Εμβόλιο κατά του HPV: Γιατί να θέσουμε το ερώτημα «Γιατί δεν το έκανα;»

Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human Papillomavirus – HPV) μπορεί να προσβάλει διαφορετικές ανατομικές περιοχές σε γυναίκες και άνδρες. Η λοίμωξη συνδέεται αιτιολογικά με καρκίνους του τραχήλου της μήτρας, του κόλπου, του αιδοίου, του πέους, του πρωκτού και του στοματοφάρυγγα.

Για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, ειδικότερα, τα στοιχεία δείχνουν ότι σχεδόν όλες οι περιπτώσεις οφείλονται σε επίμονη λοίμωξη από ογκογόνους τύπους HPV. Σημαντική συμβολή στην επιστημονική τεκμηρίωση αυτής της σύνδεσης είχε η πρωτοποριακή έρευνα του Harald zur Hausen, ο οποίος βραβεύτηκε το 2008 με το Nobel Φυσιολογίας ή Ιατρικής.

Η μόλυνση από HPV είναι πολύ συχνή, αλλά καρκίνο θα αναπτύξει τελικά μόνο ένα μικρό μέρος όσων μολύνονται. Παρά τη γνώση αυτή, δεν υπάρχει σήμερα αξιόπιστη μέθοδος που να προβλέπει με βεβαιότητα ποιες γυναίκες με λοίμωξη HPV θα εμφανίσουν καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.

Από τη στιγμή που γνωρίζουμε ότι ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας προκαλείται σχεδόν πάντα από ιό, τίθεται το εύλογο ερώτημα: Ποιος τρόπος προσφέρει την πιο αποτελεσματική προστασία από αυτόν;

Πρόληψη της λοίμωξης HPV και προστασία από καρκίνους

Πρώτο βήμα είναι να μην εκτεθούμε στον ιό και, αν συμβεί έκθεση, να αποτρέψουμε την εγκατάσταση της λοίμωξης.

Για τους περισσότερους σεξουαλικά ενεργούς ανθρώπους, όμως, η πλήρης αποφυγή του HPV δεν είναι ρεαλιστική, αφού η μετάδοσή του γίνεται κυρίως με τη σεξουαλική επαφή. Μέτρα όπως το προφυλακτικό περιορίζουν τον κίνδυνο, χωρίς να εξασφαλίζουν πλήρη προστασία.

Ο οργανισμός μπορεί, ωστόσο, να προστατευτεί με ιδιαίτερα αποτελεσματικό τρόπο από τους τύπους HPV που περιλαμβάνει το εμβόλιο. Έτσι μειώνεται και ο κίνδυνος σοβαρών συνεπειών της λοίμωξης, κυρίως προκαρκινικών αλλοιώσεων και σχετιζόμενων καρκίνων.

Η μέθοδος αυτή είναι ο εμβολιασμός κατά του HPV.

Ως πρωτογενής πρόληψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, ο εμβολιασμός έχει καθοριστικό ρόλο. Η καλύτερη δυνατή προστασία προκύπτει όταν συνδυάζεται με τη δευτερογενή πρόληψη: τον τακτικό προσυμπτωματικό έλεγχο των γυναικών με τις κατάλληλες εξετάσεις, όπως το HPV DNA test.

Για να προκαλέσει ανοσοποίηση, το εμβόλιο HPV χρησιμοποιεί σωματίδια που έχουν παρόμοια μορφή με το εξωτερικό περίβλημα του ιού, αλλά δεν περιέχουν γενετικό υλικό. Συνεπώς, δεν μπορούν να προκαλέσουν ούτε λοίμωξη ούτε τις βλάβες που προκαλεί ο HPV.

Η δημιουργία αυτών των σωματιδίων, που ονομάζονται virus-like particles (VLPs), βασίστηκε στην πρωτοποριακή δουλειά των Ian Frazer και Jian Zhou. Η έρευνά τους έθεσε τις βάσεις για τα εμβόλια HPV, τα οποία διατίθενται διεθνώς από το 2006.

