Τι κάνουμε όταν το παιδί αρνείται να ζητήσει συγγνώμη

«Πες συγγνώμη στον αδελφό σου», «Ζήτα συγγνώμη από το παιδάκι που έσπρωξες», «Δεν θα φύγουμε αν δεν ζητήσεις συγγνώμη». Πόσες φορές έχουμε αντιμετωπίσει μια τέτοια στιγμή; Το παιδί κάνει κάτι που δεν έπρεπε και εμείς, με την πρόθεση να το βοηθήσουμε να αναγνωρίζει τα λάθη του, επιμένουμε να απολογηθεί. Εκείνο, ωστόσο, σταυρώνει τα χέρια, αποφεύγει το βλέμμα ή απαντά αποφασιστικά «όχι».

Τότε συχνά διαμορφώνεται μια μικρή σύγκρουση για το ποιος θα επικρατήσει. Η επιμονή μας μπορεί να φέρει ακόμη μεγαλύτερη αντίδραση. Κι αν στο τέλος το παιδί ενδώσει, ίσως πει τη συγγνώμη βιαστικά, χωρίς διάθεση ή σαν να επαναλαμβάνει μια έτοιμη φράση.

Μπροστά σε αυτή την κατάσταση ανακύπτει ένα ουσιαστικό ερώτημα: Στόχος μας είναι να μάθει το παιδί απλώς να εκφέρει τη λέξη «συγγνώμη» ή να αντιληφθεί στην πράξη το νόημά της;

Για ποιους λόγους το παιδί δεν ζητά εύκολα συγγνώμη;

Το ότι ένα παιδί αρνείται να απολογηθεί δεν αποδεικνύει αναγκαστικά πως δεν νοιάζεται για όσα νιώθουν οι άλλοι ή ότι του λείπει η ενσυναίσθηση.

Στα μικρότερα παιδιά, ειδικότερα, δεξιότητες όπως η διαχείριση των συναισθημάτων, η αντίληψη της οπτικής ενός άλλου ανθρώπου και η ανάληψη ευθύνης εξακολουθούν να αναπτύσσονται.

Μετά από έναν καβγά με έναν φίλο, ένα παιδί μπορεί να νιώθει θυμό, αδικημένο ή ντροπιασμένο. Μπορεί να πιστεύει ότι έχει δίκιο, ενώ ίσως δεν του είναι εύκολο να δεχτεί ότι πλήγωσε κάποιον με τη στάση του.

Αν, μάλιστα, του ζητήσουμε να ζητήσει συγγνώμη ενώπιον άλλων, είναι πιθανό να νιώσει ότι το εκθέτουμε. Σε αυτή την περίπτωση η πίεση μπορεί να δυναμώσει την άρνησή του, αντί να συμβάλει στην κατανόηση του λάθους.

Η συγγνώμη από μόνη της δεν αποδεικνύει ενσυναίσθηση

Ας πάρουμε ως παράδειγμα ένα παιδί που αρπάζει το παιχνίδι κάποιου άλλου. Ο γονιός επεμβαίνει και του ζητά επιτακτικά να απολογηθεί. Μετά από αρκετή πίεση, το παιδί μουρμουρίζει ένα «συγγνώμη» και συνεχίζει να παίζει.

Αναλογίστηκε, όμως, τι έκανε λάθος; Αντιλήφθηκε τα συναισθήματα του άλλου παιδιού; Ή απλώς κατάλαβε ότι υπάρχει μια συγκεκριμένη λέξη που μπορεί να πει ώστε να τελειώσει η δυσάρεστη στιγμή;

Η πίεση μπορεί να οδηγήσει το παιδί να συμμορφωθεί επιφανειακά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει κατανοήσει σε βάθος τι συνέβη.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, να πάψουμε να εξηγούμε στα παιδιά γιατί έχει αξία η συγγνώμη. Χρειάζεται, όμως, να τη συνδέσουμε με την κατανόηση του πώς νιώθει ο άλλος και με ενέργειες που βοηθούν να αποκατασταθεί η σχέση.

Βοηθάμε πρώτα το παιδί να αποφορτιστεί

Όταν το παιδί βρίσκεται ακόμη σε έντονη συναισθηματική φόρτιση, συνήθως δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για συζήτηση σχετικά με την ευθύνη και την ενσυναίσθηση.

Μπορούμε να αποφύγουμε την απαίτηση για άμεση συγγνώμη και να του αφήσουμε χρόνο να ηρεμήσει, μένοντας δίπλα του.

Η αναμονή δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε όσα έκανε. Αν χτυπήσει ένα άλλο παιδί, επεμβαίνουμε αμέσως, ώστε να προστατεύσουμε όλους και να ξεκαθαρίσουμε τα όρια.

Για παράδειγμα, μπορούμε να του πούμε: «Καταλαβαίνω ότι θύμωσες επειδή ήθελες το παιχνίδι. Δεν επιτρέπεται, όμως, να χτυπάμε».

Με αυτόν τον τρόπο δείχνουμε ότι αντιλαμβανόμαστε το συναίσθημά του, χωρίς να παρουσιάζουμε τη συμπεριφορά ως αποδεκτή.

