Κρίσεις πανικού: Ο ειδικός εξηγεί γιατί τις παθαίνουμε και τι κρύβεται πίσω από τον φόβο

Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος & Ψυχολόγος
& Τεχνολόγος Τροφίμων
ΜSc Διασφάλιση Ποιότητας, ΜSc Χημεία Τροφίμων, MSc Διαχείριση Ποιότητας
MSc Διαχείριση Γήρανσης & Χρόνιων Νοσημάτων, MSc(c) Εφαρμοσμένη Αναπτυξιακή Ψυχολογία
PhD(c) Επιστήμη & Τεχνολογία Τροφίμων

Η Ελένη παρατηρούσε από μικρή τη μητέρα της να αγωνιά πολύ για την υγεία της. Της έχει μείνει στη μνήμη πόσο συχνά φοβόταν όταν ένιωθε ζάλη ή ταχυκαρδία. Πολλά χρόνια μετά, η ίδια βρίσκεται σε μια ιδιαίτερα στρεσογόνα φάση στη δουλειά και εμφανίζει κρίσεις πανικού. Τότε αναρωτιέται αν τις κληρονόμησε από τη μητέρα της ή αν ευθύνεται η έντονη πίεση.

Είναι λογικό να τίθεται αυτό το ερώτημα. Παρ’ όλα αυτά, σπάνια είναι δυνατό να προσδιοριστεί με βεβαιότητα ένας και μόνο λόγος για την εμφάνιση μιας κρίσης πανικού.

Τι βρίσκεται πίσω από τις κρίσεις πανικού;

Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη αποσαφηνίσει πλήρως τι προκαλεί τις κρίσεις πανικού και τη Διαταραχή Πανικού. Τα διαθέσιμα στοιχεία, ωστόσο, υποδεικνύουν πως ενδέχεται να εμπλέκεται συνδυασμός βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Η διερεύνησή τους είναι σημαντική, καθώς η Διαταραχή Πανικού αφορά περίπου το 3% του πληθυσμού και καταγράφεται περίπου δύο φορές συχνότερα στις γυναίκες απ’ ό,τι στους άνδρες.

Ειδικότερα, τονίζουν τη σημασία της κληρονομικότητας, των νευροβιολογικών μηχανισμών, της ιδιοσυγκρασίας, του έντονου στρες και των τραυματικών βιωμάτων η Mental Health UK, βρετανικός φορέας ενημέρωσης, ευαισθητοποίησης και υποστήριξης για την ψυχική υγεία, καθώς και η Mayo Clinic, ένας από τους πιο αναγνωρισμένους μη κερδοσκοπικούς ακαδημαϊκούς οργανισμούς υγείας στις ΗΠΑ. Επιπλέον, σε ευάλωτα άτομα ορισμένες ουσίες ενδέχεται να αποτελέσουν εκλυτικούς παράγοντες κρίσεων πανικού.

Δεν επιδρούν, όμως, όλοι αυτοί οι παράγοντες με τον ίδιο τρόπο στην εκδήλωση και την πορεία του πανικού. Μπορούν να ταξινομηθούν σε τρεις κύριες ομάδες:

1. Προδιαθεσικοί παράγοντες: Κάνουν έναν άνθρωπο πιο ευάλωτο στην εμφάνιση κρίσεων πανικού, χωρίς να συνεπάγονται ότι θα εμφανίσει οπωσδήποτε κρίσεις.
2. Εκλυτικοί παράγοντες: Είναι δυνατό να πυροδοτήσουν μια κρίση πανικού σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή.
3. Παράγοντες διατήρησης: Ενδέχεται να συμβάλουν στην επανάληψη των κρίσεων και στη συνέχιση του προβλήματος.

Η διάκριση έχει σημασία, επειδή οι παράγοντες που αυξάνουν την ευαλωτότητα στον πανικό δεν είναι κατ’ ανάγκην οι ίδιοι με εκείνους που πυροδοτούν ή διατηρούν τις κρίσεις.

