί σταδιακά σε βάθος χρόνου, για να ανακάμψουμε απαιτούνται χρόνος και προσεκτική, σταδιακή επιστροφή στον καθημερινό μας ρυθμό.

Φωτογραφία: istock / Πηγή: healthline