Φθόριο στο πόσιμο νερό και άνοια: Τι έδειξε μελέτη για τη μακροχρόνια έκθεση

Η μακροχρόνια έκθεση στο φθόριο μέσω του πόσιμου νερού δεν συνδέθηκε με χειρότερη γνωστική λειτουργία σε μεγαλύτερη ηλικία, σύμφωνα με νέα έρευνα. Τα ευρήματα ενισχύουν ένα αυξανόμενο σώμα επιστημονικών δεδομένων και αμφισβητούν πρόσφατους ισχυρισμούς για τις επιπτώσεις της φθορίωσης του νερού στον εγκέφαλο.

Τα βασικά ευρήματα

• Η νέα μακροχρόνια έρευνα εξέτασε ανθρώπους που κατανάλωναν φθοριωμένο νερό του δικτύου ύδρευσης επί δεκαετίες.
• Οι ερευνητές δεν βρήκαν σύνδεση ανάμεσα σε αυτή την έκθεση στο φθόριο και σε προβλήματα γνωστικής λειτουργίας.
• Τα αποτελέσματα αμφισβητούν πρόσφατους ισχυρισμούς ότι το φθόριο στο νερό είναι επιβλαβές.

Το φθόριο υπάρχει φυσικά σε ποτάμια, λίμνες και ωκεανούς, καθώς και σε ορισμένα τρόφιμα και ποτά. Εδώ και δεκαετίες προστίθεται στο πόσιμο νερό για την προστασία της υγείας των δοντιών. Ωστόσο, η φθορίωση του νερού των δικτύων ύδρευσης έχει δεχθεί επικρίσεις τα τελευταία χρόνια, με ορισμένους να υποστηρίζουν ότι μπορεί να βλάψει τόσο το σώμα όσο και τον εγκέφαλο.

Η νέα έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Dental Research, δεν διαπίστωσε επίδραση της φθορίωσης στη γνωστική λειτουργία καθώς οι άνθρωποι μεγαλώνουν. Η μεγάλη χρονική περίοδος που εξετάζει έχει ιδιαίτερη σημασία: ενώ πολλές προηγούμενες μελέτες επικεντρώθηκαν σε πιθανές επιδράσεις μέσα σε σύντομα διαστήματα, αυτή είναι μία από τις λίγες που αξιολογούν την έκθεση στη διάρκεια της ζωής.

Πώς έγινε η μελέτη και τι διαπιστώθηκε

Οι ερευνητές ανέλυσαν δεδομένα από την Irish Longitudinal Study on Ageing, προκειμένου να υπολογίσουν πόσο φθόριο είχαν πιθανότατα καταναλώσει 2.495 ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας μέσω του φθοριωμένου νερού στη διάρκεια της ζωής τους. Στην Ιρλανδία, η φθορίωση του νερού των δικτύων ύδρευσης ξεκίνησε το 1964.

Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε ομάδες χαμηλής έως υψηλής έκθεσης, ανάλογα με το μέρος της ζωής τους κατά το οποίο έπιναν φθοριωμένο νερό. Υποβλήθηκαν επίσης σε δύο καθιερωμένες δοκιμασίες γνωστικής λειτουργίας, οι οποίες χρησιμοποιούνται για την εκτίμηση του κινδύνου άνοιας.

Η ανάλυση δεν έδειξε διαφορές στις βαθμολογίες μεταξύ των ομάδων. «Η διά βίου έκθεση στο φθόριο μέσω της φθορίωσης του νερού των δικτύων ύδρευσης δεν συσχετίστηκε με τη γνωστική λειτουργία σε προχωρημένη ηλικία στους μεγαλύτερους σε ηλικία Ιρλανδούς ενήλικες, ενώ δεν υπήρχαν στατιστικές ενδείξεις ότι η έκθεση στα πρώτα χρόνια της ζωής τροποποιούσε αυτή τη σχέση», έγραψαν οι ερευνητές.

Με απλά λόγια, η φθορίωση δεν φάνηκε να επηρεάζει τη γνωστική λειτουργία.

«Η μέτρηση της διά βίου έκθεσης μας επιτρέπει να συμπεριλάβουμε τόσο τα ευαίσθητα πρώτα χρόνια όσο και τη σωρευτική έκθεση που συγκεντρώνεται επί δεκαετίες», εξηγεί ο Vinay Sharma, Ph.D., M.P.H., επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης και ερευνητής στο Trinity College Dublin. Έτσι, οι ερευνητές εξέτασαν τόσο την έκθεση στην παιδική ηλικία όσο και τη συσσώρευσή της με τον χρόνο, χωρίς να εντοπίσουν σύνδεση με τη γνωστική λειτουργία σε καμία από τις δύο περιπτώσεις.