Προδιαθεσικοί παράγοντες και ευαλωτότητα στις κρίσεις πανικού

Οι προδιαθεσικοί παράγοντες κάνουν πιθανότερη την εμφάνιση κρίσεων πανικού ή Διαταραχής Πανικού, αλλά δεν καθορίζουν αν κάποιος τελικά θα εκδηλώσει κρίσεις ή τη διαταραχή. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν η κληρονομικότητα, ορισμένοι νευροβιολογικοί παράγοντες, στοιχεία της ιδιοσυγκρασίας και δυσμενή βιώματα από τα πρώτα χρόνια της ζωής.

Σημαντική φαίνεται να είναι η συμβολή της κληρονομικότητας: η Διαταραχή Πανικού απαντάται συχνότερα σε άτομα που έχουν σχετικό οικογενειακό ιστορικό. Οικογενειακές μελέτες υπολογίζουν ότι τη διαταραχή εμφανίζει επίσης περίπου το 10–20% των συγγενών πρώτου βαθμού ανθρώπων με Διαταραχή Πανικού. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει πως η πάθηση περνά αναπόφευκτα από γονείς σε παιδιά.

Ορισμένα άτομα μπορεί, σε επίπεδο νευροβιολογίας, να εμφανίζουν μεγαλύτερη ευαισθησία στα εγκεφαλικά συστήματα που διαχειρίζονται τον φόβο και την απειλή. Ως αποτέλεσμα, η αντίδραση συναγερμού ενδέχεται να ενεργοποιείται ευκολότερα, ακόμη και χωρίς να υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Σε ανασκόπηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας με τίτλο The Neurobiology of Panic: A Chronic Stress Disorder, η οποία δημοσιεύτηκε στις 10 Νοεμβρίου 2017 στο περιοδικό Chronic Stress, ο ψυχίατρος και ερευνητής Andrew W. Goddard παραθέτει ευρήματα που συνδέουν τη Διαταραχή Πανικού με τη λειτουργία εγκεφαλικών δικτύων τα οποία επεξεργάζονται τον φόβο. Παραμένει, ωστόσο, αδιευκρίνιστο σε ποιον βαθμό οι διαφορές που έχουν παρατηρηθεί προϋπάρχουν της διαταραχής ή συνδέονται και με την εξέλιξή της.

Ρόλο στην ευαλωτότητα μπορεί να έχει και η ιδιοσυγκρασία, κυρίως όταν περιλαμβάνει αυξημένη ευαισθησία απέναντι σε απειλές. Σημαντική θεωρείται επίσης η αγχώδης ευαισθησία: η τάση, δηλαδή, να φοβάται κάποιος τις σωματικές αντιδράσεις του άγχους, όπως τη ζάλη ή την ταχυκαρδία, επειδή ενδέχεται να τις εκλαμβάνει ως επικίνδυνες.

Η κακοποίηση και η μακρόχρονη ανασφάλεια κατά την παιδική ηλικία αποτελούν παραδείγματα πρώιμων δυσμενών εμπειριών που έχουν συσχετιστεί με μεγαλύτερη ευαλωτότητα στις αγχώδεις διαταραχές. Επίσης, το οικογενειακό περιβάλλον ενδέχεται να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνουμε να αντιλαμβανόμαστε τον φόβο.

Έτσι, οι έντονες αντιδράσεις της μητέρας της Ελένης σε ορισμένες σωματικές αισθήσεις μπορεί να έχουν επηρεάσει τον τρόπο που εκείνη τις αντιλαμβάνεται, χωρίς αυτό να σημαίνει πως προκάλεσαν απαραίτητα τις κρίσεις της.

Επομένως, η ύπαρξη προδιάθεσης δεν σημαίνει ότι η διαταραχή θα εμφανιστεί. Κάποιος μπορεί να έχει αρκετούς παράγοντες κινδύνου και παρ’ όλα αυτά να μη βιώσει ποτέ Διαταραχή Πανικού.

Παράγοντες που μπορούν να πυροδοτήσουν μια κρίση πανικού

Οι εκλυτικοί παράγοντες περιγράφουν τις συνθήκες που ενδέχεται να οδηγήσουν σε κρίση πανικού σε μια δεδομένη στιγμή. Αντίθετα, οι προδιαθεσικοί παράγοντες αφορούν το πόσο ευάλωτος είναι ένας άνθρωπος.