Αντί για «πες συγγνώμη», ρωτάμε πώς μπορούμε να διορθώσουμε την κατάσταση

Μόλις το παιδί καταφέρει να ηρεμήσει, μπορούμε να συζητήσουμε μαζί του τι συνέβη και τι αποτέλεσμα είχαν οι πράξεις του.

Μπορούμε να στρέψουμε τη συζήτηση πέρα από την ίδια τη συγγνώμη, με ερωτήσεις όπως οι ακόλουθες:

• «Τι πιστεύεις ότι αισθάνθηκε ο φίλος σου όταν του πήρες το παιχνίδι;»
• «Πώς θα αισθανόσουν εσύ αν σου συνέβαινε το ίδιο;»
• «Τι θα μπορούσαμε να κάνουμε για να διορθώσουμε την κατάσταση;»

Δεν είναι αναγκαίο να γίνει η κουβέντα μια σειρά πιεστικών ερωτήσεων. Θέλουμε να στηρίξουμε το παιδί, ώστε σταδιακά να κατανοήσει πώς συνδέονται οι πράξεις του με τα συναισθήματα των γύρω του.

Η αποκατάσταση μπορεί να γίνει με διαφορετικούς τρόπους. Για παράδειγμα, το παιδί μπορεί να δώσει πίσω το παιχνίδι που πήρε, να συμβάλει στο να φτιαχτεί ξανά κάτι που χάλασε ή να ρωτήσει τον φίλο του αν είναι καλά.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια τέτοια κίνηση είναι πιο ουσιαστική από μια συγγνώμη που το παιδί είπε μόνο και μόνο επειδή το ζήτησε ένας ενήλικας.

Γινόμαστε πρότυπο μέσα από τον τρόπο που φερόμαστε

Παρατηρώντας τους γονείς τους, τα παιδιά μαθαίνουν πολλά για το πώς αντιμετωπίζονται τα προσωπικά λάθη.

Αν χάσουμε την ψυχραιμία μας, μιλήσουμε απότομα ή φερθούμε άδικα, μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη στιγμή για να δείξουμε πώς αναλαμβάνουμε την ευθύνη των πράξεών μας.

Μπορούμε, λόγου χάρη, να πούμε: «Σου μίλησα απότομα πριν και δεν ήταν σωστό. Συγγνώμη. Την επόμενη φορά θα προσπαθήσω να διαχειριστώ καλύτερα τον εκνευρισμό μου».

Έτσι, το παιδί μαθαίνει πως η συγγνώμη δεν σημαίνει αδυναμία ή ταπείνωση. Είναι ένας τρόπος να παραδεχόμαστε τα λάθη μας και να προστατεύουμε τις σχέσεις μας.

Έχει επίσης σημασία να αντιλαμβάνεται ότι, όταν ζητάμε συγγνώμη, προσπαθούμε παράλληλα να αλλάξουμε τη συμπεριφορά μας.

Τι μπορούμε να κάνουμε αν το παιδί εξακολουθεί να αρνείται;

Δεν είναι απαραίτητο κάθε συμβάν να οδηγεί αμέσως σε μια συγγνώμη με λόγια. Μπορούμε να πούμε στο παιδί ότι αναμένουμε να αναλάβει την ευθύνη για την πράξη του και να το στηρίξουμε ώστε να σκεφτεί πώς θα επανορθώσει.

Για παράδειγμα, αν έσπασε επίτηδες ένα αντικείμενο του αδελφού του, μπορούμε να το ενθαρρύνουμε να βοηθήσει στην αποκατάσταση της ζημιάς, με βάση την ηλικία και τις δυνατότητές του.

Όταν τα λόγια του πληγώσουν κάποιον, μπορούμε να κουβεντιάσουμε μαζί του πώς θα μπορούσε να μιλήσει διαφορετικά την επόμενη φορά.

Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι το παιδί που πληγώθηκε δικαιούται να μην αποδεχτεί αμέσως τη συγγνώμη ή να μη θέλει να συνεχίσει το παιχνίδι. Η επανόρθωση δεν σημαίνει πως όλα αποκαθίστανται αυτόματα.

Το βασικό μάθημα για το παιδί δεν είναι μόνο η λέξη «συγγνώμη»

Η συγγνώμη αποτελεί σημαντική κοινωνική δεξιότητα, αλλά η ουσιαστική της αξία προκύπτει από την κατανόηση που τη συνοδεύει.

Βοηθώντας το παιδί να δει το λάθος του, να αντιληφθεί τον αντίκτυπο που είχε σε κάποιον άλλον και να σκεφτεί πώς μπορεί να επανορθώσει, του μεταδίδουμε ένα μάθημα πιο ουσιαστικό από τους καλούς τρόπους.

Έτσι, καταλαβαίνει ότι όλοι κάνουμε λάθη, όμως μπορούμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη και να προσπαθούμε να διορθώνουμε όσα πληγώνουν τους άλλους, χτίζοντας σχέσεις με σεβασμό.

Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι απλώς να λέει το παιδί «συγγνώμη», αλλά να κατανοεί τον λόγο για τον οποίο έχει αξία να τη λέει.