Από πού προέκυψαν οι ανησυχίες για το φθόριο

Το φθόριο βρίσκεται εδώ και χρόνια στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων, με ορισμένους να το χαρακτηρίζουν δηλητηριώδες. Η εικόνα, όμως, εξαρτάται από τη δόση.

Η υπερβολική πρόσληψη μπορεί να είναι επιβλαβής, αλλά είναι εξαιρετικά δύσκολο να επιτευχθεί τέτοια ποσότητα πίνοντας νερό. Σύμφωνα με την Αμερικανική Οδοντιατρική Ένωση (ADA), για να προκύψει τοξικότητα από το φθόριο θα έπρεπε κάποιος να πιει μονομιάς τουλάχιστον πέντε λίτρα νερού για κάθε κιλό σωματικού βάρους — ποσότητα στην οποία το ίδιο το νερό είναι τοξικό. Για έναν άνθρωπο περίπου 70 κιλών, αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 350 λίτρα μονομιάς.

Πολλές ανησυχίες για πιθανές επιδράσεις στον εγκέφαλο προέρχονται από μια επιστημονική εργασία που δημοσιεύθηκε το 2025 και συζητήθηκε έντονα. Η εργασία συνέδεσε υψηλές συγκεντρώσεις φθορίου στο νερό με χαμηλότερο δείκτη νοημοσύνης στα παιδιά. Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική διευκρίνιση: οι συγκεντρώσεις που εξέτασε ήταν πολύ υψηλότερες από εκείνες του πόσιμου νερού στις ΗΠΑ.

Παράλληλα, άλλη μελέτη, που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο στο Proceedings of the National Academy of Sciences, δεν βρήκε στοιχεία ότι οι χαμηλές συγκεντρώσεις φθορίου στο νερό των δικτύων ύδρευσης επηρέαζαν τον δείκτη νοημοσύνης των παιδιών ή τη λειτουργία του εγκεφάλου τους αργότερα στη ζωή.

Ποια είναι τα οφέλη για τα δόντια

Το φθόριο βοηθά στην ενδυνάμωση των δοντιών, εξηγεί ο Mark Wolff, D.D.S., Ph.D., κοσμήτορας της Οδοντιατρικής Σχολής του University of Pennsylvania. Γι’ αυτό, άλλωστε, το φθόριο, που είναι γνωστό ως «ο φυσικός σύμμαχος κατά της τερηδόνας», περιέχεται συχνά σε προϊόντα στοματικής υγιεινής, όπως οι οδοντόκρεμες.

Παρότι η συζήτηση για τα οφέλη της φθορίωσης επικεντρώνεται συχνά στα παιδιά, υπάρχουν οφέλη και για τους ενηλίκους. «Το φθόριο στο νερό των δικτύων ύδρευσης βοηθά τον γηράσκοντα πληθυσμό με πολύ παρόμοιο τρόπο με εκείνον που βοηθά τους νεότερους», λέει ο Wolff. «Έχει αποδειχθεί ότι η δυνατότητα πρόσληψης φθορίου μέσω της φθορίωσης του νερού των δικτύων ύδρευσης μειώνει την τερηδόνα».

Έρευνες έχουν δείξει ότι η προσθήκη φθορίου στο νερό μειώνει την τερηδόνα κατά 35% στα μικρά παιδιά και κατά 26% σε όσους έχουν ήδη τα μόνιμα δόντια τους. Σύμφωνα με τα αμερικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC), λιγότερη τερηδόνα σημαίνει λιγότερο πόνο στο στόμα, λιγότερες επώδυνες εξαγωγές και λιγότερες ημέρες απουσίας από το σχολείο ή την εργασία. Επιπλέον, νεότερα ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν πιθανή σύνδεση της τερηδόνας με τη συστηματική φλεγμονή, μια διεργασία που εμπλέκεται στην ανάπτυξη πολλών χρόνιων νοσημάτων.

Τι υποστηρίζουν οι οργανισμοί δημόσιας υγείας

Η εφαρμογή της φθορίωσης αποφασίζεται σε επίπεδο κοινότητας. Στις ΗΠΑ, ορισμένες πολιτείες, κυρίως η Γιούτα και η Φλόριντα, έχουν προχωρήσει σε ενέργειες για την απαγόρευση ή τον αυστηρό περιορισμό της.

Η ADA, ωστόσο, αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η φθορίωση του νερού είναι ασφαλής, αποτελεσματική και ωφέλιμη για την υγεία. Εβδομήντα χρόνια έρευνας, χιλιάδες μελέτες και η εμπειρία περισσότερων από 210 εκατομμυρίων Αμερικανών μάς δείχνουν ότι η φθορίωση του νερού είναι αποτελεσματική στην πρόληψη της τερηδόνας και ασφαλής για παιδιά και ενηλίκους».