Το έντονο στρες συγκαταλέγεται στους παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με την εκδήλωση κρίσεων πανικού. Η απώλεια, ένας χωρισμός, οι οικονομικές δυσκολίες και η μεγαλύτερη πίεση στην εργασία είναι παραδείγματα δύσκολων καταστάσεων που μπορεί να προηγηθούν. Επιπλέον, το στρες όταν διαρκεί μπορεί να αυξήσει τη συνολική ευαλωτότητα, χωρίς να εξηγεί από μόνο του επαρκώς την εμφάνιση πανικού.

Οι σωματικές αισθήσεις, μεταξύ αυτών η ζάλη, οι μεταβολές στην αναπνοή και οι γρήγοροι παλμοί, είναι επίσης δυνατό να πυροδοτήσουν μια κρίση. Κάποιος, για παράδειγμα, μπορεί ύστερα από άσκηση να αντιληφθεί ότι η καρδιά του χτυπά πιο γρήγορα και να φοβηθεί έντονα. Αν και οι αισθήσεις αυτές δεν αποτελούν κατ’ ανάγκη κίνδυνο, σε κάποιους ανθρώπους μπορεί να λειτουργήσουν ως αφορμή για πανικό.

Ορισμένες ουσίες ενδέχεται επίσης να συμβάλουν, ιδίως όταν ενισχύουν τη σωματική διέγερση. Η υπερβολική πρόσληψη καφεΐνης μπορεί, για παράδειγμα, να φέρει νευρικότητα, τρέμουλο ή ταχυκαρδία και να συντελέσει σε κρίση πανικού σε άτομα που είναι ευάλωτα.

Δεν προηγείται, πάντως, κάποιο σαφές ερέθισμα σε κάθε κρίση. Κάποιες εμφανίζονται ξαφνικά, ακόμη κι όταν το άτομο νιώθει ήρεμο και δεν καταλαβαίνει τι τις προκάλεσε. Αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει εξήγηση, αλλά ότι ο εντοπισμός ενός συγκεκριμένου εκλυτικού παράγοντα δεν είναι πάντα εφικτός.

Παράγοντες που συντηρούν τις κρίσεις πανικού και την επανάληψή τους

Μια κρίση πανικού δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά ότι θα εμφανιστούν κι άλλες. Παρ’ όλα αυτά, η ανησυχία για τις σωματικές αισθήσεις, ο φόβος ότι θα συμβεί νέα κρίση και η απομάκρυνση από καταστάσεις που σχετίζονται με τον πανικό είναι δυνατό να συντηρήσουν το πρόβλημα.

Στο επιστημονικό άρθρο A Cognitive Approach to Panic, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1986 στο περιοδικό Behaviour Research and Therapy, ο ψυχολόγος David M. Clark εξηγεί ότι η καταστροφική ερμηνεία σωματικών ενδείξεων, όπως η ταχυκαρδία, μπορεί να εντείνει τον φόβο και να τροφοδοτήσει έναν φαύλο κύκλο πανικού. Κατά συνέπεια, παράγοντες που δεν συνδέονταν με την πρώτη κρίση ενδέχεται να παίξουν ρόλο στην επανεμφάνισή της.

Η πρώτη κρίση πανικού δεν προδιαγράφει την εξέλιξη

Ας γυρίσουμε στην Ελένη. Το οικογενειακό της περιβάλλον μπορεί να επηρέασε τον τρόπο που ερμηνεύει τις σωματικές εκδηλώσεις του άγχους, ενώ η έντονα στρεσογόνος περίοδος που περνούσε ίσως συνέβαλε στην πρώτη κρίση πανικού. Ωστόσο, κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν αρκεί μόνος του για να εξηγήσει με βεβαιότητα το περιστατικό.

Εξίσου καθοριστικό είναι τι συμβαίνει μετά την πρώτη κρίση. Η εξέλιξη του προβλήματος μπορεί να επηρεαστεί από το πώς ερμηνεύει κάποιος όσα αισθάνεται στο σώμα του και πώς διαχειρίζεται τον φόβο μιας νέας κρίσης. Επομένως, η πορεία του πανικού δεν είναι προκαθορισμένη. Με την κατάλληλη ψυχοθεραπευτική στήριξη, είναι δυνατό να μάθει να αντιμετωπίζει πιο αποτελεσματικά τον πανικό και να ξανακερδίσει σταδιακά την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στην καθημερινή ζωή.