Εμβόλιο HPV: ασφάλεια και αποτελεσματικότητα

Στην κλινική καθημερινότητα, γιατροί και άλλοι επαγγελματίες της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας καλούνται συχνά να εμβολιάσουν κορίτσια και αγόρια, καθώς και γυναίκες και άνδρες. Τότε έρχονται συχνά αντιμέτωποι με ένα απλό, αλλά σημαντικό ερώτημα:

«Γιατί να κάνω το εμβόλιο κατά του HPV;»

Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: πρόκειται για εμβόλιο με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα και ασφάλεια.

Εκατοντάδες εκατομμύρια δόσεις έχουν χορηγηθεί σε όλο τον κόσμο, ενώ τα δεδομένα φαρμακοεπαγρύπνησης παρακολουθούνται διαρκώς, επιβεβαιώνοντας την ασφάλεια του εμβολίου. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι συνήθως παροδικές και ήπιες, όπως συμβαίνει και με άλλα εμβόλια· οι σοβαρές αντιδράσεις είναι σπάνιες.

Η αποτελεσματικότητα του εμβολίου υποστηρίζεται πλέον τόσο από τις πρώτες κλινικές μελέτες όσο και από την πολυετή χρήση του στην καθημερινή πράξη. Σχεδόν 20 χρόνια μετά την έναρξη της διεθνούς κυκλοφορίας του, μεγάλες πληθυσμιακές έρευνες καταγράφουν εντυπωσιακή μείωση των σοβαρών προκαρκινικών αλλοιώσεων και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, κυρίως όταν ο εμβολιασμός γίνεται πριν από την έκθεση στον ιό.

Επιπλοκές της κωνοειδούς εκτομής και γονιμότητα

Υπάρχει και ένα δεύτερο ερώτημα, με ιδιαίτερη σημασία όταν απευθύνεται στους γιατρούς που διαγιγνώσκουν και αντιμετωπίζουν προκαρκινικές αλλοιώσεις και καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Πρόκειται για γυναικολόγους, γυναικολόγους-ογκολόγους, ακτινοθεραπευτές-ογκολόγους και παθολόγους-ογκολόγους.

Το ερώτημα αυτό συχνά σχηματίζεται στο μυαλό γυναικών που συνήθως σε νεαρή ηλικία διαγιγνώσκονται με σοβαρή προκαρκινική αλλοίωση στον τράχηλο της μήτρας, εξαιτίας εμμένουσας λοίμωξης HPV, και χρειάζεται να υποβληθούν σε χειρουργική θεραπεία.

Στον τράχηλο της μήτρας, μία από τις πιο συχνές επεμβάσεις είναι η κωνοειδής εκτομή: αφαιρείται τμήμα του ιστού που περιέχει την αλλοίωση. Η θεραπεία αυτή είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική και περιορίζει σημαντικά την πιθανότητα να εξελιχθεί η προκαρκινική βλάβη σε διηθητικό καρκίνο.

Παρά την αποτελεσματικότητά της, η επέμβαση μπορεί να συνοδεύεται από επιπλοκές, όπως συμβαίνει με κάθε χειρουργική πράξη. Μία από αυτές είναι ο αυξημένος κίνδυνος πρόωρου τοκετού σε επόμενη εγκυμοσύνη, ο οποίος συνδέεται, μεταξύ άλλων παραγόντων, με το μέγεθος της εκτομής.

Για νέες γυναίκες που θέλουν να αποκτήσουν παιδιά και να ξεκινήσουν την οικογένειά τους με τις καλύτερες δυνατές προϋποθέσεις, αυτή η πιθανότητα είναι φυσικό να προκαλεί ανησυχία.

Καρκίνος τραχήλου μήτρας και θεραπευτικές επιλογές

Το δίλημμα γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν η προκαρκινική αλλοίωση έχει προχωρήσει και έχει εξελιχθεί σε καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας δεν εμφανίζεται μόνο σε μεγαλύτερες γυναίκες. Μπορεί να διαγνωστεί και σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας, οι οποίες ίσως δεν έχουν ολοκληρώσει ακόμη τον οικογενειακό τους προγραμματισμό.