Τα CDC έχουν επίσης συμπεριλάβει τη φθορίωση του πόσιμου νερού στις 10 σημαντικότερες παρεμβάσεις δημόσιας υγείας του 20ού αιώνα, λόγω της μεγάλης μείωσης της τερηδόνας από την έναρξη της πρακτικής το 1945.

Πώς σχολιάζουν τα ευρήματα οι ειδικοί

«Αυτή η εργασία προστίθεται στα αυξανόμενα στοιχεία ότι το φθόριο είναι ασφαλές και δεν συμβάλλει στη γνωστική έκπτωση στις συγκεντρώσεις στις οποίες εκτιθέμεθα μέσω του δικτύου ύδρευσης», αναφέρει η Jamie Alan, Pharm.D., Ph.D., καθηγήτρια Φαρμακολογίας και Τοξικολογίας στο Michigan State University, στο East Lansing του Μίσιγκαν.

Ο Wolff συμφωνεί: «Οι μελέτες δεν έχουν δείξει διαφορές στη γνωστική λειτουργία ως αποτέλεσμα της έκθεσης στη φθορίωση του νερού στα συνήθη επίπεδα φθορίου των δικτύων ύδρευσης. Αυτή η μελέτη έδειξε πολύ καθαρά ότι δεν υπήρχε συσχέτιση με τα συνήθη επίπεδα φθορίου».

Δεν υπάρχουν επίσης «πειστικά στοιχεία ότι η έκθεση στο φθόριο στις χαμηλές συγκεντρώσεις που συνιστώνται για το νερό των δικτύων ύδρευσης επηρεάζει αρνητικά τη γνωστική λειτουργία των μεγαλύτερων ενηλίκων», επισημαίνει ο Richard Dupee, M.D., επικεφαλής της Γηριατρικής Υπηρεσίας στο Tufts Medical Center. «Το φθόριο δεν έχει τεκμηριωθεί ως αιτία άνοιας ή γνωστικής έκπτωσης που σχετίζεται με την ηλικία».

Η δόση, πάντως, πιθανότατα έχει σημασία, τονίζει ο Sharma. «Οι συγκεντρώσεις φθορίου στο δημόσιο δίκτυο ύδρευσης της Ιρλανδίας είχαν οριστεί στα 0,8–1,0 mg/L επί δεκαετίες και στη συνέχεια μειώθηκαν στα 0,6–0,8 mg/L το 2007», εξηγεί.

Όπως προσθέτει, οι ανησυχίες για τις επιδράσεις στη γνωστική λειτουργία προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από κοινότητες όπου το πόσιμο νερό έχει φυσικά υψηλές συγκεντρώσεις φθορίου. Εκεί, η παρατεταμένη έκθεση αφορά ποσότητες πολύ μεγαλύτερες από όσες χρησιμοποιούνται στα προγράμματα φθορίωσης. Στις ΗΠΑ, οι συγκεντρώσεις διαφέρουν ανά δήμο, αλλά η Υπηρεσία Δημόσιας Υγείας των ΗΠΑ συνιστά 0,7 mg/L για την πρόληψη της τερηδόνας με ελαχιστοποίηση των πιθανών ανεπιθύμητων ενεργειών.

Ποιες συνήθειες βοηθούν στην προστασία του εγκεφάλου

Για όσους ανησυχούν για τη γνωστική έκπτωση, ο Dupee επισημαίνει ότι υπάρχουν τρόποι υποστήριξης του εγκεφάλου κατά τη γήρανση που δεν σχετίζονται με το πόσιμο νερό. «Η γνωστική έκπτωση δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια της γήρανσης», τονίζει και συστήνει:

• Τακτική σωματική άσκηση.
• Έλεγχο της αρτηριακής πίεσης.
• Ρύθμιση των επιπέδων χοληστερόλης.
• Αποφυγή του καπνίσματος.
• Διατήρηση καλών συνηθειών ύπνου.
• Ενεργή κοινωνική ζωή.
• Δραστηριότητες που κρατούν τον εγκέφαλο σε εγρήγορση.
• Αντιμετώπιση των προβλημάτων ακοής.
• Συνέχιση της συμμετοχής σε δραστηριότητες που έχουν προσωπικό νόημα.

«Ο εγκέφαλος ωφελείται από πολλές από τις ίδιες υγιεινές συμπεριφορές που προστατεύουν την καρδιά», λέει ο Dupee. «Ποτέ δεν είναι αργά να υιοθετήσουμε πιο υγιεινές συνήθειες, και ακόμη και μικρές αλλαγές μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά στη διατήρηση της αυτονομίας και της ποιότητας ζωής καθώς μεγαλώνουμε».

Οι αποφάσεις για την πρόληψη ή την αντιμετώπιση προβλημάτων γνωστικής λειτουργίας λαμβάνονται σε συνεργασία με τον γιατρό σας.