Η σύγχρονη ιατρική, βασισμένη σε επιστημονικά δεδομένα, προσφέρει αποτελεσματικές θεραπείες για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Παρ’ όλα αυτά, οι διαθέσιμες λύσεις δεν είναι πάντα εύκολες και συχνά θέτουν τις ασθενείς μπροστά σε σημαντικά διλήμματα.

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το στάδιο της νόσου και τα χαρακτηριστικά της κάθε περίπτωσης. Μπορεί να χρειαστεί ριζική αφαίρεση της μήτρας ή συνδυασμός χημειοθεραπείας και ακτινοθεραπείας. Σε κάποιες περιπτώσεις προστίθενται νεότερες συστηματικές θεραπείες, με βάση τις ενδείξεις και τα ισχύοντα θεραπευτικά πρωτόκολλα.

Θεραπείες διατήρησης της γονιμότητας στον καρκίνο τραχήλου

Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, γυναίκες που θέλουν να διατηρήσουν τη γονιμότητά τους μπορούν να εξετάσουν χειρουργικές λύσεις διατήρησης της μήτρας. Σε αυτές περιλαμβάνεται η αφαίρεση του τραχήλου, με στόχο να είναι δυνατή μια μελλοντική κύηση.

Ωστόσο, οι συγκεκριμένες επεμβάσεις προτείνονται μόνο όταν πληρούνται αυστηρές προϋποθέσεις. Δεν διασφαλίζουν ούτε ότι θα επιτευχθεί εγκυμοσύνη ούτε ότι θα εκλείψει πλήρως ο κίνδυνος υποτροπής.

Πριν επιλεγεί μια τέτοια προσέγγιση, χρειάζεται η ασθενής να ενημερωθεί διεξοδικά και να αξιολογηθούν προσεκτικά τα ογκολογικά δεδομένα. Είναι επίσης απαραίτητη μια ουσιαστική συζήτηση για τις ρεαλιστικές πιθανότητες διατήρησης της γονιμότητας και για την ασφαλή θεραπεία του καρκίνου.

Τα διλήμματα για τις γυναίκες με καρκίνο του τραχήλου της μήτρας είναι, συνεπώς, σύνθετα. Η νόσος και η θεραπεία της επηρεάζουν όχι μόνο τη σωματική υγεία, αλλά και την ψυχική ισορροπία, την κοινωνική ζωή, τις προσωπικές σχέσεις και τα σχέδια για την οικογένεια.

Παρά τις δύσκολες συνθήκες, οι ασθενείς μας συχνά δείχνουν αξιοθαύμαστη αντοχή. Αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις με τον τρόπο τους και προσπαθούν να ξαναβρούν την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής τους.

Πρόληψη καρκίνου του τραχήλου με εμβολιασμό HPV

Όταν, όμως, αντιλαμβάνονται ότι σε σημαντικό βαθμό η περιπέτεια της υγείας τους θα μπορούσε να είχε προληφθεί, ίσως ένα ερώτημα εξακολουθεί να τις απασχολεί.

Η διατύπωσή του είναι απλή, όμως το βάρος του περιεχομένου του μεγάλο:

«Εμβόλιο κατά του HPV. Γιατί δεν το έκανα;»

Σήμερα υπάρχει ένα μέσο πρόληψης με επιστημονική τεκμηρίωση, ικανό να αποτρέψει σημαντικό αριθμό περιστατικών καρκίνου. Το εμβόλιο επιτρέπει την παρέμβαση πριν εκδηλωθεί η νόσος, συμβάλλοντας στην προστασία της υγείας και της ποιότητας ζωής των επόμενων γενεών.

Ας κάνουμε, λοιπόν, χρήση αυτής της δυνατότητας.

Ας υποστηρίξουμε τον εμβολιασμό κατά του HPV, ακολουθώντας τις συστάσεις της Εθνικής Επιτροπής Εμβολιασμών. Η πρόληψη του καρκίνου είναι πάντα προτιμότερη από την ανάγκη να αντιμετωπιστεί.

Δρ. ΚΙΜΩΝ Σ. ΧΑΤΖΗΣΤΑΜΑΤΙΟΥ
Μαιευτήρας – Γυναικολόγος
Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας ΑΠΘ
Α’ Μαιευτική – Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ
Νοσοκομείο “Παπαγεωργίου” Θεσσαλονίκης